پایان نامه با موضوع نسخه های خطی، آثار ادبی، زبان فارسی، ادبیات فارسی

دانلود پایان نامه ارشد

فهرست مطالب
عنوان صفحه

پیشگفتار الف
کلید واژه الف
موضوع ب
سابقه تحقیق ب
ضرورت انجام تحقیق ب
اهداف تحقیق ب
مقدمه ت
1 – طب و کتاب های طبی در گستره ی زبان و ادبیات فارسی ت
2- معرفی متمم زبده ی منظوم خ
3- ویژگی های نسخه ر
1-3 ویژگی های محتوایی ز
2-3 ویژگی های زبانی اثر ط
3-3- ویژگی های ادبی اثر ق
ويژگي هاي دستوري ن
ویژگی های رسم الخطی نسخه ه
شیوه تصحیح و
نمونه هایی از صفحات نسخه آ آ
آغاز متن 1
نتیجه 210
واژه نامه 211
منابع و مؤاخذ 220

پیشگفتار:
طبّ سنّتی ایران جزو دانش های بومی و اصیل ایرانی است که نسل به نسل از گذشتگان به ما رسیده است. در واقع پزشکی سنّتی بخش بزرگی از میراث کهن کشور ماست و نسل حاضر به عنوان وارثان این مرز و بوم وظیفه حفظ و ثبت این میراث گرانقدر را بر عهده دارند. بخش بزرگی از میراث خطی زبان و ادب فارسی و حتّی علمی، در قالب نسخه های خطی به صورت کاملاً ناشناخته در کتابخانه های داخل و خارج کشور نگهداری می شود که بسیاری از آنها علاوه بر جنبه ی ذوقی جنبه ی علمی و محتوایی دارند و لازم است برای احیای این گنجینه های ناشناخته ی علمی ـ ادبی تلاش های بیشتری صورت گیرد.
بخش بزرگی از ادبیّات ایران با دانش هایی گسترده آمیخته است؛ یکی از این دانش ها دانش پزشکی است .آمیختگی ادبیّات با پزشکی زمانی بیشتر نمایان می شود که دیده می شود تقریباً تمام شاعران زبان فارسی در آثار خویش به موضوعاتی چون داروها، امراض و وسایل و زمینه های پزشکی، اشاراتی هرچند مختصر دارند ودیگر آثار پزشکی نیز لزوماً آثار پزشکی است که با زبان نظم و رویکردی آهنگین به موضوعات پزشکی پرداخته اند. یکی از این آثار که با شیوه ای آهنگین به زبان نظم به طرح مباحث و مطالعات پزشکی پرداخته، نسخه «متمم زبده منظوم» شاه علی سلیمان کُحّال است که با رویکردی کاملاً پزشکی و متناسب با دانش زمان خود برای استفاده عموم به نظم در آمده است.
تخصصی بودن موضوع این نسخه، ناخوانا بودن خط آن و آسیب دیدگی صفحاتی از آن بر دشواری بازخوانی این اثر افزوده است؛ اما با وجود این دشواری ها انگیزه ی احیای فرهنگ و تمدّن ایرانی ـ اسلامی سبب شد تا به بازخوانی این اثر پرداخته شود و تا آنجا که ممکن است به صورت هر چند مختصر ویژگی های پزشکی و ادبی آن برای علاقمندان به این نوع آثار روشن و بازگو شود.
کلید واژه:
پزشکی، منظوم، سلیمان، طبیب، سنّتی
موضوع:
مقدمه، بازخوانی و تصحیح « متمّم زبده منظوم » بخش نخست (3000 بیت)
سابقه تحقیق:
با توجّه به بکر و نو بودن و تلفیقی بودن آن با علم پزشکی تا کنون هیچ تصحیحی بر روی این نسخه انجام نشده است و تصحیح حاضر نخستین کار بر روی این اثر است.
ضرورت انجام تحقیق:
معرفی و شناساندن آثار ادبی به ویژه نسخه های خطی و احیا و بازخوانی آنها از مهمترین اهداف و وظایف دانشجویان و پژوهشگران رشته زبان و ادبیّات فارسی است؛ تا به این وسیله بتوانند گرد و غبار ناشی از گذشت زمان را که بر چهره ی آثار ادبی و غیر ادبی نشسته است را بزدایند و با معرفی هر چند مختصر اینگونه آثار زمینه های تحقیق و تفحص بیشتر را در آینده ای نزدیک برای آثار مهجور فراهم آورند و از این طریق بتوانند گامی هر چند ناچیز در جهت پیشرفت و آبادانی و احیای فرهنگ خود بر دارند.
اهداف تحقیق:
نسخه های خطی گنجینه های با ارزشی از فرهنگ و تمدّن سرزمین ما به شمار می آیند که باید با معرّفی، نظارت و هدایت اساتید اهل فن و تلاش پژوهشگران زمینه های حفظ و احیای این آثار فراهم شود.
زنده نگه داشتن این آثار و شناساندن آن به دوستداران علم و ادب وظیفه ای خطیر و همگانی است که باید با تعهد و تلاش و دقّت فراوان و فداکاری دوستداران ادب و هنر به منصه ی ظهور برسد.

مقدمه:
درد و رنج در تمام دوره های زندگی بشر همراه او بوده است و به علّت این قرابت ونیاز به درمان، طب و پزشکی نیز ناخوداگاه در تمام ادوار به چشم می خورد. حال بسته به موقعیّت زبانی و زبان غالب هر دوره این دانسته ها به طرق مختلف به آیندگان منتقل می شده است.
از جمله روش های انتقال نگارش کتب علمی و پزشکی بوده است که به دست ما رسیده است. بر طبق مستندات و بررسي هاي به عمل آمده اينطور مي توان گفت كه: تاریخچه ی پزشکی در ایران به دوره ای دور می رسد که یاتهاها در زادگاه نخستین خود در نزدیکی خوارزم زندگی می کردند و اوّلین پزشک آریایی ترتیا نامیده شده که در واقع مانند اسکپیوس برای یونانیان و آسکولاپیوس برای رومیان است.(ر ک کرامتی،1390: 84و85)
با این اوصاف می توان گفت: ایران یکی از قطب های فعّال پزشکی بوده است که دانش و یافته های خود را به مناطق مختلف صادر می کرده است.
در ایران قدیم وضعیّت طب پیشرفته تر از آشور بود.حتّی به جرات می توان پا را فراتر نهاده گفت که ایرانیان اصول آن چیزی را که طبّ یونانی نامیده شده به یونانیان تعلیم داده اند حتّی خود یونانی ها هم فرضیه ی طبایع چهارگانه خود را یک فریضه ی بیگانه می شناختند و به رسم آن زمان آن را ایرانی می نامیدند.(رک الگود،1370: 36)1
1 – طب و کتاب های طبی در گستره ی زبان و ادبیّات فارسی
دوره ی صفویّه که از نخستین سال های سده ی دهم تا میانه سده دوازدهم هجری را در بر می گیرد دوران مهمّی از تاریخ و ادبیّات ایران است. در این عصر با توجّه به نقش مهمّی که حکیم باشیان در تصمیم گیری های سیاسی اجتماعی داشته اند، می توان تصوّر کرد که علم پزشکی در این دوران دارای چه جایگاهی خاصی بوده است البتّه باید اذعان داشت که کشفیات چندانی در این عصر در امور پزشکی ایران به چشم نمی خورد و روند سنّتی ادوار پیشین به مسیر خویش ادامه داده است.
شمار عالمان به دانش های ریاضی و طبیعی کاسته می شود وچون دانش را به سوی حوزه های مذهبی می کشانند تعداد کسانی که در این دوره در دانش های ریاضی و نظری و طبیعی کتاب نوشته اند کم نیست امّا این کتاب ها به دست عالمان بیرون از ایران نگاشته شده است و محتوای آنها در دانش های عقلی تکرار سخنان قبل و یا شرح و حاشیه یا تلخیص آنها بوده است.در این دوران علم به قهقهرا رفت و اثرهای ارزنده ی آنها نایاب و نامفهوم گردید.
از ویژگی های زبان شعری یادگیری سریع تر و استفاده بیشتر عموم از آن است. طب سنّتی، علمی مردمی بود و به همه طبقات از دانشمندان تا مردم کوچه و بازار تعلّق داشته و به همین دلیل از زبان شعر برای تعلیم آن استفاده می کردند. اشعار این نوع کتابها به طور کلّی به قدری ساده هستند که به راحتی و سهولت می توان آنها را به خاطر سپرد و هر خواننده ای با مطالعه آنها به راحتی می تواند به مجموعه ای از اطّلاعات سطحی در مورد بیماری های مختلف و نحوه ی درمان آنها دست یابد. به همین دلیل در عصر صفویّه به زبان فارسی و زبان ساده شعر که از مهمترین ابزار انتقال دانش در میان عوام بود توجّه بیشتری می شود.
در طول سالیان گذشته و قرن هایی که بر ادبیّات فارسی گذشته است آثار بسیار فاخری در ادبیّات تعلیمی به ظهور رسیده است مانند آثار گرانقدر مولانا، سعدی و سنایی که سرشار از نکات برجسته تعلیمی و در عین حال زیبایی های معنوی است. اما در تطوّر ادبیّات فارسی، آثاری یافت می شوند که اگرچه در زمره ی ادبیّات تعلیمی قرار می گیرند امّا داخل در ادبیّات نیستند مثل الفیه ی ابن مالک که در آموزش صرف و نحو است و یا منظومه ی حاج ملّا هادی سبزواری در فلسفه. چرا که این آثار اگر چه در قالب شعری و وزن و قافیه می باشند و از ظاهری همانند ادبیّات برخوردارند امّا از جوهر تخیّل و ادبیّات خالی می باشند لذا بهتراست این آثار را نظم تعلیمی خواند.
با توجّه به تعریف ادبیّات تعلیمی، می توان آثار پزشکی منظوم را جزو ادبیّات تعلیمی به شمار آورد. چنانچه در تعریف آن اینطور می خوانیم که شعر تعلیمی شعری است که هدف در آن تعلیم علم و اخلاق و هنر است، یعنی حقیقت نیکی (خیر) و زیبایی. در ادبیّات ملل مختلف دو نوع شعر تعلیمی دیده می شود 1-نوعی که موضوع آن خیر و نیکی است که در حوزه ی اخلاق قرار دارد 2-نوعی که موضوع آن زیبایی و حقیقت است که حوزه شعرهایی است که مسئله ای از علم یا ادب می آموزند (به نقل از کدکنی).در آثار گذشته ی ما برای ادبیّات تعلیمی نام های مختلفی چون زهد و تحقیق و پند و حکمت و وعظ و تعلیم به کار رفته است.(رک فسایی ،1372: 408)
از ویژگی های بارز نظم تعلیمی اختصار گویی است. به نحوی که شاعر در این گونه ی شعری گاه یک فصل از کتاب را در بیتی خلاصه می کند و به واسطه آن یک بیت مفهوم کلّی را به خواننده القا می کند.
طبق مطالعات براون2 می توان گفت که اکثر پزشکان نامدار دوره ی صفویّه افراد فوق العاده تحصیل کرده ای بوده اند و جای تعجّب نیست که اکثر ایشان شاعر نیز بوده اند و اگر تحت عنوان کلّی پزشکان شاعر مطلبی نوشته شود باید همه آنها را نام برد.برای مثال در اینجا تعدادی ازنسخه های خطّی پزشکی متعلّق به قرن یازدهم و دوازدهم که به صورت منظوم ثبت شده است فهرست وار ذکر می گردد.
1– چوب چینی،مسیح مهتدی
2 – فوائد الانسان، درویش دوایی شیرازی
3 – کلّیات الطب، شیخ مهذب الدین احمدبن عبدالرضا
4 – منظومه صدیق
5 – منظومه جواهرالمقال، علی بن محمدبن عبدالرحمن
6 – منظومه برزونامه، عطائی
7 – مفرّح القوام یا مفرّح القوامیه، میرزا قوام الدین محمدبن محمد مهدی حسینی سیفی و قزوینی
8 – مثنوی طب منظوم،شهاب الدین کازرونی
9 – ونسخه مذکور مثنوی طب منظوم،شاه علی سلیمان کُحّال
البتّه د ر این میان می توان تقسیم بندی دیگری ارائه کرد: شاعران طبیب و طبیبان شاعر. شاید در نگاه اوّل اختلاف چندانی میان این دو گروه نباشد امّا در واقع تفاوت موجود در این تقسیم بندی آنقدر زیاد است که باعث شده دو گروه کاملاً متفاوت از آثار پزشکی ـ ادبی ارائه شود.
گروه اوّل یعنی شاعران طبیب شامل شاعران صاحب سبک و ذوقی هستند که مطالب پزشکی و غیر پزشکی خود را به زیباترین نحو ممکن به خوانندگان خود ارئه می دهند از این گروه می توان به طبیب اصفهانی اشاره کرد که از شاعران پزشک خوش ذوق و توانای قرن دوازدهم است. او از اعضای فعّال «انجمن ادبی مشتاق» بوده و در رواج و رونق سبک بازگشت ادبی تلاش زیادی نموده است.او در سرودن غزل شاعری توانا بوده است. برای نمونه چند بیت از یکی از غزلیات این شاعر طبیب ذکر می گردد.
غمـــش در نهان خانه دل نشیند

به نازی که لیلـی به محمل نشیند

مرنجان دلم را که این مرغ وحشی

ز بامـی که برخاست مشکل نشیند

خلد گــر به پا خاری آسان بر آید

چه سازم به خاری که بر دل نشیند
به دنبال محمــل چنـان زار گریم

که از گریــه ام ناقـه در گل نشیند
(طبیب اصفهانی،1375: 76)
و یا جلال طبیب شیرازی که ازحاذق ترین پزشکان قرن هشتم است و به علّت مهارت خود در طبابت مورد تقرّب پادشاهان زمان خود بوده است. طبق نظر دکتر صفا، جلال طبیب گذشته از تبحّر پزشکی شاعر نیز بوده و در شعر خود غالباً جلال و گاه طبیب تخلص می کرده است( صفا ،1363 ج3: 1033)و نقل است که داروی مفرّحی برای شاه شجاع درست کرد و با ابیاتی در وصف فواید آن به خدمت شاه فرستاد.شاه در جواب وی این چنین گفت که:«نیک بگفتی، امّا پیری مشکل به جوانی بدل شود.»(دولتشاه سمرقندی، 1318 :299)
و گروه دوم طبیبان شاعری هستند که صرفاً به خاطر علاقه خود به شعر و شاعری پا به این عرصه می گذارند و اگرچه آثار در خور ذکری در حوزه ادبیّات ارائه نمی دهند امّا به علّت مهارت خود در پزشکی آثار آنها مورد توجّه قرار می گیرد و می توان نسخه منظوم شاه سلیمان را جزء این گروه به حساب آورد.
2- معرفی متمّم زبده ی منظوم :
نسخه ی «متمم زبده» جزو آثار ارزشمند و علمی قرن یازدهم است که در

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه درباره عزت نفس، رشد اجتماعی، روابط بین فردی، سازگاری اجتماعی Next Entries پایان نامه با موضوع آرایه های ادبی، گیاهان دارویی، نسخه های خطی، محدودیت ها