پایان نامه درمورد امیرخسرو دهلوی، لیلی و مجنون، نظیره سازی، آثار منثور

دانلود پایان نامه ارشد

ق و تهذیب وتربیت و به هر حال نظیره سازی کامل است از مخزن الاسرار .
شیرین وخسرو:به بحر هزج مسدس مقصور یا محذوف است که امیر خسرو آن را به تقلید از خسرو وشیرین نظامی ودر مو ضوع همان منظومه سرود نظم این منظومه به تصریع خسرو و بعد از اتمام مطلع الانوار انجام گرفت و او آن را در رجب همان سال 698 در چهار هزار ویکصد وبیست وچهار بیت به انجام رسانید در بزم آرایی خسرو با حکما و سوالات حکیمانه ی او از ایشان و جوابهایی که هر یک داده اند در این منظو مه تازگی دارد و نموداری از اطلاعات حکمی وعلمی خسرو است.
مجنون ولیلی :این منظومه را نیز امیر خسرو به تقلید از نظامی یعنی منظومه لیلی و مجنون او در همان سال 668 سرود.موضوع آن سرگذشت لیلی و مجنون است که از مبادی آن در جلد کتاب سخن رفته است وامیر خسرو با بعضی تصرفات همان داستان را دوباره به نظم کشید و به هیچ روی به پای مقتدای خود در این راه نرسید این منظومه در 2660 بیت است.
آیینه ی اسکندر : منظومه ایست به بحر متقارب مثمن مقصور یا محذوف که اگر چه خسرو آن رادر جواب اسکندر نامه ی نظامی (شرفنامه واقبال نامه)سرود لیکن مقصود او بیان حال اسکندر از آغاز تا انجام ، چنانکه در حالات اسکندر و آوردن حکایات همراه مطالب خود اکتفا نمود و سخن را به مرگ ودفن اسکندر ختم کرد این منظومه در4450 بیت سروده شده و نظم آن در سال 699 هجری انجام گرفته است.
هشت بهشت: این منظومه را امیر خسرو در جواب هفت پیکر نظامی ساخته و موضوع آن بعد از تمحیدات و متداول،عشق بهرام گور است با دلارام و پسر،خشم گرفتن بر او وساختن هفت گنبد به هفت رنگ ورفتن در هر یک از ایام هفته به یکی از آنها که محل سکونت یکی از معاشیق بهرام بود وشنیدن قصه یی از او وسرانجام به گور افتادن بهرام در طلب گور وچنانکه میبینید موضوع این منظومه با هفت گنبد نظامی تفاوتی ندارد (هشت بهشت را امیر خسرو به سال 701 در3352 بیت به انجام رسانید.(صفا،781:1366-785)

آثار منثور امیر خسرو دهلوی
امیرخسرو دهلوی علاوه بر آثار منظوم خود، کتابهایی نیز به نثر دارد که عبارتند از:
الف:اعجاز خسروی یا رسائل الاعجاز،
به نثر مـصنوع رایـج در آن‌ زمانست‌ که‌ به سال 719 هـ به پایان رسیده است.موضوع این کـتاب،شرح اسـلوب‌های نثر نویسی و قواعد و ‌‌صنایعی‌ اسـت کـه هـر طبقه از نویسندگاه بـاید رعـایت کنند. بعد از حمد خـدا‌ و نـعت‌ رسول و مدح خواجه نظام الدین اولیا نه فصل دربارهء:1-اسلوب صوفیان و اولیا 2-اسلوب مکاتبات‌ دولتـی و خـطوط شاهان 3-اسلوب کاتبان و انشا نویسان 4- اسـلوب عـلما و فضلا 5-اسـلوب خـطیبان و واعـظان‌ 6-اسلوب مشایخ و مدرسین 7-اسـلوب عامه 8-اسلوب کارگران و مزدوران 9-اسلوب اهل طنز و ظرافت به رشتهء تحریر درآورده است.
ب:خزائن الفـتوح یـا تاریخ علائی
که آنرا سرور الروح و فتحنامه نیز خوانده‌اند.این کتاب در‌ سال‌ 711 هـ تألیف شده و شامل تاریخ سلطنت و جنگهای عـلاءالدین خـلجی اسـت. عجب اینستکه امیر خسرو هم مداح سـلطان جـلال الدیـن خـلجی بـوده و مـفتاح الفتوح را در شرح‌ فتوحات‌ او به نظم آورده و هم برای قاتلش علاءالدین فتحنامه سروده و از او ستایش کرده (به تصویر صفحه مراجعه شود) است
این کتاب به سال 1927 م در‌ علیگره‌ چاپ شده است. سـرآغاز آن این بیت است
این نامه که نقد فتح دارد در جیب‌ شد نام خزائن الفتوحش از غیب
ج:افصل الفوائد،
شامل ملفوظات پیر و مرشد خسرو،‌ خواجه‌ نظام‌الدین‌ اولیاست.خواجه حسن سنجردی دهلوی، دوست‌ محبوب‌ خسرو‌ نیز قسمتی دیگر از کـلمات نـظام اولیا را در کتابی به نام فوائد الفواد جمع آورده و این هر دو کتاب‌ مانند‌ سیر‌ اولالیاء از اسناد مهم تاریخی است.
افضل الفوائد‌ در‌ سال 1304 هـ ق در دهلی چاپ شده و آنرا به زبان اردو نیز ترجمه کرده‌اند.
دولتشاه سـمرقندی در‌ تذکرة‌ الشعرا‌ تألیف کتابی در تاریخ و فضائل دهلی و کتاب دیگری‌ را در موسیقی به امیر خسرو نسبت می‌دهد که اطلاعی از آنها در دست نیست (همان:782)
سبک شعر در قرن هفتم و هشتم:
یكی از سبكهای مهم ادبیات فارسی، سبك عراقی است كه از سده هفتم تا سده نهم هجری طول كشید و اغلب در عراق عجم یعنی اصفهان و دیگر نواحی مركزی ایران و فارس و كرمان رواج داشت و به همین سبب این سبك در دوران اخیر سبك عراقی نام گرفت.
از مهم‌ترین شاعران این دوره می‌توان به عطار، مولوی، سعدی، امیرخسرو دهلوی، خواجوی كرمانی، جامی و حافظ اشاره كرد. از سده ششم هجری به بعد بر اثر تحولات درونی و بیرونی جامعه ایرانی، سبك قدیمی رو به سستی نهاد و طلیعه سبك نوینی پدیدار گشت. شاعران به جای پرداختن به الفاظ و معانی رسمی و تشریفاتی به حدیث نفس گراییدند و برای بیان افكار و عواطف خود به غزل و مثنوی و رباعی كه آزادتر از قطعه و قصیده بود، روی آورند.
هر چند با هجوم مغولان این دگرگونی‌ها سریع‌تر شكل گرفت و اقتصاد جامعه درهم‌شكست، كانون‌های فرهنگی نابود شد و نگرانی و غفلت و نومیدی شیوع یافت؛ عرفان گسترش پیدا كرد و وسیله‌ای شد برای فرونشاندن دردها و كسب آرامش؛ شعر صوفیانه و غزل توسعه یافت و ادبیات درونگرا شد.( انوشه،1376 :794)
زبان از دیدگاه خواننده امروزی مأنوس‌تر است، لغات فارسی اصیل قدیم كم شده و به جای آن لغات عربی جایگزین شده است. مختصات آوایی كهن از قبیل تشدید مخفف و تخفیف مشدد و تغییر در هیأت كلمات به ضرورت كم می‌شود. «می» اندك اندك جای «همی» را می‌گیرد؛ «در» به جای «اندر» در حال جایگزین شدن است. استعمال «مر» تقریباً نادر است و همین طور واژه‌های ابدون، ایدر، ابا، ابر و… بسیار كم به كار می‌رود. می‌توان گفت سبك عراقی مابین زبان كهن خراسانی و زبان جدید سبك هندی به بعد است.
مهم‌ترین مختصه زبانی سبك عراقی، درهم‌آمیختگی مختصات كهن و جدید است كه گاهی در یك شعر كوتاه در كنار هم دیده می‌شود. البته توجه سبك‌شناسان در زبان عراقی باید بر مختصات جدید باشد نه مختصات سبك خراسانی كه تغییر بسامد در این سبك هم مرسوم است؛ مثلاً در این دوره «یكی» به معنای كسی بكار رفته است.( شمسیا، 1375: 258)
از نظر فكری؛ اگر شعری عاشقانه باشد دیگر مقام معشوق پست نیست بلكه چنان والاست كه قابل اشتباه با معبود است و اگر عرفانی باشد، عرفانی است كه دیگر از شرع و پند و اندرز و اخلاق (كه در قرن ششم مرسوم بود) دور شده است و حتی مسائلی به آن افزوده شده كه در عبارت مشایخ قدیم سابقه نداشته است. مسائل مهم عرفانی مطرح در شعر این دوره عبارت است از: وحدت وجود، تفوق عشق بر عقل، استناد به حدیث قدسی كنت كنزاً، مسأله تجلی و ظهور، ستایش شراب و بی خودی و بی خردی. بدین ترتیب ادبیات این دوره برخلاف ادبیات سبك خراسانی ادبیاتی است درونگرا، عشق گرا، محزون و غیررئالیستی كه بیش از آن كه به آفاق نظر داشته باشد به انفس نظر دارد.(همان:295)
از نظر ادبی: قالب مسلط در این دوره غزل است كه اندك اندك به لحاظ تعداد ابیات و تخلص، وصفی ثابت می‌یابد. تخلص در شعر قبل از مغول، وضع ثابتی نداشت و حتی سعدی گاهی در بیت ماقبل آخر تخلص كرده است. توجه به بیان و بدیع زیاد می‌شود و شاعران به هنرهای گوناگونی كه هرگز در شعر سبك خراسانی وجود نداشت دست می‌یابند.(همان:295)

نگاهی به اشعار امیرخسرو دهلوی:
آثار امیرخسرو دهلوی که نمونة سبک عراقی به شمار میرود، تحت نفوذ تصوف قرار دارد. اشعار او سرشار از سمبلها و تصایر میباشند. گرایش شاعر به این سبک ناشی از عضویت طولانی مدّت امیرخسرو دهلوی در یکی از گروههای صوفی یعنی «چیشتیه» میباشد.
از میان ویژگیهای امیرخسرو، میتوان از استفاده از «ایهام» و «خیال» نام برد، که بعداً بخش اصلی سبک هندی شده است. باید افزود که خود شاعر استفاده از این صنایع بدیعی را جزء رتبههای عالی مهارت شعری میدانست. نکات مذکور و همچنین استفاده از فنّ بدیعی «جناس»، انزوای ابیات از نظر معنی، استعارات زبان شعری، کاربرد تصاویر و تمثیلات سخت، (نفیسی، 1361 :105)
تمام عاشقان معشوق معنوی (خدا) با ضمیر «ما» جمع بسته شدهاند. شاعر آنها را با نِی قلم مقایسه میکند (تشبیه بلیغ اسنادی). کلمة «سرزده» به معنی «سر بُریده» است ولی دارای معنی «ناراحت» و «بیچاره» هم هست (ایهام). تصویر «پیرهن کاغذین» خواننده را به سنّت دیرینة پارسی برمیگرداند؛ وقتی که شخص آسیب دیده میخواست نزد شاه شکایت ببرد تا او ظالم را تنبیه کند، پیراهنی کاغذی (درفش داد) را بر تن میکرد و روی آن موضوع را بیان مینمود. بدین صورت، تصویر «پیرهن کاغذین» تمثیل درخواست برای تنبیه معشوق به خاطر انجام جرم نسبت به گنهکاران (نامه سیاه) میباشد. طبق سنّت، نگار معشوقان خود را آزار میدهد، (همان:106)
امیرخسرو دهلوی به عنوان شاعری درباری، در سرودن قصاید مدحی مهارت زیادی نشان میداد، امّا قصاید فلسفی و اخلاقی نیز میگفت که اینها با الزاماتی که در رسالات پارسی قرون وسطی آمده، به طور کلی مطابقت دارند: ساختار کلاسیک (تشبیب، تخلّص، مدح، فخر)، سیستم سنّتی قافیهگذاری، تعداد بیت از 31 تا 99 و غیره. رباعیات امیرخسرو دهلوی هم انواع موضوعات را فرا میگیرند: فلسفی، مذهبی، عشقی. ساختار آنها نیز با اصول رسالت شعر فارسی هماهنگ هستند. با آنکه «خمسة» امیرخسرو دهلوی آثار نظامی را به عنوان الگو قرار داده است، (قالب و محتوای «خمسة» نظامی را تقلید کرده بود)، مثنوی امیرخسرو دارای روانشناسی عمیقتر و رومانتیسم بیشتری در تصاویر قهرمانان میباشد. در عین حال بُعد فلسفی و اجتماعی اشعار امیرخسرو دهلوی کمرنگتر از آثار نظامی به شمار میرود. (همان:107)
کلیاتی در باره ی مجنون و ليلي
اميرخسرو منظومه اش راچون نظامي با نام خدا و در بيان صفات او آغاز كرده و ستوده است. او نيز پروردگار را قادر بر هركار و انسان را عاجز و به خصوص در شناخت حقيقت ذات باري عاجزتر مي داند و معتقد است كه انسان موجود ضعيفي است و تنها درمواردي مي تواند اظهارنظر كند كه مي بيند و چون خداوند ذاتي بالاتر از تمام بشر است. شناخت او براي انسان غير ممكن است و در ادامه مي گويد اگر خداوند از بندة خود دستگيري نكند انسان بس ناتوان است و هيچ امر مفيدي از او سرنخواهد زدسپس به مدح علاءالدين محمدشاه پرداخته و مجنون و ليلي را به نام او سروده و تقديم كرده است و از او مي خواهد كه پنج گنج پرداخته شده از خامة اميرخسرو را بپذيرد
اين زر كه به نظم زيور تست احسان تو مزد زرگر تست
اين گنج و چهار گنج ديگر کاراسته شد زپنج دیگر
(دهلوی:35)
و در همين جا نشان مي دهد كه پنج گنج خود را به تتبع و پيروي از پنج گنج نظامي سروده است سبب روي آوردن خويش را به نظم داستان مجنون و ليل ي اينگونه بيان مي كند كه چون پيش از اين نيز دو گنجينة ديگر به تقليد از نظامي سروده مي خواهدكه پنج گنج به تبع نظامي بسرايدو بيان مي كند كه گوينده بايد پيرو سخنان با ارزش ومفيد هرچند كوتاه باشد و كوشش آدمي را در اين راه بسيار مهم مي داندو مي گويدپرگو بيهود ه گوست و پرگويي تحريك شيطان است چون كه هيچ بهره و نصيبي از آن به فرد گوينده نمي رسددر تأييد سخن خود داستان دو ديو را بيان مي كندكه از عرق پيشاني، دريا را در بيابان ريختندو از بريدن زمين بيابان را به دريا انداختند. در ابتداي داستان مجنون و ليلي خود مستقيماً از ليلي و مجنون نظامي ياد مي كند و مي گويد:
نقشي كه به نامة نخست است هرچند كه يك به يك درست است
من نيز چنان كه خواندم اين حرف اين جا همه كرد خواهمش صرف
تا سرخوش جام اولين است گردد ز شراب دومين مست
(همان:46)
پس به نصيحت فرزند مي پردازدو پس از نصيحت فرزند به سر قصه مي شود. در آغاز داستان، اميرخسرو بيان مي كندكه اصل داستان مجنون و ليل ي از ديگران است و بيان مي كند كه پس از تولد قيس خانواده اش شادي ها كردند ، قربان دادندمهماني گرفتند و از سخنان طالع بين در مورد قيس كه گفته بود به بيماري عشق دچارمي شود و كارش به جنون مي كشدناراحت شدند؛ ولي خيلي زود غم و اندوه را فراموش كردند و در شادي وجود فرزند غرق شدند و در ادامه:
يك چند چو دور چرخ درگشت آن گلبن تر شكفته تر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درمورد ورشکستگی، دعوای استرداد، دادگاه صالح، اشخاص ثالث Next Entries پایان نامه درمورد ادبیات فارسی، زبان فارسی، ادبیات عرب، قرن پنجم و ششم هجری