پایان نامه ارشد با موضوع روشنفکران، بازگشت به خویش، انقلاب مشروطه، انقلاب اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

همه‌ی کسانی که در
راه اعتلای این سرزمین
جاودانه شدند…

تقدیم به

پدرم
مادرم
آموزگارم

تحفه ناچیز ذهن کوچکم را به بلندای بی‌کران وجودتان پیش‌کش می‌کنم به آرزوی آن‌که قطره‌گون وجودم را به بی‌انتهایی دریای سخاوتتان پذیرا باشید

حمد و سپاس ایزد منان را که با الطاف بی‌کران خود، طلیعه‌ی علم آموزی را در وجودم نهاد و اشتیاق پوییدن این مسیر را به من عنایت فرمود. پس از او سپاس‌گزارم از پدر و مادر عزیزم که فروغ نگاهشان گرمی‌بخش زندگیم است، بوسه بر دستان پرمهرشان می‌زنم و از خداوند بزرگ می‌خواهم وجودشان را همیشه برایم سرسبز و استوار گرداند.
از زحمات استاد راهنمای بزرگوارم، جناب آقای دکتر امیر روشن و همچنین از استاد مشاور بزرگوارم جناب آقای دکتر محمد عابدی اردکانی که راهنمایی‌های ارزنده‌ی خود را در راستای اعتلای این پایان‌نامه از من دریغ ننمودند و همواره با فروتنی راه‌گشای کارم بودندکمال تشکر و امتنان را دارم، این پژوهش را اگر قدری است با احترام و ارادت پیش‌کش ایشان نیز می‌نمایم. همچنین از جناب آقای دکتر غفوری و جناب آقای دکتر میرحسینی که زحمت مطالعه و داوری پایان‌نامه را بر عهده داشتند تشکر و قدردانی می‌نمایم.

چکیده
مسأله‌ی عقب‌ماندگی و انحطاط و چگونگی پیشرفت در ایران، پس از شکست ایرانیان در جنگ‌های ایران و روس در ابتدای قرن نوزدهم مطرح شد. پس از این شکست‌ها سؤال “چه باید کرد تا پیشرفت نمود و از عقب‌ماندگی رهایی یافت”، از دغدغه‌های اصلی دولتمردان و روشنفکران ایرانی شد. در دویست سال گذشته به فراخور زمان و گفتمان‌های غالب در غرب، روشنفکران، علما و دولتمردان به این سؤال پاسخ‌هایی متفاوت داده‌اند. این پاسخ‌ها شامل ایده‌های تقویت ابعاد نظامی ایران، آرمان‌های لیبرالی و ملی‌گرایانه، مارکسیستی و جنبش اصلاح‌طلبی و نهایتاً بازگشت به خویشتن و انقلاب اسلامی می‌شود.
در این پژوهش ما بر آن هستیم که بگوییم مقوله‌ی بازگشت به خویشتن و نهایتاً انقلاب اسلامی در برابر این سؤال مطرح شد که چه باید کرد تا از انحطاط و عقب‌ماندگی و استبداد رها شویم و جامعه‌ای آزاد و آباد داشته باشیم: چون راه‌حل‌های قبلی یعنی گفتمان مشروطه‌خواهی، لیبرال، غربی‌شدن، ملی‌گرایی و تجددخواهی و تأکید بر ایران باستان به اهداف مطلوب خود نرسیدند، روشنفکران و علمای دهه‌ی چهل (ه.ش)، در جواب سؤال چه باید کرد به این نتیجه رسیدند که به خویشتن اسلامی خود برگردند و راه نجات را در اسلام دیدند. جریان بازگشت به خویشتن، ستیز با فرهنگ اسلامی، وابستگی کشور با بیگانگان و نظام استبدادی را از عوامل اصلی تداوم و تشدید عقب‌ماندگی کشور می‌دانست و براین باور بود که می‌توان با از بین بردن استبداد، قطع وابستگی و روی آوردن به فرهنگ و ایدئولوژی اسلامی در راستای جبران عقب‌ماندگی گام برداشت. آن‌ها تصویری جامع از اسلام و توانایی‌های آن در حل مشکلات مسلمانان ارائه دادند و نظام اسلامی را بدیلی برای نظام‌های حاکم می‌دانستند. این طیف به آزادی، برابری، پیشرفت و عدالت توجه داشتند اما می‌کوشیدند با تفسیری عقلانی از دین و ارجاع به عصر طلایی اسلام این اصول را با اسلام سازگار نشان دهند.
در این پایان‌نامه درصدد هستیم با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از شواهد تاریخی و آراء روشنفکران به بررسی پاسخ‌های متفاوتی که در پاسخ به سؤال چه باید کرد و در انتها به انقلاب اسلامی به عنوان پاسخی متفاوت به این سؤال مشترک بپردازیم.

واژگان کلیدی: انحطاط، عقب‌ماندگی، غرب‌زدگی، چه باید کرد؟، بازگشت به خویشتن، انقلاب اسلامی.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول کلیات تحقیق 1
1-1) کلیات (بیان مسأله، اهداف پژوهش و کاربرد نتایج تحقیق) 3
1-1-1) بیان مسأله 3
1-1-2) اهداف پژوهش 5
1-1-3) کاربرد نتایج پِژوهش 6
1-2) ادبیات پژوهش 6
1-3) فرضیات (یا سؤالات پژوهشی) 9
1-3-1) سؤال اصلی 9
1-3-2) سؤالات فرعی 9
1-4) روش تحقیق 9
1-5) سازماندهی پژوهش 10
فصل دوم نخستین اقدامات اصلاح‌گرایان 121
2-1) مقدمه 13
2-2) نخستین مصلحان ایرانی 14
2-2-1) عباس میرزا 14
2-2-2) میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی 19
2-2-3) میرزاتقی خان فراهانی (امیر کبیر) 20
2-2-4) میرزا حسین خان سپهسالار 27
2-2-5) میرزا ملکم خان ناظم الدوله 30
2-2-6) میرزا فتحعلی آخوندزاده 34
2-2-7) میرزا یوسف مستشارالدوله 37
2-2-8) میرزا آقاخان کرمانی 39
2-2-9) میرزا عبدالرحیم طالبوف 42
2-3) جمع‌بندی 45
فصل سوم انقلاب مشروطه 49
3-1) مقدمه 51
3-2) انقلاب مشروطه 53
3-2-1) علل انقلاب مشروطه 53
3-2-1-1) عوامل خارجی 55
3-2-1-1-1) انقلاب کبیر فرانسه 57
3-2-1-1-2) انقلاب روسیه 57
3-2-1-1-3) مشروطیت ژاپن 57
3-2-1-2) عوامل داخلی 58
3-2-1-2-1) تأثیر بازرگانان در برقراری مشروطیت 59
3-2-1-2-2) ایجاد حزب فراماسون در ایران 59
3-2-1-2-3) نهضت اتحاد اسلامی 60
3-2-1-2-4) اقلیتهای مذهبی 60
3-2-1-2-5) انحطاط اقتصادی و فقر عمومی در دوره‌ی قاجاریه 61
3-2-2) اهداف مشروطه‌خواهان 67
3-2-3) الگوگیری از غرب در انقلاب مشروطه 68
3-2-4) دستاوردهای مشروطه 75
3-2-5) فرجام انقلاب 78
3-3) جمع‌بندی 84
فصل چهارم نوگرایی و اصلاحات پهلوی اول 87
4-1) مقدمه 89
4-2) تجدد گرایی 90
4-2-1) تحول نظامی- اداری و سیاسی 92
4-2-2) تحول حقوقی- قضایی و آموزشی 95
4-2-3) تحول مالی- اقتصادی و صنعتی 99
4-2-4) تحول فرهنگی و اجتماعی 100
4-2-4-1) تأسیس فرهنگستان 101
4-2-4-2) بزرگداشت فردوسی و شاهنامه 101
4-2-4-3) تدوین تقویم مستقل ایرانی 102
4-2-4-4) تغییر نام کشور 102
4-2-4-5) باستانشناسی 102
4-3) مخالفت با سیاستهای رضاشاه 103
4-4) جمع‌بندی 105
فصل پنجم دوران فترت و ظهور جریان‌های سیاسی 107
5-1) مقدمه 111
5-2) حزب توده 112
5-2-1) ناسیونالیم چپ تودهای 115
5- 2-1-1) مبانی اندیشه چپ تودهای 115
5-2-2) حزب توده در ایران 118
5-3) جبهه ملی 125
5-3-1) ناسیونالیسم بیگانه ستیز 126
5-3-2) عوامل پیدایش ناسیونالیسم بیگانه‌ستیز 127
5-4) کودتای 28 مرداد و علل وقوع آن 135
5-4-1) عوامل داخلی 136
5-4-1-1) شکست مصدق در حل و فصل مسأله‌ی نفت 136
5-4-1-2) فرقه‌گرایی و تشتت سیاسی در بین نیروهای داخلی ایران 139
5-4-1-3) اختلاف دکتر مصدق و آیت الله کاشانی 140
5-4-1-4) نقش نیروهای محافظه‌کار واستبداد وابسته به خارج 141
5-4-1-5) موقعیت مصدق در سیاست مماشات و مسامحه 142
5-4-1-6) حزب توده 143
5-4-2) علل خارجی کودتا 145
5-4-3) تلاش برای برکناری مصدق 149
5-5) جمع‌بندی 151
فصل ششم انتقاد از غرب، غرب‌زدگی و بازگشت به خویشتن 155
6-1) مقدمه 157
6-2) انتقاد از غرب و غرب‌زدگی 158
6-2-1) غرب و تهی کردن شرقی‌ها از فرهنگ و تمدن خویش 162
6-2-2) نقد سیاسی و اجتماعی برغرب و استبداد 164
6-2-3) نقد بر غرب‌زدگی ایرانیان 167
6-3) بازگشت به خویشتن 174
6-3-1) احیا و اصلاح فکر دینی 174
6-3-2) بازگشت به خویش 181
6-4) جمع‌بندی 193
فصل هفتم دولت پهلوی و نقش آن در رشد اسلام‌گرایی و شکل‌گیری اتقلاب اسلامی 195
7-1) مقدمه 197
7-2) حکومت پهلوی و تصور ایجاد یک جامعه‌ی مدرن 197
7-2-1) نوسازی اقتصادي و پیامدهای آن 202
7-2-2) نوسازی فرهنگی 209
7-2-3) ایجاد فضای بسته‌ی سیاسی 211
7-2-4) نوسازی در عرصه اجتماعی 214
7-3) افول نفوذ لیبرالیست‌ها و کمونیست‌ها 216
7-4) ظهورگفتمان اسلام انقلابی 217
7-5) گفتمان شیعی و بسیج ایدئولوژیکی 220
7-6) مفاهیم جدید در اندیشه‌ی امام خمینی 230
7-6-1) علم‌گرایی و عقل‌گرایی 230
7-6-2) دموکراسی و مبانی آن 231
7-6-2-1) برابری 234
7-6-2-2) قانونگرایی 234
7-6-2-3) مشارکت سیاسی 235
7-6-2-4) تفکیک قوا 235
7-6-2-5) تحزب 236
7-6-3) استقلال 237
7-6-4) دولت مدرن 241
7-6-5) تشکیل حکومت اسلامی در جهت احیای هویت اسلامی 243
7-7) جمع‌بندی 243
8-1) نتیجه‌گیری 246
منابع و مآخذ 259

1-1) کلیات (بیان مسأله، اهداف پژوهش و کاربرد نتایج تحقیق)
1-1-1) بیان مسأله
دغدغه‌ی پیشرفت، توسعه و عبور از انحطاط و عقب‌ماندگی در ایران از قرن نوزدهم آغاز شد. زیرا در این قرن اروپا به علت پیشرفت زیادی کرده بود، به کشور ایران نیز هجوم آورده بودند و از سوی دیگر ایران در جنگ با روسیه شکست خورده بود. به همین دلیل جنگ‌های ایران و روس به عنوان اولین جرقه، اذهان عدهای از دولتمردان را متوجه مسأله‌ای کرد که تا آن زمان نسبت به آن غفلت می‌ورزیدند. این شکست‌ها اگر چه تلخ‌کامی‌های بسیاری برای آنان به همراه داشت؛ اما توجه به نابسامانی اوضاع کشور و به تعبیر دقیق‌تر مسأله عقب‌ماندگی را در کانون نظر برخی از دولتمردان اصلاح‌گر، قرار داد و به این ترتیب پیشرفت تکنولوژیک غرب، بخشی از این واقعیت را به ایرانیان نشان داد که ایران در این زمان نسبت به کشورهای غربی،کشوری عقب مانده است (گودرزی، 1386: 23).
در نتیجه‌ی این رویارویی ایرانیان با تمدن غرب، روشنفکران ایرانی در قالب رویکردهایی که به توسعه غرب داشتند هر یک به نوعی به سؤال چه باید کرد تا از عقب‌ماندگی و انحطاط رهایی یافت، پاسخ می‌دادند. افرادی از جمله تقیزاده؛ سر تا پا غربی شدن را، تنها راه نجات می‌دانستند، در برابر افرادی چون میرزا ملکم‌خان، مستشارالدوله و آخوندزاده بر مسائلی چون قانونگذاری و برقراری حکومت قانون تأکید می‌کردند و مایه‌ی عقب‌ماندگی را بی‌قانونی می‌دانستند. افرادی مثل عباس‌میرزا به ضرورت بازسازی نیروهای نظامی و تجهیزات نظامی تأکید می‌کردند. به این ترتیب در هر برهه از تاریخ با توجه به شرایط کشور و متناسب با فهم روشنفکران از توسعه و عقب‌ماندگی، پاسخ به این سؤال به شکل خاصی مطرح شد. این پاسخ‌ها شامل ایده‌های لیبرالی و ملی‌گرایانه، گفتمان رادیکال و جنبش اصلاح‌طلب اسلامی بود و از طریق جنبش‌های توده‌ای، گرایش‌های روشنفکرانه، احزاب سیاسی و سایر تشکلات نوین اهداف خود را دنبال می‌کرد (میرسپاسی،1384: 36-38).
غرب برای روشنفکران نسل اول ایران به منزله‌ی الگویی برای پیشرفت و از میان برداشتن عقب‌ماندگی اقتصادی و استبداد سیاسی جامعه‌شان شد. محصول این تحول پیدایش افکار و آرای مشروطه‌خواهی و سرانجام انقلاب مشروطه بود. روشنفکران عصر مشروطه از یک‌سو استبداد و بی‌قانونی، نظام ناکارآمد آموزش سنتی و نیروی نظامی ضعیف و وابسته به قبایل را می‌دیدند و از سوی دیگر این تصویر را با ثبات و امنیت، حکومت قانون و مشروطه، دادگاه‌ها، کارخانجات، ارتش منظم و مراکز نوین آموزش به عنوان محصولات تمدن جدید، حیرتمندانه مقایسه می‌کردند. در نتیجه‌ی این برخوردها، آنان که عقب‌ماندگی کشور را مفروض گرفته بودند و راه حل تمامی مصائب را در تجدد خلاصه می‌کردند؛ معتقد بودند حتی برای مقابله با غرب، اخذ تمدن غربی، امری واجب و لازم است. در نتیجه، دل در گرو مفاهیمی چون ترقی و پیشرفت، عقلانیت، علمگرایی، قانون و مشروطه داشتند (وحدت، 1383: 11).
درجریان انقلاب مشروطه نیز برخی از رهبران از جمله سید عبدالله بهبهانی،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره اعراب جاهلی، اردشیر بابکان، سنگ های قیمتی، زندگی شهری Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع انقلاب اسلامی، روشنفکران، روشنفکری دینی، بازگشت به خویش