پایان نامه با کلید واژگان قواعد فقهی، قاعده فقهی، قاعده عدل، عدل و انصاف

دانلود پایان نامه ارشد

چکیده
در سال های اخیر، عدالت به عنوان یک قاعدهی فقهی دستمایهی برخی از پژوهشگران عرصهی فقه شده است، تا به فقه پویایی ببخشند و فقه را از انزوا به سوی کارآمدی ببرند و چالش های فراروی اجرای احکام را برطرف نمایند. ایشان با نگاه جدید به عدالت و کاربرد آن در ابواب مختلف فقه بر این هدفاند که از عدالت قاعدهای فقهی بنا کنند و استنباط احکام شرعی را بر اساس آن سامان دهند و این قاعده را در روش های کنونی فقه وفقاهت وارد نمایند. قاعدهای فراگیر که تمام ابواب فقه را در مینوردد و حتی به پندار برخی میتواند احکام را نیز نسخ نماید! این نوشتار اثبات میکند که عدالت ونفی ظلم در فرآیند اجتهاد مؤثر است به گونه ای که فقیه میتواند آن را وسیلهی سنجش حکم فقهی خود ودلیلی در تقدیم یک الزام بر الزام دیگر قرار دهد. همچنین پژوهش حاضر تلاشی در جهت اثبات برخورداری عدالت از ضوابط یک قاعدهی فقهی است وبه عنوان یکی از مقاصد شریعت حاکم بر دیگر احکام اولیه میباشد. لذا پاسخگویی به این اهداف در درجهی اول نیازمند بررسی اصول ومبانی عدالت و شناخت مرجع تشخیص آن در فقه است. باتوجه به نتیجهی حاصل در خلال این نوشتار میتوان گفت تأثیر عدالت در استنباطات فقهی به اندازهای است که آن را فراتر از دیگر قواعد فقهی و حتی حاکم بر احکام اولیه قرار میدهد. حکومتی که کارکردش در حل تعارضات، تقیید ادله و حتی به عنوان شاخص در اجرای احکام اسلام به وضوح دیده میشود و نقشی فراتر از “حکمت” مییابد. بیان مسائل فقهی در مذاهب اسلامی و استناد به عدالت ونفی ظلم در استنباط احکام، خود به تنهایی پرده از گستردگی این قاعده برداشته و مسیر ما را در جهت قاعده شمردن عدالت هموار میسازد.
کلید واژه: قاعدهی فقهی، عدالت، قاعدهی عدالت، مذاهب اسلامی

فهرست مطالب

کلیات تحقیق 3
1. طرح مسأله( بیان موضوع) 3
2. ضرورت و اهمیت تحقیق 4
3. پرسش هاي تحقيق 5
4. پیشینه و سابقه تحقیق 6
5. فرضیه تحقیق 8
6. روش تحقیق 8
7. اهداف تحقيق 9
8. ساختار وسازمان دهی تحقیق 9
فصل اول: موضوع شناسی
گفتار اول: مفهوم شناسی
1ـ1ـ1. تعریف عدالت 15
1ـ1ـ2. عدالت در لغت 16
1ـ1ـ3. عدالت در عرف عام 18
1ـ1ـ4. مفاهیم گسترده تری از عدالت 19
1ـ1ـ4ـ1. عدالت از دیدگاه امیر المؤمنین علی(علیه السلام) (بزرگترین مجری عدالت) 19
1ـ1ـ4ـ2. عدالت از دیدگاه علامه طباطبایی(رحمة الله) 22
1ـ1ـ4ـ3. عدالت از دیدگاه شهید مطهری(رحمة الله) 23
1ـ1ـ5. عدالت در دیدگاه فقها و اندیشه فقهی تشیع 25
1ـ1ـ6. عدالت در دیدگاه فقها و اندیشه فقهی اهل سنّت 26
1ـ1ـ7. بررسی مفاهیم مرتبط با عدالت 28
1ـ1ـ7ـ1. عدالت و حق 28
1ـ1ـ7ـ2. عدالت و قسط 29
1ـ1ـ7ـ3. عدالت و انصاف 30
1ـ1ـ7ـ4. عدالت و مساوات 31
1ـ1ـ7ـ5. عدالت و احسان 32
1ـ1ـ8. موضوع و قلمرو عدالت: 34
1ـ1ـ9. اقسام عدالت 37
گفتار دوم: اصول ومبانی عدالت
1ـ2ـ1. ملاک و مرجع تشخیص عدالت در فقه 43
1ـ2ـ1ـ1. نظریه عدالت عرفی مطلق 43
1ـ2ـ1ـ2. نظریه عدالت شرعی مقیّد 45
1ـ2ـ2. ذاتی یا عرضی بودن عدالت 47
1ـ2ـ3. اطلاق و نسبیّت عدالت و رابطه آن با خاتمیّت دین اسلام 48
1ـ2ـ4. ثبات و تغییر احکام اسلام 51
1ـ2ـ5. ثبات و تغییر مصادیق عدالت و ظلم در قلمرو زمان و مکان 52
1ـ2ـ6. منشأ تغییر در مصداق عدالت و تأثیر آن بر حکم شارع 54
فصل دوم: قاعده فقهی عدالت
گفتار اول: قواعد فقهی
2ـ1ـ1. معنای اصطلاحی قاعده 63
2ـ1ـ2. معنای اصطلاحی فقه 63
2ـ1ـ3. تعریف قاعده فقهی از دیدگاه صاحب نظران شیعی 63
2ـ1ـ4. تعریف قاعده فقهی از دیدگاه صاحب نظران اهل سنت 66
2ـ1ـ5. تفاوت قاعده فقهی و قاعده اصولی از نظر فقهای شیعه و اهل سنت 67
2ـ1ـ6. منابع قواعد فقهی از دیدگاه شیعه 70
2ـ1ـ7. منابع قواعد فقهی از دیدگاه اهل سنت 71
2ـ1ـ8. نقش و ویژگی های قواعد فقهی 73
2ـ1ـ9. معیار قواعد فقهی و تطبیق آن بر عدالت 75
2ـ1ـ10.عدالت به مثابه ی قاعده فقهی 77
2ـ1ـ10ـ1. تفسیر عدالت به عدل وانصاف 78
2ـ1ـ10ـ2. تفسیر عدالت به اجرای حق 79
2ـ1ـ10ـ3. تفسیر عدالت به مصدر استنباط 80
2ـ1ـ11. اهمیت عدالت به عنوان قاعده فقهی 83
گفتار دوم: مستندات قاعده عدالت
2ـ2ـ1. مستندات قاعده عدالت 87
2ـ2ـ1ـ1. عدالت در آیات الهی 88
2ـ2ـ1ـ2. عدالت در سنت الهی 91
2ـ2ـ1ـ3. بررسی عدالت از نگاه عقل 93
2ـ2ـ1ـ4. بررسی عدالت در سیره عقلا 94
2ـ2ـ1ـ5. ادعای اجماع پیرامون قاعده عدالت 96
2ـ2ـ2. ادله مخالفان ثبوت قاعده عدالت 98
2ـ2ـ2ـ1. عدم دلالت آیات الهی بر قاعده عدالت 98
2ـ2ـ2ـ2. عدم دلالت روایات بر قاعده عدالت 101
2ـ2ـ2ـ3. قاعده عدالت باعث هرج و مرج می‌شود 105
2ـ2ـ2ـ4. قاعده عدالت، نفی ثبات احکام اسلام را در بردارد 105
2ـ2ـ2ـ5. روایات، مستند حکم فقهی است نه قاعده عدالت 106
2ـ2ـ3. کاربرد عدالت به فرض قاعده بودن 107
استنباط و کشف احکام فقهی 107
فصل سوم: رابطه عدالت به مثابه قاعده فقهی با احکام اولیه و دیگر قواعد فقهی
گفتار اول:رابطه عدالت با احکام اولیه
3ـ1ـ1. عدالت؛ رهيافتي به مقاصد الشريعة 115
3ـ1ـ2. عدالت؛ حكومت بر احكام اوليه 116
3ـ1ـ3. عدالت؛ رفع تعارض با طرح برخی از روايات 119
3ـ1ـ4. عدالت؛ انصراف يا تحديد شمول مطلقات و عمومات 120
3ـ1ـ5. عدالت؛ و كاربردي غير فقهي 124
عدالت معيار اجراي احكام و اداره حكومت اسلامي 124
گفتار دوم: رابطه قاعده عدالت با دیگر قواعد فقهی
3ـ2ـ1. رابطه قاعده عدالت با قاعده عدل و انصاف 131
3ـ2ـ2. رابطه قاعده عدالت با قاعده نفي ظلم 135
3ـ2ـ3. رابطه قاعده عدالت با قاعده لاضرر 136
3ـ2ـ4. رابطه قاعده عدالت با قاعده لاحرج 138
3ـ2ـ5. رابطه قاعده عدالت با قواعد رفع 139
3ـ2ـ6. رابطه قاعده عدل و انصاف و قاعده يد 139
3ـ2ـ7. رابطه قاعده عدل و انصاف با قاعده قرعه 140
فصل چهارم: تطبیقات فقهی در مذاهب اسلامی
نکات: 145
معرفی اجمالی مذاهب فقهی اسلامی 149
4ـ1. فقه العبادات 155
4ـ2. فقه المعاملات 160
4ـ3. فقه السیاسات 172
نتیجه پژوهش و چند پیشنهاد……………………………………………………………………………………………..183
منابع ومأخذ…………………………………………………………………………………………………………………..189

کلیات تحقیق

ـ طرح مسأله (بیان موضوع)
ـ ضرورت و اهمیت تحقیق
ـ پرسش های تحقیق
ـ پیشینه وسابقهی تحقیق
ـ فرضیهی تحقیق
ـ روش تحقیق
ـ اهداف تحقیق
ـ ساختار و سازمان دهی تحقیق

کلیات تحقیق
1. طرح مسأله ( بیان موضوع)
از آن جایی که فقها گاه از دیدگاه فردی به فقه نگریستهاند وگاه نقش دوگانهای را برای آن ترسیم کردهاند که علاوه برفردیت، منبع و مرجعي در تعیین قواعد و برنامه زندگی آدمی در قلمرو اجتماع نیز ميباشد، بدیهی است کارکرد اجتهاد و شیوهی استنباط احکام بر اساس این دو نوع تفکر دچار تغییرات اساسی خواهد شد. از مباحث لازم وتاثیرگذار در این زمینه که معرکهی آرا در مذاهب اسلامي نیز میباشد، مسألهی عدالت است.
بحث عدالت از زوایای مختلفی در علوم اسلامی قابل بررسی است، عدالت درآفرینش، تشریع وجزا در علم کلام بحث میشود، عدالت در صفات نفس در علم اخلاق جستجو میشود. اصول فقه عدل وظلم را به مثابهی مصداقی از یکی ازمبانی خود مطرح کرده است، در فقه، عدالت فرد ـ که در مقابل آن فسق قرار دارد نه ظلم ـ در امام جماعت، قاضی، مفتی، وصی شرط شده است. در درایه نیز عدالت راوی بنابر برخی مبانی از شروط صحت حدیث شمرده میشود.
اما آیا عدالت وظلم در فرآیند اجتهاد نیز به کار گرفته میشود؟ به گونه ای که فقیه با شناخت مصادیق عدل وظلم حکم شرعی را کشف کند. این سؤال عدالت را در معرض طرح آن در قالب یک قاعدهی فقهی قرار میدهد. البته در بررسي اين قاعده بايد گفت تنها، تلقي رايج از واژهی قاعده ـ همچون ساير قواعد ـ ملاك ومنظور نيست بلكه تلقي از قاعدهی عدالت امري فراتر از ساير قواعد است. به عبارتي رساتر، عدالت، ميزان ومعياري براي استنباط احكام است؛ يعني هم به واسطهی آن ميتوان استنباط حکم كرد وهم ميتوان اين قاعده را به منزلهی ميزاني براي مجتهد دانست كه برمدار ومحور آن استنباط و استخراج حكم را محك بزند.
همچنين بايد گفت: اين سخن به اين معناست كه عدالت در متن قرآن و سنت است و در معنايِ ملاك وضابطهی ارزيابي احكام اسلامي، جزيي از مسير و فرآيند افتاء است، كه فقيه با استناد به آن در متن آيات وروايات، آن را منبع استنباط خود قرار داده و يا درستي استنباط خود را محك ميزند و اين گونه معناي قاعده بودن عدالت را تحكيم مي بخشد.

2. ضرورت و اهمیت تحقیق
در سخن از اهميت جايگاه عدالت در مذاهب اسلامي همين بس كه جمعي بر اين باور هستند كه عدالت را ميتوان به عنوان يك اصل يا قاعدهاي شاخص ومعياري در همهی حوزه هاي دين و به ويژه در حوزهی فقاهت و استنباط احكام شريعت مطرح نمود. قواعد فقهیي كه بيانگر شاخص براي احكام شرعي است.
چنان چه شهيد مطهري(رحمةالله) نيز در تبيين قاعده بودن عدالت گفته است:
“اصل عدالت از مقياس هاي اسلام است كه بايد ديد چه چيزي برآن منطبق ميشود، عدالت در سلسلهی علل احكام است نه در سلسله معلولات؛ نه اين است كه آن چه دين گفت عدل است، بلكه آن چه عدل است دين ميگويد.”1 از ديدگاه شهيد مطهري عدالت، قاعدهاي است كه مورد غفلت واقع شده است.
اگرچه منابع استنباط در فقه اسلامي محدود به كتاب وسنت واجماع وعقل است؛ اما قواعد و اصول استنباط و فقاهت ميتواند بسيار باشد. منابع؛ جايگاه جوشش فقه است و قواعد، اصول مسلم استخراج شده از آن منابع ميباشد كه در هماهنگ سازي محتواي منابع، پاسخگويي به فروع، پركردن منطقة الفراغ ومانند آن مؤثر است. به عبارت دیگر قواعد، به سان ترازويي است كه فقيه در مقام استنباط بايد تلاش فكري خويش را با آن هماهنگ كند.
در اين تحقيق سعي برآن است تا با بيان وتطبيق مصاديق فقهي كه بر مبناي عدالت و نفي ظلم در مذاهب اسلامي آمده است، نشان دهيم كه قاعدهی عدالت ميتواند در جايي كه با سكوت يا اجمال يا نقض وتعارض ادله مواجه هستيم و از قواعد ديگري چون “لاضرر”و يا” لاحرج” كاري ساخته نيست، وسيلهی استنباط و استخراج احكام گردد، زيرا بنيان دين وشريعت بر عدالت استوار است.
به تعبير دقيقتر در تدوين اين اثر در پي آن هستیم كه با توجه به سير احكام در مذاهب اسلامي و بيان مصاديق عدل در احكام اسلامي، نشان دهيم عدالت، يك موضوع مستقل فقهي نيست بلكه به مثابهی قاعدهاي است كه بر موضوعات مختلف سايه افكنده است. اهمیت بررسی این مسأله در زمان حاضر، که مکاتب بشری احکامی مانند حقوق زنان، اقلیت های مذهبی وحقوق بشر را به چالش کشیدهاند دو چندان شده است.
گرچه استقراء در ميان فتاواي فقهاي نامدار وبررسي كتابهاي فقه استدلالي نشان ميدهد كه فقيهان بسياري از علماي شيعه و اهل سنت در عرصه هاي مختلفي به قاعدهی عدالت، ذيل عناويني چون انصاف، عدل، قبح ظلم، عدل وانصاف، عقل، مقاصد الشريعه ، دفع ضرر وامثال ونظائر اين ها استناد كردهاند وهرچند استقرا، ناقص انجام گرفته است، اما همين مقدار از فحص وجستجو نشان ميدهد به مرور زمان و در ميدان هاي نياز وضرورت ، توجه دانشمندان خصوصاً فقهاي اماميه به سوي عدل و

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق با موضوع معرفت خدا Next Entries منابع تحقیق با موضوع ساختار بازار، اقتصاد متعارف، حق تصرف