تحقیق درباره امام صادق، جبر و اختیار، تشبیه و تنزیه، امام حسین علیه السلام

دانلود پایان نامه ارشد

علم الهی 71
اراده الهی 73
بدا 74
تشبیه و تنزیه 77
بررسی اقوال ملل و نحل نگاران 87
روایات نفی تشبیه 89
فصل سوم: راهنما شناسی 91
ویژگی های حجت الهی 95
نص و نصب 96
نص بر ائمه اثنی عشر 97
امامت در فرزندان امام حسین علیه السلام 98
نص امام صادق علیه السلام 99
نص امام رضا علیه السلام 99
علم امام 100
گستره علم امام 100
منابع علم امام 101
گستره علم امام 101
علم الکتاب 102
علم غیب 102
منابع علم امام 103
میراث علمی انبیاء 103
لوح محفوظ 104
تحدیث 104
عصمت 105
ولایت تکوینی 107
مهدویت 108
تقیه 112
فصل چهارم: انسان شناسی 114
حقیقت انسان 114
روح انسان 115
جبر و اختیار 116
استطاعت 117
خلقت انسان بر صورت حق 120
جمعبندی 122
کتابنامه 124

بخش اول:
کلیات و شخصیت شناسی

فصل اول: كليات و مفاهيم اوليه
1. بیان مسئله
کلام شیعه در عصر نخستین، به خصوص دوره حضور ائمه علیهم السلام در مقایسه با جریان های رقیب در اوج بالندگی قرار داشت. ولی آثار و اندیشه های این دورهی شکوفا از تاریخ اندیشه شیعه در گذر تاریخ به فراموشی سپرده شده است؛ با تاسف حتی یک اثر کلامی هم از دوره نخستین در دست نیست. برای باز شناسی آرا و اندیشه های دورهی نخستین کلام شیعه ضروری است، ابتدا اندیشوران آن دوره کاوش و بررسی شوند.
هشام بن سالم جوالیقی در بین متکلمان و اندیشمندان نخستین امامیه و به ویژه در نزد امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام از جایگاه والایی برخوردار بود. ضرورت این نوشتار از اینجا روشن تر می شود که اندیشه های هشام بن سالم تحت تاثیر شرایط عمومی حاکم بر فضای علمی کنونی مبنی بر عدم توجه به تاریخ اندیشه و تراث پیشینیان، هیچگاه نگاه پژوهشگران را به خود مشغول نکرده است. جایگاه برتر فکری هشام بن سالم و نیاز جامعه علمی به بازخوانی تفکرات اندیشوران نخستین، ما را بر آن داشت که به واکاوی شخصیت و اندیشه های کلامی هشام بن سالم بپردازیم.
با توجه به مطالب گفته شده،‌ بررسي آرا كلامي هشام بن سالم در ميراث حديثي و كلامي اماميه اهميت بسيار دارد كه به برخي از جنبه هاي آن اشاره ميكنيم:
1 . بررسي آرا و جریان های فکری منسوب به هشام بن سالم در كتب رجال و فرقه نگاری، بر مبناي تحليل روايات وي.
2. واکاوی اندیشه توحیدی هشام بن سالم و ماجرای نسبت تشبیه به او.
3. شناخت فضاي فكري و زمانه امام صادق و امام كاظم عليهماالسلام.
4. شناخت بخشي از جريان هاي كلامي مدرسه كوفه در قرن دوم هجري.
2. سوالات تحقیق
سؤال اصلی
هشام بن سالم جوالیقی دارای چه شخصیت و اندیشههای کلامی بود؟
سؤالات فرعی:
هشام بن سالم دارای چه شخصیت و جایگاهی در جامعه شیعه بود؟
جهتگیری کلی نظرات وی چگونه است؟
نظر وی در باب توحید(تشبیه) چیست؟
افکار و فرقههایی که به او منسوب است تا چه میزان با روایات وی در منابع امامیه سازگار است؟

3. فرضیه های تحقیق
بر اساس داده‌های رجالی و روایات اعتقادی و با نگاهی جامع به کتاب های ملل و نحل پیشگامی هشام بن سالم و جایگاه ممتاز علمی وی در میان اصحاب ائمه رخ نمایی می کند. لذا اندیشه‌های کلامی او در بحث توحید، امامت و … قابل بررسی است. او با داشتن وجهه مورد قبول در میان اندیشمندان معاصر خود به تبیین، تئوری پردازی و به دفاع از آموزه های مکتب اهل بیت علیهم السلام در مقابل شبهه افکنی جریان های رقیب می‌پرداخت. فرضیه ما این است که احتمال خطاروی هشام بن سالم در برخی از تئوریهای کلامیاش مانند تشبیه وجود دارد لکن در پرتو تعلیمات امام صادق علیه السلام به اصلاح آن پرداخته است. البته لغزش او در مقام تئوری پردازی بوده و از منظر باور بسیار دشوار است که اندیشههای منسوب به او را بپذیریم.
با توجه به بررسی تحقیقی و تحلیلی منابع شیعه، اهل سنت و آثاری که به هشام بن سالم منسوب است، در یک فرضیه کلی می توان این ادعا را مطرح کرد که هشام بن سالم جایگاه ممتازی نزد اصحاب ائمه علیهم السلام داشته است. او در علوم مختلفی مانند: فقه، تفسیر ، حدیث و بیش از همه کلام تبحر داشته و در تبیین و دفاع از آموزه های شیعه پرتلاش بود. هشام بن سالم به تئوری پردازی آموزههای مکتب اهل بیت علیهم السلام پرداخته و با بزرگان فرق مختلف به مناظره کرده است. همچنین در مسائل علمی بسیار پرتلاش و گروههای مختلفی از علوم وی بهره جستند. لکن جریانهای رقیب به ویژه معتزله در بازخوانی اندیشههای او دچار کژ فهمی شدند و در پی آن اندیشههای او را غیر واقع گزارش کردند.

4. پیشینه تحقیق
با بررسی که صورت گرفت، تنها اثر مستقل در مورد هشام بن سالم، تلاش خضر محمد نبها در جمع آوری روایات هشام بن سالم در قالب و عنوان مسند هشام بن سالم است. پیش از این درباره اندیشهها، رویکرد کلامی یا جریان فکری هشام بن سالم پژوهش مستقلی انجام نشده است. البته در چند پژوهش به هشام بن سالم اشاره رفته است، مهمترین آن کتاب «علم الکلام والمجتمع» اثر جوزف فان اس است. او مدخلی را به هشام بن سالم اختصاص داده است. فان اس، هشام بن سالم را در کنار مومن طاق و هشام بن حکم از شمار افرادی قرار می دهد که در شکل گیری کلام شیعی نقش آفرینی می کنند.1 علی سامی نشار در کتاب “نشاۀ الفکر الفلسفی فی الاسلام” نیز بحثی در مورد هشام بن سالم دارد و اندیشه تشبیه را به وی نسبت میدهد.2 محقق جعفری در مقاله مفصل “الکلام عند الامامیه” نسبت دادن اندیشه تشبیه به هشام بن سالم را به بوته نقد کشیده است.3 و سید محمد هادی گرامی در نخستین مناسبات فکری تشیع به بررسی موقعیت اجتماعی هشام بن سالم و مقایسه آن با هشام بن حکم پرداخته است و جای تعجب دارد که نفوذ اجتماعی هشام بن سالم را تا جایی پیش می برد که حتی شخصیت هایی مانند زراره و محمد بن مسلم را تابع مدرسه فکری هشام بن سالم معرفی می کند4. جای بسی تامل است که فرد تاثیر گذاری مانند هشام بن سالم هنوز شخصیت و اندیشه شناسی نشده است.
مباحث و مفاهیم اولیه
دانش كلام5
دانش كلام يكي از دانش‌هاي اسلامي است و در زمينه عقائد و معارفي سخن مي‌گويد كه بايستي يك مسلمان آنها را ادراك نموده و معتقد شده و به آنها ايمان بياورد.6 اين دانش از مراحل ابتدايي خود در عصر بعد از پيامبر آغاز گشته و به تدريج به تكامل رسيده است. علم کلام امروزه يكي از دانش‌هاي بنيادين و اصيل و كليدي در معارف اسلام در كنار دانش تفسير و فقه و اخلاق و ساير علوم به حساب مي‌آيد. گرچه سخن از تاريخ و سير مباحث اين دانش و اشاره به موضوعات و مسائل مطرح در آن خارج از هدف اين تحقيق است، اما به دليل اينكه اين تحقيق خود به دنبال بررسي اندیشه‌های يكي از اندیشمندان اين دانش در ميان متكلمين کوفه است، بايستي در مورد اين دانش و سير تاريخي و محتواي آن و اشاره به نحله‌هاي شاخص فكري و متفكرين شاخص به طور كوتاه سخن به ميان آورد تا مقدمه‌اي براي ورود به موضوع اصلي پژوهش باشد. بنابر اين در اين قسمت وارد اين موضوع شده است و به طور اجمالي مطالبي از قبيل تاريخچه و ادوار و نحله‌ها و از مدرسه‌هاي كلامي شیعه نام برده و بخاطر قرار گرفتن هشام بن سالم در مدرسه کلامی کوفه به بررسی آن پرداخته میشود.
ادوار تاریخی کلام شیعه
دانش كلام مانند فقه و حديث، دانشي به طور کامل اسلامي و برگرفته از نصوص ديني و موضوع آن اصول و اعتقادات ديني7 است. با تحقيق در تاريخ صدر اسلام اين مطلب به دست مي‌آيد كه شروع علم كلام توسط شيعيان و خاستگاه اصلي آن مسأله امامت است. اولين اختلاف كلامي در جهان اسلام بعد از رحلت پيامبر صلی الله علیه وآله اختلاف طیفی از صحابه که به شیعیان علی علیه السلام شهرت پیدا کردند با حامیان دستگاه خلافت8 در اين مسأله بود. چون اختلاف به طور طبيعي مستلزم مخاصمه و مخاصمه، مستلزم مناظره و مناظره هم به صورت كلامي و جدلي و ايراد حجت بر مدعي است پس مي‌توان نحوه شکل گیری دانش كلام را به دست آورد؛ طبق اين ادعا مي‌توان گفت، شروع بحثهای كلامی و استقرار روش‌ها و شيوه‌هاي آن در ميان شيعيان زودتر از ديگر فرقهها است.9
با پيدايش اختلافات جديد در ميان مسلمانان گروههاي ديگري شكل گرفت و تمامي فرقه‌ها براي استوار ساختن مباني و شفاف سازي و تبيين مرز اعتقادات و نظرات خود با ديگر نحله‌ها به فكر استحكام بخشي آن از طريق استنباط از منابع ديني افتادند. در فرآيند استنباط، فهم و تبيين معتقدات ديني گرچه رويكرد اصلي صحابه و دانشمندان صدر اول به آيات قرآن و احاديث بود اما درك و تعقل اشخاص به عنوان عضوي از جامعه با تفكر خاص و يا سابقه در اديان ديگر و اختلافات سياسي موجب شد كه بعد از عصر پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم در جامعه اسلامي آنروز نحله‌هاي مختلف فكري و فرقه‌ها شكل‌ گيرند.10 مجموعه عوامل «درون ديني» و «برون ديني»11 شكل گيري فرقه‌ها عبارتند از: 1ـ گرايشات حزبي و تعصبات قبيله‌اي. 2ـ فهم غلط در اعتقادات ديني و لجاجت در تعيين حقايق. 3ـ منع كتابت و تدوين حديث و سخن گفتن از احاديث. 4ـ ميدان دادن به «احبار»12 و «رهبان»13 در سخن گفتن از عهدين. 5ـ اصطكاك فرهنگي و برخورد تمدني. 6ـ پديده اجتهاد در مقابل نص.14 7ـ تاثير عرضه شبهات با رويكرد ايجاد تغيير در نظرات و آراء مردم. 8ـ اغراض و هدفهاي شخصي سياستمداران. 9ـ وجود عوامل نفوذي در ميان مسلمانان و به طور خصوص در ميان شيعيان در جهت ايجاد تفرقه. 10ـ عدم تحمل كرامات صادره از امامان كه منجر به پيدايش برخي فرقه‌هاي شيعي شد. 11ـ مخفي نگاه داشتن عقايد خود از فرزندان و اطرافيان كه باعث از بين رفتن عقايد اصيل و گسترش عقايد بيگانه در ميان شيعيان شد.15
پيدايش انشعابات در ميان اين نحله‌ها و ظهور نحله‌هاي تركيبي جديد منجر به تكوين فرقه‌هاي16 متعدد در ميان مسلمانان گشت گرچه اين فرقه‌ها در ابتداي تكوين به صورت يك جمعيت و گروه اجتماعي با اعتقادات خاص در جامعه اسلامي اعلام حضور نمودند، اما به مرور زمان جهت اثبات حقانيت خود و اعلام موجوديت رسمي وارد مناظره با يكديگر گرديده و در دوره‌هاي بعدي شروع به كتابت و تدوين اعتقادات خود در قالب تك نگاري‌ها در مورد تك تك موضوعات اعتقادي نمودند و در مرحله بعدي دست به تدوين منظومه‌هاي اعتقادي زدند.17در طي مراحل زماني سير دانش كلام مناطق و شهرهاي خاصي در جهان اسلام مركزيت كلامي پيدا كرده و يا مجموعه‌اي از متكلمين با رويكرد خاص در منطقه‌اي جغرافيايي گرد هم آمده و به مرور مدرسه‌هاي كلامي و مكاتب كلامي در اين مناطق شكل گرفت و در هركدام از اين مدرسه‌ها آثار كلامي به منصه ظهور رسيد و اين آثار به عنوان يك ميراث به دانشمندان طبقه‌هاي بعد در ساير زمان‌ها و مكان‌ها منتقل شد.
سير دانش كلام در دو شاخه اصلي مسلمانان يعني شيعه و اهل سنت با فراز و نشيب‌هايي همراه بوده و گاهي در منطقه‌اي جرقه يك جريان كلامي با حضور برخي از متكلمان زده شده و در جاي ديگري مكتب كلامي ديگري رو به افول نهاده است و در زمانهاي بعدي دوباره جرياني احياء شده و با قالب جديد خود را عرضه نموده است و يا مكتبي كلامي با تركيبي از اعتقادات جريانهاي گذشته قدم در عرصه كلام گذاشته و در جامعه مسلمين به عرضه افكار و نظريات خود پرداخته است.18 اينگونه است كه در تاريخ اسلام مشاهده مي‌شود فرقه شيعه و خوارج و مرجئه و اهل حديث در ابتدا هويت رسمي پيدا كرده و سپس معتزله قدم به عرصه نهاده و در مقابل اهل حديث و شيعه جبهه گيري نموده و در دوره بعدي از ميان اين سه فرقه فرقه‌هاي ديگري با اختلافات كلامي ظاهر شدند كه در كتب ملل و نحل به نام اين فرقه‌ها و اعتقادات آنها در گذشته جهان اسلام اشاره شده كه البته بسياري از اين فرقه‌ها امروزه طرفداراني نداشته و فقط نام آنها باقي مانده19 و برخي ديگر هنوز داراي اسم و رسم و طرفداراني بوده و در تكاپوي حفظ موجوديت و گسترش خود در ميان سيل افكار جديد انسانها مي‌باشند.20
كلام شيعه داراي چهار مرحله و دوره مي‌باشد كه اين ادوار از زمان تكوين

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه ارشد درباره قانون مدنی، مسئولیت کیفری، مجازات اسلامی، امام صادق Next Entries تحقیق درباره نظریه پردازی، انتقال دانش، فرهنگ دانش، شیعه امامی