پایان نامه رایگان درباره قرآن کریم، اغراض بلاغی، ادبیات عرب، طرح پژوهش

دانلود پایان نامه ارشد

نگارش:
علا محمّد روزبهانی

24 شهریور 1394

تقدیم به ساحت مقدّس و منوّرِ امام عصر (عج)، رهروانِ راستینِ طریقِ حقّ و تمامِ زحمتکشان عرصة تعلیم و تربیت قرآنی .

سپاسگزاری:
سپاس و ستایش مخصوص خداوندی است که قرآن را بر بندة خاص خود (محمّد ـ صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم) نازل كرد و در آن هيچ نقص و كژى ننهاد.
پس از حمد و ستایش باری، بر خود می‌دانم از استاد ارجمند سرکار خانم دکتر افضلی که مدبّرانه و دلسوزانه با دانش وافر خود بنده را در انجام این کار راهنمایی نمودند، تقدیر و تشکّر نمایم. از خداوند سبحان سلامتی و عزّت در دنیا و آخرت برای ایشان مسئلت دارم .
همچنین از تمامی اساتید محترم گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه به ویژه؛ آقای دکتر مسبوق، آقای دکتر قائمی، آقای دکتر میرزائی، آقای دکتر فاتحی و آقای دکتر عبدی ـ که با صبر و بردباری در پیمودن این راه بنده را یاری نمودند ـ متشکّر و سپاسگزارم.
از همسر گرامی و دلسوزم نیز کمال تشکّر و قدر دانی را دارم . امیدوارم خداوند متّعال به ایشان سلامتی و خیر در دنیا و پاداش نیک در عقبی عنایت فرماید ـ بمنّه و فضله.

دانشگاه بوعلی سینا
مشخّصات رساله/پايان نامة تحصيلي
عنوان:
أغراض بلاغی کاربرد أسماء اشاره در ده جزء اول قرآن کریم
نام نويسنده: علامحمّد روزبهانی
نام استاد/اساتید راهنما: دکتر زهرا افضلی
نام استاد/اساتید مشاور:
دانشکدة ادبیات و علوم انسانی
گروه آموزشی: زبان و ادبیات عربی
رشتة تحصيلي: زبان و ادبیات عربی
گرایش تحصیلی: –
مقطع تحصيلي: کارشناسی ارشد
تاريخ تصويب: 29/10/93
تاريخ دفاع: 24/6/94
تعداد صفحات: 118

چكيده:
قرآن کتاب آسمانی و معجزة جاودانة خاتم پیامبران و عصارة همة کتب آسمانی است. این کتاب چشمة جوشانی است که سرچشمههای اعجاز آن یکی پس از دیگری از دل آیاتش میجوشد و هیچ گاه فرو نمینشیند. هدف از نزول قرآن فهم آن و عمل به آیاتش میباشد و راه فهم این کتاب تدّبر در الفاظ و معانی عمیق آن است. البتّه بلاغت قرآن کریم اوّلین و مهمترین وجه اعجاز آن بوده و پی بردن به اعجاز بلاغی قرآن مستلزم بررسی آیات آن با تکیه بر مباحث ادبی و بلاغی است.
علم بلاغت سه شاخه معانی، بیان و بدیع را در بر میگیرد. اِسناد یکی از ابواب علم معانی است که دارای دو رکن اساسی به نام مسند و مسندٌ الیه میباشد. در بسیاری از آیات اسم اشاره در موضع مسندٌ الیه واقع گردیده است.
اسم اشاره که به عنوان روشی برای احضار مشارٌ الیه در ذهن شنونده به کار میرود، علاوه بر کارکرد صرفی و نحوی دارای کارکرد بلاغی است. از این رو به عنوان یک مبحث ادبی میتوان شواهد قرآنی را که دارای اغراض بلاغی هستند بر اساس آن، مورد بررسی قرار داد. این اسمها با انواع مختلف و بسامد بسیار در اکثر سورهها و آیات قرآنی به کار رفته اند. با این اوصاف بررسی بلاغی این مقوله در آیات قرآنی نقش بسزایی در درک و فهم آیات دارد.
هنگامی که متکلّم و مخاطب مشارٌ الیه را با اسم خاص یا روش مشخّص کنندة دیگری نشناسند در این صورت اسم اشاره برای احضار آن به ذهن مورد استفاده واقع میشود تا برای گوینده و شنونده حاضر و محسوس گردد. گاهی اسم اشاره به مقتضای حال از این غرض خارج شده و برای أغراض دیگری به کار میرود. برای فهم معانی اسمهای اشاره و درک درست از این اسلوب خاص در آیات الهی باید به گوینده، مخاطب، قرینههای لفظی و معنوی، سیاق کلام، کیفیت و شأن نزول و غیره توجّه نمود.
پژوهش حاضر با روش کیفی ـ توصیفی و به کمک کتب بلاغی و تفاسیر ادبی، موضوع مذکور را در ده جزء ابتدائی قرآن کریم بررسی می‌نماید. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از آن است که در آیات مورد بحث، معانی ثانوی کاربرد اسمهای اشاره همچون؛ تعظیم، تحقیر، تنبیه(آگاهی دادن)، تأکید، توبیخ، تنویه(ستودن)، استغراب(عجیب دانستن)، تعلیل و … مورد نظر بوده است. نکات بلاغی موجود در کاربرد اسمهای اشاره در موضع مسندٌ الیه به مراتب بیشتر و ظریفتر از سایر مواضع میباشد. استفاده از اسم اشاره به جای ضمیر غالباً افادة تأکید دارد. ضمناً اسماء اشاره با قصد اهتمام به شایستگی موصوف قبل از اسم اشاره و بیان حکمی برای آن با تأکید و حصر و تقریر کلام بیشتر از سایر اغراض کاربرد دارند. البتّه در بسیاری از موارد نمی‌توان این اغراض را تفکیک نمود بلکه ترکیبی از اغراض مختلف نمود پیدا کرده است.
واژههای کلیدی: اغراض بلاغی، اسماء اشاره، قرآن کریم

فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول طرح پژوهش
1-1 مقدمه 3
1-2 بیان مسأله 5
1-3 سؤالات پژوهش 6
1-4 اهمّیّت و ضرورت مسأله 6
1-6 پیشینة پژوهش 7
1-7 روش پژوهش 10
فصل دوم: کلیّات پژوهش
2-1 فصاحت و بلاغت 13
2-2 فصاحت و بلاغتِ قرآن 14
2-3 شاخههای علم بلاغت 16
2-4 علم معانی و مباحث آن 16
2-5 احوال مسندٌ الیه 17
2-6 معرفه آوردن مسندٌ الیه 17
2-7 اسماء اشاره 18
2-8 اقسام اسم اشاره 18
2-9 اغراض بلاغی اسماء اشاره در موضع مسندٌ الیه 20
فصل سوم: تجزیه و تحلیل پژوهش
3-1 قرار گرفتن اسماء اشاره در مواضع مختلف 25
3-2 اغراض بلاغی کاربرد اسماء اشاره در ده جزء ابتدائی قرآن کریم در غیر مسندٌ الیه 25
3-2-1 موضع مفعولٌ به 25
3-2-2 موضع مضافٌ الیه 30
3-2-3 مجرور به حرف جر 37
3-2-4 خبر جملة اسمیّه 45
3-2-5 ظرف 47
3-2-6 نعت و اعراب به تبعیّت 47
3-2-7 منادا 48
3-3 اغراض بلاغی کاربرد اسماء اشاره در موضع مسندٌ الیه در ده جزء ابتدائی قرآن کریم 49
3-3-1 تعظیم 49
3-3-2 تحقیر 56
3-3-3 تنبیه 60
3-3-4 توبیخ 64
4-3-5 تنویه شأن 66
3-3-6 بیان شایستگی مشارٌ الیه 67
3-3-7 روشی برای احضار مشارٌ الیه در ذهن و کمالِ تشابه 78
3-3-8 بیان حال مشارٌ الیه (دور، نزدیک و متوسط) 81
3-3-9 کمال تمایز 81
3-3-10 اظهار استغراب(تعجّب) 85
3-3-11 اشارة کنایی به کند ذهنی شنونده 87
3-3-12 تأکید و یادآوری 87
3-3-13 دلالت بر محذوف 91
3-3-14 تعلیل 98
فصل چهارم: استنباط و نتیجه گیری
4-1 نتایج پژوهش 111
4-2 محدودیّت‌های پژوهش 112
4-3 پیشنهادهای پژوهش 112
منابع 115

فصل اول:

طرح پژوهش

1- 1 مقدمه
قرآن کلام خدا، معجزۀ جاودانة خاتم پیامبران الهی، عصارة همة کتب آسمانی و تنها کتابی است که اگر به درستی فهمیده و درک شود تمامی خواستههای بشر را در همة ابعاد دنیوی و اخروی و مادی و معنوی به بهترین شیوه برآورده میسازد و انسان را به عالی ترین مراتب رشد و کمال راهنمایی مینماید.خداوند جهت نیل به این اهداف، برترین و کاملترین روشهای حکیمانه را در قرآن به کار برده است. بر این اساس انسان باید بکوشد تا زوایای پیدا و پنهان این کتاب شگرف را بشناسد.
هر مؤلّفی در مقدمة تألیف خود بر نقص اثرش اذعان و اعتراف دارد و با گذر زمان جهت اصلاح برخی از عیوب اثر خود تلاش مینماید. خالق یک اثر ادبی همواره خود را مکلّف به رفع نقص اثرش می‌داند و یا دیگران را به تکمیل آن ترغیب مینماید.
قرآن کریم تنها کتابی است که در همان آیات اوّلیّة سورة بقره بر بینقص و بیعیب بودن و راه نداشتن شک و شبهه در آن تأکید شده است. در بسیاری از آیات قرآن با فصحاء جن و انس تحدّی شده تا اگر بتوانند آیهای مانند آن را بیاورند.
قرآن کریم چشمة جوشانی است که سرچشمههای اعجاز آن یکی پس از دیگری از دل آیات می‌جوشد و هیچ‌گاه فرو نمینشیند و همواره مقصد و مقصود بسیاری از قرآن پژوهان است. عالِمان، بسیاری از علوم خود را وام‌دار آموزههای قرآن دانسته و در برابر عظمتش زبان به تمجید میگشایند. هر علمی و هر عالمی از دیدگاه خود به قرآن پرداخته و آن را مورد تحلیل و استفاده قرار میدهد.
بی‌شک بلاغتِ قرآن کریم اوّلین و مهمترین وجه اعجاز آن است. اعتراف َاعراب، که در فصاحت و بلاغت زبانزد بودند، به عجز و ناتوانی در مقابل قرآن بهترین دلیل بر منشأ الهی آن است. اَعراب به هنگام نزول قرآن به پایة مهمی از فصاحت و بلاغت بینظیر و بیسابقه در تاریخ رسیده بودند و پیوسته در مقام تهذیب و اصلاح لغت خود و تطبیق آن با نوامیس اجتماعی برمی‌آمدند. در شعر و انشاد آن تفنن میکردند و دارای شعرایی بزرگ و نامی بودند و هرکدام در مقام تکمیل فنون شعر واختراع معانی کوششها نشان میدادند و هر زمان، رنگی تازه و رونق جدید به شعر می‌بخشیدند. پس باید کلامی نازل میگشت تا آنها را در عین توانایی، عاجز سازد.
البتّه هدف از نزول قرآن فهم آن و عمل به آیاتش بوده و تنها برای خواندنش نازل نشده است. (گرچه آن هم مورد نظر می باشد.) همانگونه که تنها فهم معانی آن بدون عمل کافی نبوده و عمل به آن جز با فهم آن ممکن نیست. راه فهم قرآن تدّبر در الفاظ و معانی آن و اندیشه در آن است. پی بردن به اعجاز بلاغی قرآن مستلزم بررسی آیات آن با تکیه بر مباحث ادبی و بلاغی است.
اسم اشاره که به عنوان روشی برای احضار مشارٌ الیه در ذهن شنونده به کار میرود، علاوه بر کارکرد صرفی و نحوی، دارای کارکرد بلاغی است. از این رو به عنوان یک مبحث بلاغی میتوان شواهد قرآنی را که دارای اغراض بلاغی هستند بر اساس آن مورد بررسی قرار داد. تا با این کار به یکی از وجوه اعجاز قرآن آگاه شد. تحقیقات نشان میدهد که اسم اشاره با انواع مختلف آن و با بسامد بسیار در اکثر سورهها و آیات قرآنی به کار رفته است. با این اوصاف بررسی بلاغی این مقوله، در آیات قرآنی، نقش بسزایی در درک و فهم این آیات دارد. از همین رو در پژوهش حاضر اسم اشاره از منظر بلاغی در ده جزء ابتدائی قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفته است.
برای فهم معانی اسمهای اشاره و درک درست از این اسلوب خاص در آیات الهی باید به گوینده، مخاطب، قرینههای لفظی و معنوی، سیاق کلام، کیفیّت و شأنِ نزول و غیره توجّه نمود. بدون توجّه به همة این موارد نمیتوان فهم دقیقی از آیات را انتظار داشت.
در همین راستا اسماء اشاره از قرآن کریم استخراج و با استناد به کتب تفسیری مختلف ـ به ویژه تفاسیر ادبی و بلاغی ـ کاربرد این اسمها مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
بی‌گمان کلام الهی بسیار عمیقتر و فراتر از آن است که حتّی با این روش به طور کامل فهمیده و تفسیر گردد. زیرا یکی از ویژگیهای کلام خداوند همین است که فهم و درک بشری قادر به تسلّط کامل بر معانی آن نیست و این خود یکی از دلایل اثبات اعجاز آن است. تحقیق حاضر اسماء اشاره و معانی و اغراض آنها را تا آنجا که بضاعت و توان فهم و بیان آن باشد مورد بحث قرار میدهد.
آوردن غرضی از اغراضِ کاربرد یک اسمِ اشاره، با تفکیکی که از لحاظ اغراض بلاغی در تحقیق حاضر صورت گرفته، بسیار دشوار است زیرا در بسیاری از موارد کاربرد یک اسم اشاره اغراض متعددی دارد. پس ممکن است کاربرد یک اسم اشاره ذیلِ چند غرض بیاید یا اینکه ذیلِ غرض اصلی ذکر شده و به سایر اغراض آن اشاره گردد.
در استخراج اغراض بلاغی اسماء اشاره اینگونه عمل شده است که پس از قرائت تمامی آیات ده جزء مورد نظر و یافتن اسمهای اشاره در آنها، به منظور درک صحیح معنا و مفهوم آیه و هدف کاربرد اسم اشاره به بیش از یکصد تفسیر مختلف قرآنی مراجعه و از همة آنها بهره گرفته شده است. امّا به دلیل کثرت تعداد تفاسیر و مشابهت بسیار آنها، در مستندات، بیشتر به تفاسیر ادبی و بلاغی اکتفا گردیده است.
پژوهش حاضر در چهار فصل تنظیم شده. فصل اول طرح پژوهشی، بیان مسأله، سؤالات پژوهش، اهمّیّت و ضرورت مسأله، هدف از انجام پژوهش، سؤالات و فرضیهها، روش پژوهش و پیشینة پژوهش را شامل میگردد. در فصل دوّم با عنوان کلیّات پژوهش، ابتدا مباحث نظری پژوهش تبیین گردیده و سپس به تعاریف واژهها و تقسیم بندی های مورد نظر پرداخته شده است. فصل سوم با عنوان تجزیه و تحلیل پژوهش، بر اساس مبانی نظری به توصیف و بررسی یافتههای پژوهش اختصاص یافته است. فصل

پایان نامه
Previous Entries منبع تحقیق درباره علنی بودن، هیأت علمی، کمیسیون ماده 100، آموزش عالی Next Entries پایان نامه رایگان درباره قرآن کریم، علوم قرآن، اعجاز قرآن، علم معانی