تحقیق درباره موسیقی شعر، زبان شعری، شعر معاصر، ردالعجز علی الصدر

دانلود پایان نامه ارشد

عنوان: بررسی جنبه های موسیقایی قصاید سلمان ساوج
3- میزان به کارگیری انواع موسیقی شعر در قصاید سلمان ساوجی چگونه است؟

1-4- اهمیت و ضرورت تحقیق
لزوم توجه به هر کاری، نشانگر اهمیت مسأله می باشد. در این جستار برآنیم که ظرفیت های زبان شعری سلمان ساوجی را با رویکرد موسیقی شعر و جنبه های مختلف آن مورد مطالعه قرار دهیم. از آن جا که سلمان ساوجی را از بزرگ ترین شاعران غزلسرا و قصیده سرا می دانند، مشخص می گردد که این شاعر تا چه حدی توانسته است از کارکرد هنری زبان شعری بهره بگیرد و تا چه حدی توانسته است میان مضامین و وزن تناسب برقرار نماید. همچنین موسیقی معنوی که فراتر از موسیقی لفظی می باشد، چگونه در قصاید سلمان ساوجی جلوه و نمود یافته است؟ گر چه هدف عمده در سرودن قصاید مدح و ستایش ممدوح می باشد و سلمان ساوجی نیز که اغلب قصاید خود را در مدح و ستایش سروده است، نشان می دهد که اثر بخشی کلام او به جنبه های مختلف موسیقی بر می گردد که ذهن هر خواننده و مخاطبی تحت تأثیر سحر بیان او قرار می گیرد و مجذوب سخنان شیوا و رسای او می شود.
در این پایان نامه توجه به موسیقی شعر در قصاید سلمان، ما را هر چه بیشتر با خلاقیت های زبانی و هنری شاعر آشنا می سازد تا بهتر بتوانیم در مقام مقایسه با دیگر شاعران قصیده سرا، جنبه های تمایز و افتراق قصاید وی را برشماریم.

1-5- پیشینه ی تحقیق
درباره ی سلمان ساوجی از زوایای مختلف تحقیقاتی صورت گرفته است که از آن میان می توان به «موسیقی در غزلیات سلمان ساوجی» به قلم آمنه بیطرفان و به راهنمائی استاد مجید سرمدی سال 1389، موضوع اين پايان نامه، بررسي موسيقي در غزليات سلمان ساوجي است.که در آن به بررسي دقيق عناصر چهارگانه ي موسيقي ساز از قبيل موسيقي بيروني شعر(وزن عروضي)،موسيقي کناري(قافيه و رديف)، موسيقي دروني (سجع،جناس،تکرار) و بالاخره موسيقي معنوي که به بررسي تمام ارتباط هاي پنهاني عناصر يک مصرع که از رهگذر انواع تضاد ها و تقابلها ،تشبيه و استعاره ها، انواع ايهام و …پديد مي آيد،مي پردازد. « شرح لغات و مشكلات قصايد سلمان ساوجي» به قلم بهرام شعبانی با راهنمائی استاد مهدی نوریان،موضوع اين رساله شرح لغات و مشكلات قصايد سلمان ساوجي است . «بررسي و تحليل زيبا شناختي پنجاه قصيده از سلمان ساوجي» به قلم شهرزاد وقاری سوران با راهنمائی استاد عباسعلی وفایی سال 1389،در این پایان نامه نیز به بررسی قصاید سلمان از لحاظ آرایه های ادبی و بیان اشاره شده است. و همچنین مقالات مختلف و متعددی به نگارش در آمده است: «ایهام در دیوان سلمان ساوجی» نوشته ی مرتضی ذکایی ساوجی، مجله‌ی کیهان فرهنگی شماره 153، تیرماه 1378؛ «ویژگی های قافیه در غزل حافظ ، خواجو و سلمان ساوجی » به قلم محمدجواد عظیمی، نشریه ی زبان و ادبیات فارسی دانشکده ی ادبیات دانشگاه کرمان، زمستان89، « نگاهی بر فن آوری سلمان در صنایع بدیعی، جلیل مسگرنژاد، نشریه تاریخ ایران شناخت، شماره ی11،زمستان 1377. اما تاکنون به طور مستقل درباره ی بررسی موسیقی قصاید وی تحقیقی صورت نگرفته است.
1-6- اهداف تحقیق
1- آشنایی با موسیقی شعر و انواع آن
2- آشنایی با جلوه های موسیقی در قصاید سلمان ساوجی
3- آشنایی بیشتر با نقش موسیقی شعر در آفرینش زیبایی
1-7- فرضیه های تحقیق
1- بحور به کار رفته در قصاید سلمان ساوجی بیشتر از بحور پرکاربردی چون: رمل، هزج، مضارع و مجتث هستند.
2- تناسب بین وزن و مضامین در اکثر قصاید او رعایت شده است.
3- برای ایجاد موسیقی درونی از انواع آرایه های لفظی به خصوص جناس و تکرار استفاده کرده است و قافیه های اشعارش بیشتر قافیه های اسمی هستند و از ردیف کمتر در موسیقی کناری بهره برده است.
1-8- تعاریف واژه های کلیدی
موسیقی شعر، موسیقی کناری، موسیقی بیرونی، موسیقی درونی، موسیقی معنوی
موسیقی شعر: مجموعه ی عواملی که موجب تمایز زبان شعری از زبان متداول و روزمره می شود و بدان اهنگ و توازان و اعتبار می بخشد، موسیقی شعر می گویند.
موسیقی بیرونی: همان وزن شعر می باشد که از ترکیب صامت ها و مصوت ها لحن و آهنگ خاصی به وجود می آید که بدان وزن شعر می گویند.
موسیقی کناری: همان قافیه و ردیف در شعر است که پس از وزن نقش مهمّی در ایجاد موسیقایی شعر دارد.
موسیقی درونی: حاصل هماهنگی و ترکیب کلمات و طنین خاص هر حرف در مجاورت با حروف دیگر است. بسیاری از آرایه هایی که تحت عنـوان موسیقی درونی مورد بررسی قرار می گیرد، در حقیقت زیر مجموعه آرایه ی تکرار است؛ آرایه هایی نظیر جناس، ردالصدر علی العجز، ردالعجز علی الصدر، واج آرایی، طرد و عکس و… همگی از نوعی تکرار حکایت می کند.
موسیقی معنوی، به بررسي تمام ارتباط هاي پنهاني عناصر يک مصرع یا بیت از رهگذر انواع تضاد ها و تقابلها، تشبيه و استعاره، انواع ايهام و… اطلاق می گردد.

1-9- حدود و قلمرو تحقیق
ابتدا به طرح کلیاتی از تعاریف و عقاید صاحب نظران درباره ی موسیقی شعر و انواع آن (موسیقی بیرونی، کناری، درونی و معنوی) می پردازیم. سپس با مطالعه ی قصاید سلمان ساوجی، هر یک از موضوعات مذکور را در اشعار او بررسی می کنیم. حاصل این بررسی ها را می توان به شکل آماری و نموداری در بخش جداول ارائه داد.

فصل دوم

2-1- مروری بر پیشینه ی شعر
انسان از زمان خلقت خویش برای ارتباط با محیط و پیرامون خود همواره سعی کرده است همه چیز را تحت سیطره ی خود درآورد؛ یکی از مهم‌ترین قدرت‌های انسان که سبب تمایز و برتری او بر دیگر جانوران است، زبان و قدرت بیان است. انسان با این ابزار توانسته است بر معانی و مفاهیم دنیای پیرامون خود تسلط یابد. بخشی از این ابزار یعنی زبان عاطفی است که انسان به کمک آن بر تخیّل و احساس و عواطف خود چیره شود و آن را برای دیگران بیان نماید.بنابراین زبان عاطفی و تخیلی در انتقال مفاهیم برای تسخیر مؤثّر بوده است. از زمانی که بشر خواسته و توانسته است عواطف و احساسات و هیجان درونی خویش را بر زبان بیاورد و آلام درونی خویش را بیان نماید، زبان عاطفی و تخیل که می توان تعبیر «شعر» را برایش گذاشت، به وجود آمده است. بیان احساس که در فطرت آدمی نهفته است، می تواند به شکل های مختلف صورت پذیرد؛ چه بسا می تواند موزون و آهنگین باشد که اصطلاح شعر به خود بگیرد. شاید از اولین روز پیدایش شعر، که آغاز پیدایش شعر نیز هست، «شعر چیست؟» بر زبان ها و ذهن جاری و ساری شده و هر کسی به نوع و گونه ای، پاسخی برای آن اندیشیده و یافته و اظهار داشته است.
سخن منظوم از دیر باز در فرهنگ و ادبیات ما بوده است و نگاهی به تاریخ نظم نشان می دهد که بخش اعظمی از آثار ادبی ما را شعر تشکیل می دهد. همچنین بسیاری از آثار برجای مانده از قدیم الایام و کتاب های مقدّس و آسمانی به شکل نظم بوده است. زردشت پیامبر باستانی، رازها و نیازهای آسمانی خویش«گاثاها» را با اهورا مزدا به کلام منظوم بیان داشته است. لفظ«گاثاها» خود نیز به معنی سرود است و بخشی از اوستا که گاثه ها خوانده می شود، اشعاری است موزون، که نوعی از ترکیب بندهای بدون بند است و از یازده تا نوزده سیلاب پدید آمده است. «از نقطه نظر آثار و علائم تاریخی می توان گفت که شعر ابتدایی همان سروده ها بوده است که با چنگ و غیره تودم می شده است و اغلب این سرودها مذهبی بوده است که با با تغنّی و رقص طوایف در معابد خودشان نعمت و ابراز بندگی و خضوع برای الهه ی خودشان می خوانده اند، و یک قسمت هم داستان های مذهبی بوده است که بطل آن افسانه های خدایان و ارباب انواع بوده اند.»(همائی، 1370: 87-86)
در مورد پیشینه ی شعر شمس قیس رازی حکایتی بدینگونه نقل می کند که: روزی یکی از نواده های سام بن نوح نبی بر جمعی وارد شد و چیزی خواند که تا آن روز در عرب خوانده نشده بود. از او پرسیدند: تو که هرگز چنین مطالبی نمی خواندی، این چه بود که خواندی؟ پاسخ داد که خودم هم نمی دانم. بر من وارد شد.(الهام شده بود.) (قیس رازی، 1314: 147)
در شعر فارسی نیز از نخستین شاعرانی که یاد کرده اند می توان «محمد بن وصیف»، «بسام کورد سیستانی»، «حنظله ی بادغیسی»، « فیروز مشرقی»، «محمود وراق هروی» و «ابوسلیک گرگانی» را نام برد.(صفا، 1372: 55)
2-2- تعریف شعر
اشارات صاحبنظران و تعاریف متعدد و مختلف شعر، نشان از اهمیت و ظریف بودن موضوع می باشد. تعاریف و برداشت های مختلف از شعر نشان می دهد که هر یک از زوایای مختلف بدان نگریسته اند و آن را بر اساس هدف خود تعریف کرده اند. بدین ترتیب نمی توان به تعریف خاصی از شعر را بسنده کرد اما برای شناخت بهتر، اظهار نظر صاحبنظران گذشته و حال و تفاوت های موجود میان تعابیر شان، به چند تعریف اشاره می کنیم:
صاحب کتاب ارزشمند المعجم فی معاییر اشعار العجم چنین گوید که:«شعر سخنی است اندیشیده، مرتب، معنوی، موزون، متکرر، متساوی، حروف آخرین آن به یکدیگر ماننده.»( قیس رازی، 1314: 147) همان طوری که ملاحظه می گردد در تعریف شمس قیس به چهار عنصر اندیشه، وزن، قافیه، زبان توجه شده است.
در چهارمقاله نیز در مقاله ی شعر و شاعری در باب ماهیت شعر و شاعر چنین نقل شده است که:« شعر صناعتی است که شاعران بدان صناعت، اتّساق مقدّمات موهومه کند و التئام قیاسات منتجه بر آن وجه که معنی خُرد را بزرگ گرداند و معنی بزرگ را خُرد، و نیکو را در خلقت زشت باز نماید و معنی بزرگ را خُرد، و نیکو را در خلقت زشت باز نماید و زشت را در صورت نیکو جلوه دهد و به ایهام، قوبت های غضبانی و شهوانی را برانگیزد تا بدان ایهام، طباع را انقباضی و انبساطی بود و امور عظام را در نظام عالم سبب شود.» ( نظامی عروضی، 1366: 43)
ارسطوشعر را زاييده ي دو نيرو مي داند كه يكي غريزه ی محاكات است و ديگري خاصيّت درك وزن و آهنگ. (ارسطو، 1353: 23)
از زمان ارسطو تا حال فيلسوفان، انديشمندان، شاعران و منتقدان كوشيده اند تا به گونه اي شعر را تعريف كنند. حقيقت اين است كه هيچ يك از تعريف ها كامل، جامع و مانع نيست و تنها درباره ي برخي از گونه هاي شعر، صادق است. علّت اين امر را باید در تحوّل و تكامل انديشه و دانش و نيز باور داشت مردم جستجو كرد. تعريفي كه در زمان ارسطو درباره ي شعر معاصر وي در يونان صادق بود، نمي تواند به طور كامل درباره ي شعر معاصر فارسي و حتّي شعر قرن دهم هجري مصداق پيدا كند. تعريف افلاطون و نيز نيچه از شعر، همانند تعريف خواجه نصيرالدّين طوسي يا شمس قيس رازي، تنها درباره ي شعرهايي صادق است كه مدّ نظر آنان بوده است.
تعريف برخي انديشمندان يا منتقدان امروز از شعر، تنها درباره ي گونه اي خاص از شعر، آن هم در محدوده ي جغرافيايي و تاريخي ويژه اي قابل صدق است و نمي توان آن را در همه جا و همه ي زمان ها، خدشه ناپذير دانست. البته نمي توان منكر اين واقعيت شد كه گرچه اين تعريف ها كامل، جامع و مانع نيستند، با وجود اين مي توانند به نوعي در شناخت شعر از غير آن، مفيد و مؤثّر باشند. بنابراين تلاش همه ي اين بزرگان در نوع خود محترم و با ارزش است. زيرا بدون قبول تعريفي براي شعر، پرداختن به شعر، به ويژه نقد و بررسي آن، كاري دشوار است.
رابرت فراست گفته است: «شعر،‌ نوعي اجرا به وسيله ي كلمات است».(براهني، 1347: 95)
شعر، پديده اي ست هنري كه در چارچوبي خاص جان مي گيرد. چار چوبي كه اجزاء تشكيل دهنده ي آن، كلمه است و محتوايش،‌چيزي جز مفهوم كلمات به كار برده شده در آن نيست.
ژان پل سارتر معتقد است «كسي كه سخن مي گويد، در آن سوي كلمات، نزديك مصداق كلمه است و شاعر در اين سو؛ كلمات براي متكلّم، اهلي و رامند و براي شاعر، وحشي و خودسر. كلمات در نظر متكلّم، قراردادهايي سودمند و ابزارهايي مستعمل اند كه كم كم سائيده مي شوند و چون ديگر به كار نيايند، به دورشان مي افكند. در نظر شاعر، كلمات، اشياء طبيعي اند كه چون گياه و درخت، به حكم طبيعت، بر روي زمين مي رويند و مي بالند». (سارتر، 1352: 18)
شاعر در ابتداي

پایان نامه
Previous Entries احکام شرعی Next Entries تحقیق درباره شفیعی کدکنی، خواجه نصیر، انواع ادبی، مثنوی معنوی