پایان نامه با واژگان کلیدی اندیشه سیاسی، احکام شرعی، شورای نگهبان، امام خمینی(ره)

دانلود پایان نامه ارشد

وم: منطق نخبه گرایی اجماع؛ روش استنباط احکام زندگی فردی

1. سیمای عمومی تشیع ………………………………………………………………………………………………………59
1ـ‌1.‌عصمت ……………………………………………………………………………………………………………………60
1ـ2. امامت ……………………………………………………………………………………………………………………..61
1ـ3. بازتاب در نظریه اجماع …………………………………………………………………………………………….62
2. بستر و زمینه تاریخی ……………………………………………………………………………………………………..64
3. گفتمان نخبه گرایانه مبتی بر احکام فردی ………………………………………………………………………….72
4. برداشت اولیه از مفهوم اجماع ………………………………………………………………………………………….76
4ـ1. تعریف اجماع و اقسام آن …………………………………………………………………………………………….78
4ـ2. شاخص بندی مفهوم اجماع در برداشت اولیه …………………………………………………………………80
4ـ 2ـ1. موضوع اجماع(امر فردی) ……………………………………………………………………………………81
4ـ2ـ2. روش اثبات اجماع (تضمنی)………………………………………………………………………………….88
4ـ2ـ2ـ1. اجماع تضمنی لطفی …………………………………………………………………………………….91
4ـ2ـ2ـ2. اجماع تضمنی مجهول النسب ……………………………………………………………………….92
4ـ2ـ3.گستره حجیت تمسک به اجماع (مسائل عقلی ـ اعتقادی) …………………………………………..95
4ـ2ـ4.کاربرد اجماع (رواج اجماع منقول) ………………………………………………………………………..100
4ـ2ـ4ـ1. تساهل در نقل اجماع ………………………………………………………………………………….102
4ـ2ـ4ـ2. اختلاف در پذیرش اجماعهای دیگران …………………………………………………………..103
4ـ2ـ4ـ3. رکود فقه …………………………………………………………………………………………………..103
فصل چهارم :‌ منطق نخبهگرایی ـ دمکراتیک اجماع؛ روش استنباط احکام زندگی جمعی
1. بستر و زمینه تاریخی …………………………………………………………………………………………………….109
2. گفتمان نخبهگرایی ـ دمکراتیک مبتنی براحکام جمعی………………………………………………………..116
3. شاخص بندی مفهوم اجماع در برداشت جدید …………………………………………………………………122
3 ـ1. موضوع اجماع (امر جمعی) …………………………………………………………………………………..124
3ـ1ـ1. تحول مفهوم تقیه ………………………………………………………………………………………….126
3ـ1ـ2. نخستین تجلی اجتماعی اجماع: فتوای تحریم تنباکو ………………………………………….128
3ـ1ـ2. تحول مفهوم شورا …………………………………………………………………………………………129
3ـ2. روش اثبات اجماع (حدسی) ………………………………………………………………………………….131
3ـ3. گستره حجیت تمسک به اجماع (مسائل غیر عقلی) …………………………………………………..133
3ـ3ـ1. تحول مفهوم اجتهاد ………………………………………………………………………………………134
3ـ4. کاربرد اجماع (رواج اجماع عملی) …………………………………………………………………………..140
3 ـ4ـ1. تحول مفهوم انتظار ………………………………………………………………………………………….141
3ـ4ـ2. نقد اجماع منقول ………………………………………………………………………………………………141
3ـ4ـ3. کم شدن اعتبار اجماع مدرکی …………………………………………………………………………….145
3ـ4ـ4. اجماع در عمل …………………………………………………………………………………………………147
3ـ4ـ4ـ1. هیئت نظار در مجلس مشروطه……………………………………………………………………149
3ـ4ـ4ـ2. شورای نگهبان …………………………………………………………………………………………153
3ـ4ـ4ـ3. مجلس خبرگان ………………………………………………………………………………………..155
نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………..159
منابع ……………………………………………………………………………………………………………………172

فصل اول :کلیات پژوهش
1. بیان مسئله
بررسی تحول مفهوم اجماع به عنوان یکی از طرق استنباط احکام زندگی از منابع دینی شاید در بادی امر مسئلهای غیرمهم و غیرسیاسی به نظر آید، اما نگاهی به کاربردهای جدید از مفهوم اجماع در دوران معاصر حکایت از آن دارد که این مفهوم نیز در کنار اجتهاد و شورا یکی از مجاری دمکراسی اسلامی قلمداد میشود. اجماع با گذر از مفهوم سنتی آن در فقه شیعه یعنی «اتفاق نظر علمای دین، کاشف از رأی و قول امام معصوم (ع)» که در مسائل شرعی و اعتقادی بکار میرفت و موجب رونق فقه خصوصی میشد،‌ به مفهوم جدید خود یعنی «اجماع مجتهدین یک عصر نشانگر رضایت امام» در مسائل مربوط به زمانه،‌ در همکاری با دستگاه اجتهاد، سازگاری اسلام و مفهوم ثابت نص را با وقایع جدید و دمکراسی مدرن ممکن میسازد، در واقع نظریهپردازان جدید مانند نائینی و امام خمینی(ره) از این دیدگاه به مفهوم اجماع نگریستهاند که به وسیله آن اجتهاد پویا را به صورت شورایی سامان دادهاند.
اگر سؤال ما این باشد که چرا و چگونه مفهوم اجماع متحول شدهاست؟ این پرسش در حقیقت ناظر به دو پرسش اساسی است: چرا مفهوم اجماع متحول شده؟ چگونه این مفهوم متحول شده؟ این دو پرسش یک «قضیه حملیه موجبه» را نیز در بطن خود دارند و آن اینکه مفهوم اجماع متحول شدهاست، لذا اگر در صدق این قضیه تردید باشد باید به یک سوال مقدماتی دیگر نیز پاسخ گفت آیا واقعا مفهوم اجماع متحول شدهاست؟ بنابراین مسئله اصلی پایان نامه پاسخ به دو پرسش مذکور است.

2. اهمیت و ضرورت تحقیق
پژوهش حاضر در باب شناخت مفاهیم اسلامی موجود در سنت و شریعت برای استفاده از آنها در اثبات جامعیت دین اسلام و پویایی شریعت اسلامی در گذر زمان و مواجهه با مدرنیته است. مفهوم مورد پژوهش از این لحاظ اهمیت دارد که در ذات خود نیرویی نهفته دارد،‌ که اصل تغییر ضمن استمرار را تضمین میکند. چرا که این مفهوم در عصر جدید، از همنشینی با مفهوم اجتهاد به عنوان جزئی از اجماع، ماهیتی پویا به خود گرفتهاست. بنابراین شناخت تحولات آن به گشوده شدن باب اجتهاد در اجماع و بسط مفاهیم اسلامی در راستای دنیای مدرن و در راستای نظام دمکراسی که در دنیای امروز مقبولیت یافتهاست می تواند کمک شایانی انجام دهد. بنابراین اجماع به عنوان کانالی که دو مفهوم شورا و اجتهاد را در دل خود نهفته دارد با تفسیر جدید و تحول در تفسیر سنتی شاید بتواند راهگشای امور گردد.
ضرورت این تحقیق نیز از آنجاست که تحول و تفوق اندیشه سیاسی شیعه در دوران مدرن بهرغم بسیاری از متفکران ریشه در سه مفهوم اجتهاد، شورا و اجماع دارد، در خصوص دو مفهوم نخست مباحث زیادی در حوزه اندیشه سیاسی صورت گرفتهاست در حالیکه در خصوص مفهوم اجماع کمتر کار منسجم علمی از منظر اندیشه سیاسی صورت گرفته، لذا رفع چنین خلائی را می توان از ضروریات اصلی انجام چنین پژوهشی دانست.

3. پیشینه و ادبیات تحقیق
3ـ1. ادبیات تاریخی
اجماع به دو معنی عزم و اتفاق نظر معنی شدهاست. در واقع اجماع به معنی اتفاق نظر بر استنباط حکمی است که در قرآن و سنت پاسخی بر آن یافت نمیشود. واژه اجماع اولین بار بعد از رحلت پیامبر (ص) به کار رفتهاست، اگر چه موضوع اجماع از منابع شناخت احکام شرعی در فقه تلقی میشود، اما در آغاز و پیدایش آن قبل از اینکه به عنوان یک ملاک فقهی تلقی شود، به عنوان یک حربه و شگرد سیاسی مورد استفاده قرار گرفت و همان حرکت سیاسی (سقیفه بنی ساعده) با تبعاتی که به دنبال داشت، سبب شد تا اجماع در حوزه منابع شناخت احکام شرعی حوادث واقعه وارد شود و در کنار کتاب و سنت و عقل قرار بگیرد.(جناتی،5:1367) به دنبال رحلت رسول خدا عدهای از انصار و مهاجرین در مکان اجتماعات یعنی سقیفه گرد هم آمدند و در حالیکه از طایفه بنی هاشم، امام علی(ع) و عموی ایشان در مراسم کفن و دفن پیامبر بودند و در سقیفه حضور نداشتند، به انتخاب ابوبکر به عنوان خلیفه مسلمین بعد از پیامبر دست زدند. اما چون سقیفه یک منبع شناخت معتبر نبود ( در سنت و نامی از آن به میان نیامده بود) بنابراین از واژه جدیدی به نام «اجماع» استفاده کردند و در پاسخ کسانی که میگفتند چه کسی خلیفه را انتخاب کرده میگفتند تصمیم گیرندگان گروهی از انصار و بزرگان مدینه و صحابه پیامبر بودهاند و اتفاق نظر آنها دارای ارزش و اعتبار است. جناتی میگوید: «این مقطع آغاز طرح موضوع اجماع و حجیت آن است و در همین زمان بود که منبع جدیدی به منابع شناخت احکام، یعنی کتاب و سنت و عقل اضافه شد» (همان، 7) ابن خلدون نیز در کتاب مقدمه میگوید: «اجماع و قیاس در زمان خلافت صحابه پدیدار شد و با افزوده شدن این دو اصول فقه که تا آن زمان فقط کتاب و سنت بود به چهار اصل رسید. زیرا هرگاه حکمی را در کتاب و سنت نمییافتند، به اجماع روی میآوردند یا به قیاس میپرداختند.(ابن خلدون،206:1375) جناتی به نقل از کتاب رسائل شیخ اعظم انصاری میگوید: « هم الاصل له و هوالاصل لهم» یعنی آنان ـ‌ اهل سنت ـ هم بنیان گذاران اجماع هستند و هم اجماع زیر بنای پیدایش نظریه آنان است.(جناتی، 8:1367) در حقیقت تبار نظریه اجماع به جریان سقیفه بنیساعده بر میگردد،‌ اما این مدعی اجماع بر انتخاب خلافت در نظریه تشیع کاملا رد شدهاست و دلایل زیادی در اندیشه شیعه برای رد این ادعای اجماع وجود دارد که در اینجا مجال پرداختن به آن نیست. به طور کلی زیر بنای اختلافات تشیع و تسنن نیز همزمان با بنا نهاده شدن این اجماع گذاشته شدهاست. اما در پاسخ اینکه اجماع بعد از مخالفت شیعه با سقیفه بنی ساعده چگونه در ادبیات شیعی بروز یافته است؟ باید گفت که مراد از اجماع

پایان نامه
Previous Entries منابع و ماخذ پایان نامه جامعه شناسی، سرمایه فرهنگی، علوم اجتماعی، کارشناسی ارشد Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی تبارشناسی، اندیشه شیعی، اصحاب ائمه(ع)، نهج البلاغه