پایان نامه با کلید واژگان جهان اسلام، حوزه و دانشگاه، پردازش اطلاعات، علوم اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

عف ديدگاه‌هاي ايشان است و تنها جنبه سلبي و منفي آن مدّ نظر نيست.
2. ضرورت و هدف تحقيق
نفس تعدّد آرا در هر موضوع يا علمي، حاكي از حيات و حركت آن موضوع يا علم است. علمي كه در آن، آرای مختلف و ديدگاه‌هاي مخالف و منتقد وجود ندارد، علمي زنده نيست بلكه مي‌توان گفت چنين پديده‌اي اساساً علم به معناي مجموعه‌اي هماهنگ از گزاره‌ها و اصطلاحاً رشته علمي5 نيست. علم در فرآيند تضارب همين ديدگاه‌هاي مختلف و مخالف در بستري از زمان توليد مي‌گردد. همان‌گونه كه ديدگاه‌هاي متفاوت همسو در يك موضوع يا يك علم در پويايي و بالندگي آن، نقش مؤثري دارند، ديدگاه‌هاي مخالف و منتقد نيز رخنه‌ها و كاستي‌هاي آن را نمايان مي‌كنند و به ساختمان آن استحكام مي‌بخشند؛ همان‌طور كه ديدگاه‌هاي متفاوت همسو، جزئي از علم و داخل در بازي علم هستند، ديدگاه‌هاي مخالف نيز منطقاً، جزئي از علم و در محدوده آن قرار مي‌گيرند. تجربه‌ي تاريخ علم نشان داده است كه يك منتقد و مخالف، نقاط ضعف و خلأها را بهتر از يك موافق، شناسايي و رصد مي‌كند.
در موضوع علم ديني نيز اولاً ديدگاه‌هاي مخالف، جزئي از اين موضوع و مقوله‌اند و لازم است به طور دقيق و عالمانه به آن‌ها پرداخته شود و ثانياً چه بسا نقاط ضعف و كاستي‌هايي را به موافقان گوشزد كنند كه از چشم آن‌ها پنهان مانده است، اگرچه ممكن است بخشي از اين انتقادها، قابل پذيرش و وارد نباشد. بنابر اين دو نكته كه ذكر شد، ضرورت اين پژوهش و پرداختن به ديدگاه‌هاي مخالف در موضوع علم ديني، روشن مي‌گردد.
اگرچه ممكن است ديدگاه‌هاي مخالف و منتقدان ديگري نيز در زمينه علم ديني در ايران وجود داشته باشند امّا به دليل برخي محدوديّت‌ها و نيز اهمّيت بعضي ديدگاه‌هاي مخالف، تنها به گزارش و سنجش سه ديدگاه‌ مخالف و منتقد اكتفا مي‌گردد. بنابراين هدف اين پژوهش، گزارش و نماياندن نقاط قوّت و نقاط ضعف ديدگاه‌هاي دكتر عبدالكريم سروش، مصطفي ملكيان و دكتر علي پايا درباره علم ديني خواهد بود.
3. پيشينه تحقيق
همان‌طور كه در ادامه و در بحث سير تاريخي خواهد آمد، موضوع علم ديني از دهه سوم قرن بيستم ذهن برخي انديشمندان جهان اسلام را به خود مشغول كرده است. در زمينه علم ديني در سطح جهان اسلام، نشريات، كتاب‌ها و رساله‌هاي قابل توجّهي منتشر شده است كه دكتر مهدي گلشنی در فصل پاياني كتاب از علم سكولار تا علم ديني بخشي از آن‌ها را نام مي‌برد. در كتاب اسلامي سازي معرفت نوشته مجيد مرادي نيز بخشي از ديدگاه‌هاي موافق و مخالف انديشمندان جهان اسلام درباره علم ديني و اسلامي سازي علوم، آمده است.
در داخل كشور از همان اوايل انقلاب، دفتر همكاري حوزه و دانشگاه و سازمان سمت، مسؤوليت پي‌گيري اين موضوع و تدوين و تأليف آثاري در زمينه علوم انساني اسلامي را بر عهده گرفتند. در ذيل به مهم‌ترين آثار منتشر شده در كشور با رويكرد تئوري به علم ديني اشاره مي‌گردد.
الف) يكي از آثار قابل توجّه و تا حدودي متقدّم در زمينه علم ديني، كتاب از علم سكولار تا علم ديني نوشته دكتر مهدي گلشني است. فصل پاياني آن مهم‌ترين بخش اين كتاب است. دكتر گلشنی در اين كتاب عمدتاً از منظر تاريخ علم به موضوع نگريسته‌اند و بيشتر از تأثير پيش فرض‌هاي متافيزيكی بر نظريه‌هاي فراگير در علم و نيز تأثير آموزه‌هاي ديني بر جهت‌گيري و كاربرد علوم سخن گفته‌اند.
ب) از ديگر آثار مهم در زمينه علم ديني، مي‌توان از كتاب هويّت علم ديني نوشته دكتر خسرو باقري نام برد. او در اين كتاب در يك ساختار منطقي ابتدا به بحث درباره هويّت علم از منظر فلسفه‌ی علم غربي مي‌پردازد و در ادامه از هويّت دين و ديدگاه‌هاي مهم در اين باره بحث مي‌كند. دكتر باقري با ذكر سه رويكرد عمده در باب علم ديني، مقصود خود از علم ديني را شرح و بسط مي‌دهد. به نظر مي‌رسد ايشان در طرح بحث علم ديني در قالب و ساختاري منسجم و منطقي، پيشگام و موفّق بوده‌اند. دكتر باقري ضمن دفاع از روش تجربي در مقام داوري، پيش فرض‌ها و مضامين ديني را الهام‌بخش فرضيه‌ها و نظريه‌هايي در جهت تكوين علم ديني مي‌داند.
ج) از ديگر تأليفات قابل توجّه در اين باره مي‌توان از كتاب گامي به سوي علم ديني نوشته‌ حسين بستان ياد كرد. آقاي حسين بستان در اين كتاب با نظر به دو اثر قبلي، ضمن پايبندي به روش تجربي در مقام داوري، در تعريف خود از علم ديني، منابع و متون ديني را حاوي فرضيه‌ها و نظريه‌هاي قابل استفاده در علوم اجتماعی مي‌داند. ايشان در جلد دوم اين كتاب كه در سال 1390 ش انتشار يافت عملاً از روش بهره‌گيري از متون ديني در ساختن فرضيه‌ها و نظريه‌هايي در علوم اجتماعي بحث مي‌كند.
د) اثر قابل توجّه ديگر در اين زمينه، كتاب منزلت عقل در هندسه معرفت ديني نوشته‌ آيت الله جوادي آملي است. موضوع اصلي اين كتاب گرچه علم ديني نيست امّا ايشان در بخش‌هايي از اين كتاب به طور مستقيم به اين موضوع پرداخته‌اند. ايده اصلي ايشان در اين كتاب آن است كه علم اعمّ از تجربي، رياضي، فلسفي و عرفاني اگر يقيني يا مفيد اطمينان عقلايي باشد، داخل در محدوده معرفت ديني و محصول آن ديني و اسلامي خواهد بود.
ه‍) اثر قابل ذكر ديگر در اين باره كتاب معنا، امكان و راهكارهاي تحقّق علم ديني نوشته‌ دكتر حسين سوزنچي است كه به نظر مي‌رسد اين كتاب در واقع توضيح و تبيين ديدگاه آيت الله جوادي آملي است. در اين كتاب سعي مؤلف آن بوده بر خلاف غالب مؤلفان اين حوزه كه از منظر فلسفه‌ی علم غربي به تحليل ماهيت علم پرداخته‌اند، با رويكرد فلسفه و كلام اسلامي وارد بحث شود. يكي از نقاط قوّت و قابل تحسين اين كتاب، دسته‌بندي و تقريري است كه مؤلف از ديدگاه‌هاي انديشمندان ايراني درباره علم ديني ارائه كرده است.
و) اثر قابل توجّه ديگر درباره علم ديني كتاب پارادايم اجتهادي دانش ديني (پاد) نوشته دكتر مهدي علي پور و دكتر سيد حميدرضا حسني است. مؤلفان اين كتاب مدعي‌اند به كشف مدلي قابل قبول از علم ديني نائل شده‌اند كه روش آن بي شباهت به روش استنباط و اجتهاد فقها نيست.
علاوه بر كتاب‌هايي كه ذكر شد، مجموعه‌اي از مقالات، گفتگوها و مصاحبه‌ها درباره علم ديني وجود دارد كه عمده آن‌ها در شماره‌هاي 13، 14، 15 و 16 مجله آيينه انديشه گردآوري شده است.
آنچه گذشت پيشينه و دورنمايي از بحث علم ديني در ايران بود امّا به نظر مي‌رسد اين گزارش، پيشينه تحقيق مورد نظر نيست. اين تحقيق به گزارش و سنجش ديدگاه سه تن از مخالفان علم ديني در ايران خواهد پرداخت، بنابراين پيشينه آن، گزارش آثاري خواهد بود كه به نقد ديدگاه‌هاي مخالف علم ديني در ايران پرداخته‌اند.
در زمينه نقد ديدگاه‌های مخالف علم ديني در ايران آثار چنداني وجود ندارد. مهم‌ترين اثر در اين باره كتاب علم ديني؛ ديدگاه‌ها و ملاحظات نوشته‌ي سه تن از محققان پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است. در بخشي از اين كتاب به اجمال، ملاحظات نقدگونه‌اي بر دو مقاله انتقادي يكي از دكتر سروش و ديگري از مصطفي ملكيان، ذكر شده است. در ويراست دوم اين كتاب مقاله‌اي از دكتر علي پايا نيز كه در نقد علم ديني نگاشته شده، درج گرديده و ملاحظاتي درباره آن مطرح شده است. نكته قابل توجّه درباره اين كتاب آن است كه اوّلاً در بيان ديدگاه‌هاي اين سه منتقد به ذكر يك مقاله از هركدام اكتفا شده است در حالي كه در همان زمان و پس از آن، مقاله و مطالب ديگري نيز از آن‌ها در نقد علم ديني ارائه شده است. سعي اين نوشتار بر آن است كه تمام مقالات و مطالبي كه اين سه منتقد تاكنون درباره علم ديني ارائه كرده‌اند، گزارش و سنجش گردد. نكته مهم ديگر درباره اين كتاب آن است كه مؤلفان ارجمند به هر دليل به ذكر ملاحظات نقد گونه‌اي بسنده كرده‌اند امّا اين نوشتار مي‌كوشد در حدّ بضاعت نويسنده آن، به سنجش و نقد مفصّل ديدگاه‌هاي اين سه منتقد بپردازد.
علاوه بر كتاب مذكور كه مهم‌ترين پيشينه اين تحقيق محسوب مي‌گردد، لازم است از سه مقاله منتشر نشده ی آقای سيد محمّد تقي موحّد ابطحي در نقد ديدگاه‌هاي اين سه منتقد، نام برد كه در ادامه و در جاي خودش از آن‌ها استفاده خواهد شد.
سوّمين اثر كه مي‌توان به عنوان پيشينه اين تحقيق از آن یاد کرد، بخش‌هايي از كتاب قبل الذكر دكتر حسين سوزنچي است كه در آن به تقرير و نقد ديدگاه دكتر سروش پرداخته است، امّا در اين كتاب از ديدگاه‌هاي مصطفي ملكيان و دكتر علي پايا سخني به ميان نيامده است.
4. روش تحقيق
به اقتضاي موضوع و مسأله اين پژوهش در پردازش اطلاعات آن از روش توصيفي تحليلي استفاده خواهد شد. بدين صورت كه ابتدا با عنايت به مجموع مطالبي كه هر منتقد درباره علم ديني دارد، توصيفي روشن و منصفانه از ديدگاه او ارائه مي‌شود. در ادامه با تحليل هر ديدگاه و توجّه به مباني، ادلّه و لوازم آن به نقد و سنجش آن پرداخته خواهد شد. همچنين به دليل نظري بودن موضوع و به اقتضاي مسأله آن، در گردآوري اطلاعات روش كتابخانه‌اي و اسنادي مورد استفاده قرار خواهد گرفت. مهم‌ترين منابع اين پژوهش كتاب، مجله و سايت اینترنتي مي‌باشد.

بخش دوم: مباحث مقدماتي
قبل از شروع به گزارش و سنجش ديدگاه‌هاي اين سه منتقد لازم است ابتدا در باره معنا و مفهوم علم ديني و نيز برخي مطالب ضروري و مقدّماتي ديگر به منظور دستيابي به چارچوبي مفهومي، مباحثي به طور مختصر مطرح گردد.
1. سير تاريخي و اقدامات صورت گرفته درباره علم ديني
دكتر سيد محمّد نقيب العطاس در سال 1992 در سخنراني خود در دانشگاه بين المللي كوالالامپور مالزي كه به دعوت رئيس وقت اين دانشگاه، دكتر عبدالحميد ابو سليمان برگزار شد، ادعا كرد كه اولين بار خود او اصطلاح «اسلامي سازي معرفت»6 را ابداع كرده و تمام كساني كه پس از او اين اصطلاح را به كار برده‌اند، از او سرقت كرده‌اند. بعدها دكتر ابو سليمان گفت: بهتر است به جاي مشخص كردن اولين كسي كه اين اصطلاح را به كار برده است به خود عمليات اسلامي سازي بپردازيم. دكتر سيد حسين نصر اشاره مي‌كند كه درپاره‌اي از نگاشته‌هايش در دهه 1960 ميلادي به وظيفه اصلي اسلامي سازي معرفت كه مسلمانان در جهان معاصر بدان مي‌پردازند، اشاراتي داشته است.7
امّا آن‌گونه كه دكتر مهدي گلشني در كتاب از علم سكولار تا علم ديني گزارش مي‌كند8 شايد اولين بار مرحوم ابوالأعلي مودودي در دهه 1930 ميلادي به هنگام طرح ايراداتش بر دانشگاه عليگره هند، انديشه‌ی تأسيس دانشگاه اسلامي و اسلامي سازي علوم را مطرح كرده است.
تأسيس «جمعيت جامعه شناسان مسلمان» از طرف انجمن دانشجويان مسلمان آمريكا و كانادا در 1972 جزء اولين اقدامات عملي در جهان اسلام در زمينه اسلامي كردن علوم محسوب مي‌گردد. در همين دهه، تلاش‌هايي براي اسلامي كردن علوم توسط دكتر سيد محمّد نقيب العطاس و ديگران آغاز گرديد كه سعي داشتند بنيان‌هاي برگرفته از انديشه اسلامي را براي فعاليت‌هاي علمي فراهم كنند. در همين جهت نخستين همايش جهاني اقتصاد اسلامي در 1974 در شهر جدّه عربستان به راه افتاد9 و سپس در سال 1975 مركز جهاني مباحث اقتصاد اسلامي تأسيس شد10. در سال 1977 اولين كنگره جهاني تربيت اسلامي در مكه آغاز به كار كرد11 و پس از آن دومين همايش جهاني اقتصاد اسلامي در سال 1979 در شهر جدّه برگزار گرديد12. در سال 1981 مؤسسه جهاني انديشه اسلامي در ويرجينياي آمريكا رسماً تأسيس گرديد كه در سال 1982 با همكاري دانشگاه اسلامي پاكستان، دومين كنگره جهاني انديشه اسلامي را با عنوان «اسلامي كردن معرفت» برگزار كرد. نكته جالب آن‌كه تأسيس اين مؤسسه در آمريكا همزمان با تأسيس ستاد انقلاب فرهنگي در ايران در سال 1359 است كه مي‌خواست همان وظايف و اهداف را محقّق كند بدون اين‌كه اين دو جريان اطّلاعي از كار همديگر داشته باشند.13
مؤسسه جهاني انديشه اسلامي دو همايش ديگر یکی در 1984 در كوالالامپور و ديگري در 1987 در خارطوم سودان در زمينه اسلامي كردن معرفت برگزار كرد. نتيجه تلاش اينان در جهت اسلامي كردن علوم در سلسله‌اي از رساله‌ها و كتاب‌ها منتشر گرديده است. پس از آن نيز در بسياري از كشورهاي اسلامي، از جمله عربستان، مالزي، اندونزي و پاكستان كوشش‌هايي با هدف پديد آوردن

پایان نامه
Previous Entries منابع تحقیق درمورد دوره پیش قراردادی، مسئولیت پیش قراردادی، مسئولیت مدنی، بیع بین المللی Next Entries پایان نامه با کلید واژگان جهان اسلام، حوزه و دانشگاه، طرح پژوهش