تحقیق درباره آثار ادبی، جهان اسلام، مبانی معرفتی، مخزن الاسرار

دانلود پایان نامه ارشد

4-3-2 مذهب کلامی مولانا 076
4-4 زندگی نامه امام محمد غزالی078
4-4-1 مذهب کلامی غزالی 080
4-4-2 غزالی و تصوف082
4-5 زندگی نامه عطّار نیشابوری084
4-5-1 عرفان عطّار 085
4-5-2 مذهب عطّار 086
4-6 کشف المحجوب هُجویری088
4-6-1 مذهب هُجویری088
4-7 نظامی089
4-7-1 عقاید کلامی نظامی090
فصل پنجم : نتیجه گیری
نتیجه گیری095
پیشنهادات 096
فهرست منابع 097
چکیده انگلیسی0101

چکیده
شناخت مکتب های ادبی یکی از مهمترین راههای فهم مبانی معرفتی آثار ادبی است . در غرب از دیرباز با نظریه پردازیهای گوناگون به تحلیل چگونگی ساختار عناصر آثار ادبی پرداخته اند؛ اما در شرق به این نکته توجّه چندانی نشده است. همین کم توجهی به نظریه ها و رهیافت های ادبی بود که ما را بر آن داشت تا به مطالعة یکی از این رویکردهای فکری که مبنای معرفتی یکی از مهمترین جریان های ادبی یعنی ادبیات عرفانی قرار گرفته، بپردازیم. علم کلام دانشی است که هدف آن اثبات باورهای دینی، یعنی اثبات اصول عقاید اسلامی با بهرهگیری از براهین عقلی و منطقی است . قرن ششم ، آغاز عصری است که مکتب کلامی اشاعره با میراث گرانقدر عرفانی پیوند خورد و عارفان شاعر ، عرفان را از دیدگاه مکتب اشاعره در آثار خود بیان کردند . در این پایان نامه تنها به برخی از متن های عرفانی پرداخته شده و در پایان متوجه شدیم که بسیاری از مباحث مطرح در متون عرفانی شدیداً تحت تأثیر کلام اشاعره قرار دارد و بسیاری از بخش های متون عرفانی مانند بوستان ، منطق الطیر، مخزن الاسرار ، مثنوی معنوی و… بدون درک مبانی کلام اشاعره قابل درک و فهم نیست .

کلید واژه ها : ادبیات ، عرفان ، علم کلام ، اشاعره ، متون عرفانی

فصل اول
كلّيات تحقيق

1-1 مقدمه
ادبيات فارسي از دانش هايي است كه از بدو پيدايش، تحت تأثير عقايد و افكار ملل و نِحَل گوناگون قرار داشته است. ادبيات و آثار ادبي در برابر رويدادهاي سياسي و اجتماعي، بي تفاوت نبوده و جهت گيري ها و مسائلي كه در جامعه رخ مي دهد، بر بسياري از عناصر ادبي تأثير می‌گذارد. اين است كه زمينه را براي بررسي تأثير رويدادهاي اجتماعي در ادبيات فراهم می‌آورد. آثار و نوشته‌های ادبی در خلأ شكل نمی‌گیرند، در نتيجه در اين آثار می‌توان جاي پاي جامعه را ديد.
شناخت جنبه هاي اين تأثيرگذاري، بی‌شک به خواننده و جستجوگر اين علم (زبان و ادبيات فارسي)، اين امكان را می‌دهد تا به نتايج گسترده تري دربارۀ خلق يك اثر ادبي پي ببرد. در اين ميان، انديشه هاي كلامي يكي از مهم ترين زمينه هاي شكل گيري و جهت گيري هاي فكري بعضي از آثار ادبي است و اين تا جايي است كه با بررسي و مطالعۀ اين آثار، می‌توان به يك مجموعه ويژگي هاي مشترك در آنها دست پيدا كرد و آنها را به صورت يك مكتب ادبي، نظريه پردازي نمود. بنابراين ادبيات يكي از مهم ترين بسترهاي ظهور انديشه هاست و با تحليل آن می‌توان به جهان بيني هاي دوره هاي مختلف پي برد.
هنگامي كه دربارۀ نظريۀ ادبي صحبت می‌کنیم، بديهي است كه بايد اين نظريه را در جهت گيري به سمت ادبيات مورد توجه قرار دهيم. بنابراين شناخت ادبيات يكي از ملزومات اين بحث است. كتاب هاي زيادي با عنوان « ادبيات چيست؟» به نگارش در آمده است و هر يك از زاويۀ ديدي خاص، اين محصول فكري بشري را تحليل كردهاند و به طور كلّي می‌توان گفت هر نويسندهاي نظريۀ خود را در تعريف و شناساندن ادبيات مطرح نموده است.
اما به طور كلي می‌توان اين آثار را به دو بخش «فرم گرا» و «محتواگرا» تقسيم كرد، البته اين سخن به معني اين نيست كه تعاريف فرم گرا به محتوا توجه ندارند يا بعكس، بلكه رويكرد تأكيد و كلّي مراد است.
اما آنچه به مطالعۀ ادبيات جهت می‌دهد و به فهم مكانيزم شكل گيري آثار ادبي معنا می‌بخشد، «نظريههاي ادبي» است. براي داشتن نوعي نظريه، همانطور كه پيش از اين گفتيم نمی‌توان به چگونگي پيدايش آثار ادبي و ساختار عناصرشان پي برد يا دريافت كه چگونه بايد آنها را مطالعه كرد.
نظريههاي ادبي بنا به ماهيت شان، همچون مسائل رياضي، غامض و دشوارند و آنها را نمی‌توان با تعريفي ذهني، مبهم و كلّي دربارۀ تاريخچهها، شرح حال شخصيت ها و غيره شناخت. متأسفانه در كشور ما كمتر به نظريهها و مكتبها توجه شده و بيشتر به تذكره و سبكها پرداخته شده است. پياده كردن نظريهها و رويكردهاي نسبتاً دشوار معاصر نقد ادبي بر روي آثار منتخب ادبي و نيز توضيح و تشريح روشن و كندوكاو جنبه هاي پنهان و ظريف آنها كاري است كه دست كم در ايران تازگي دارد و می‌تواند براي بسياري از نويسندگان و شاعران و علاقمندان به مباحث ادبي، سودمند و آگاهاه کننده باشد. اين پايان نامه به زمينه هاي شكل گيري رويكردهاي كلامي به ويژه كلام اشعري در ادبيات می‌پردازد.
ما بر آنيم كه ادبيات علاوه بر كيفيات زيبايي شناختي و لذت آفرينیاش، حاوي آموزه هاي مهمّي براي انسان است.
پایان نامة حاضر در پنج فصل به شرح زیر تنظیم شده است :
فصل اول : شامل کلّیات تحقیق است .
فصل دوم : در تعریف ادبیات و مکتب های ادبی
فصل سوم : تمدن اسلامی ، پیدایش علم کلام ، رابطة عرفان و اشعریت
فصل چهارم : بررسی متون ادبی
فصل پنجم : نتیجه گیری و منابع

1-2 بيان مسأله
«يكي از مهم ترين مشكلات ادبيات فارسي، كمبود آشنايي با نظريههاي ادبي است و همين امر باعث شده تا خوانش و تحليل اين آثار در حدّ «لغت معني» تقليل يابد و كمتر دربارۀ بينش و جهان بيني ادبي، سخن به ميان می‌آید. كم اتفاق می‌افتد كه اثري به خاطر اصول و ملاك هاي ادبي و نظريه ساز بودنش برگزيده شود و غالباً به سبب شهرت- شهرت از گذشته مانده شان- يا ارزش عقلاني و … انتخاب می‌شود» (وارن و ولك،1955/ 10:1373).
نظريۀ ادبي يعني مطالعۀ اصول، مقوله ها و ملاك هاي ادبيات كه بايد مبناي تحليل يك اثر ادبي قرار گيرد. اين، «نظريۀ ادبي» است كه همواره سؤالات جديدي را مطرح مي كند و برداشت هاي پيشين ما را به چالش مي كشاند و خواننده را به تفكّر وا مي دارد.
پايان نامۀ حاضر با مطرح كردن يك نظريه، به شناختي از انواع ادبي كه تحت تأثير اشاعره به وجود آمده، می‌پردازد تا آن را به عنوان يك «نظريۀ ادبي» مطرح كند. رهيافت اين پايان نامه تاريخي نيست، به بيان ديگر، كوشيده شده تا حدّ امكان از صرف ثبت تاريخ انتشار آثار يا به دست دادن فهرستي از آثاري كه در برهه هاي گوناگون تاريخ ايران نوشته شده، اجتناب شود.
اشاره هاي تاريخي در اين پايان نامه را كه بسيار معدود هستند، بايد بخشي از بحث هايي محسوب كرد كه از ديدگاه نظريه هاي ادبي- به منظور تبيين پويش شناختي تطوّر آثار ادبي- صورت گرفته است و نه تلاش براي تاريخ نگاري.
امروزه پيشبرد مطالعات ادبي در گرو استفاده از نظريه ها و روش هاي نويني است كه نظريه و نقد ادبي در اختيار محقّقان ادبيات قرار مي دهند. پايان نامۀ حاضر با تأكيد بر ضرورت شناخت شالودههاي نظري ادبيات كلاسيك به عنوان پيش شرط فهم، اين نظريهها را در تحليل عملي برگزيدهاي از شاخص ترين و صناعت مندترين آثار نوشته شده شان ارائه خواهد داد.
در اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري، جنبش تازه اي در حوزة علم كلام پديد آمد و آن اينكه شخصيتي بارز و انديشمند كه سالها در نزد قاضي عبد الجبّار، مكتب اعتزال را فرا گرفته و در آن مجتهد شده بود، از مكتب اعتزال رو گردانده و به مذهب اهل السنّه گراييد و با اندوخته‌هایی كه از كلام معتزله و قرآن داشت، مكتب كلامي را در مقابل معتزله تأسيس كرد و اين مكتب به خاطر نام مؤسّس آن يعني ابوالحسن اشعري (متوفّي حدود 330 هجري) به نام مكتب «اشاعره» معروف شد.
ابو الحسن اشعري از افرادي است كه افكارش تأثير زيادي در جهان اسلام و به ويژه ادبيات عرفاني ايران داشته است. نظريۀ جبري خلق اعمال كه بعدها به وسيلۀ امام محمد غزالي به عرفان وتصوّف نزديك شده و مولوي آن را در لا به لاي ابيات آسماني اش غور بخشيد، مسبّب ايجاد يك مكتب ادبي با تفكّر و زبان خاص خودش شد و آثار مطرح زيادي همچون حديقه، منطق الطير، غزليات حافظ و … در فضاي اين تفكر شكل گرفت كه اين پايان نامه در صدد طرح و تدوين آن به صورت يك نظريۀ ادبي است.

1-3 پرسش هاي تحقيق
1- اصول و عقايد جنبش اشاعره تا چه اندازه مي تواند به عنوان اصول يك مكتب ادبي در ادبيات فارسي در نظر گرفته شود؟
2- تأثيرگذاري اصول جنبش اشعري كه به عنوان يك نظريۀ ادبي به حساب آمده، در چه قسم از انواع ادبيات بيشتر بوده است؟
3- چرا اصول عقايد اشاعره در ادبيات عرفاني بيشترين تأثير را داشته است؟

1-4 پيشينۀ تحقيق
به طور مستقيم دربارۀ موضوع اين پايان نامه كه طراحي نظريۀ ادبي بر پايۀ اصول و عقايد اشاعره و تأثير آن در شکل‌گیری قسمي از ادبيات است، كاري صورت نگرفته است و تنها به طور مستقل يا در حين بررسي اشعار شاعران اشعري همچون سنايي، عراقي، سعدي، مولوي و … بحث هايي از عقايد اين نحلۀ كلامي به ميان آمده كه ربط به دستگاه نظريه سازي يك مكتب كلامي- فكري ندارد.
غلامحسين ابراهيمي دیناني در كتاب «ماجراي فكر فلسفي در جهان اسلام»، دكتر محسن جهانگيري در كتاب «كلام اسلامي»، شهيد مطهري در كتاب «آشنايي با علوم اسلامي، جلد دوم» و … دربارۀ اشاعره و اصول فكري آنان سخن گفته‌اند و همچنين دكتر رحيم نژاد سليم در كتاب« حدود آزادي انسان» و صدرالدين محلاتي در «مكتب عرفان سعدي» و … در بارۀ تفكر اشعري مولوي و سعدي سخناني مطرح كرده اند اما هيچ اثري كه از جنبش اشاعره به عنوان يك مكتب فكري و يك نظريۀ ادبي سخن به ميان آورده باشد، يافت نشد.

1-5 فرضيه هاي تحقيق
1- با توجه به اينكه تمركز ما بيشتر بر بينش و تفكّر در آثار ادبي است كه اصول و عقايد اشاعره، سازندۀ آنها بوده است و تصوّر مي شود كه بيشتر آثار عرفاني- ادبي كه از قرن ششم به بعد بر پايۀ اصول مكتب اشعري تأليف شده از فكر و زبان اشاعره پيروي مي كنند، اين اصول و عقايد قابل نظريه سازي هستند.
2- از آنجا كه هر مكتب يعني هر بينش و فلسفه اي، نوع ادبي خاص خود را اقتضاء مي كند، اصول مكتب اشعري بيشتر در عرفان و آثار عرفاني خود را نشان ميدهد و همانطور كه هر مكتب گفتمانهاي خاص خود را دارد، در ادبيات قرن ششم به بعد، عرب گرايي، اندوه پرستي و تفكّرات اشعري در رأس است و گفتمان اشعري به صورت عرفان تظاهر مي كند.
3- عرفان عاشقانه با توجه به اينكه ماهيت و مباني اش بر تسليم معشوق در برابر عاشق است، با اصول اين مكتب فكري (اشاعره) هماهنگي لازم را داشته است.

1-6 اهداف و ضرورت تحقيق
پايان نامۀ حاضر با هدف به دست دادن يك نظريه، به شناختي از جريان سبك ها، مضامين و انواع ادبي كه در حوزۀ ادبيات، در پرتو جريان اشاعره فراهم آمده، مي پردازد و تلاش دارد تا آن را به عنوان يك «نظريۀ ادبي» براي فهم و تحليل پاره اي آثار كه ما ادّعا داريم تحت تأثير اين جريان فكري پديد آمدهاند، مطرح كند.

1-7 روش تحقيق
روش گردآوري اطلاعات در اين پژوهش، از طريق مطالعۀ کتابخانه‌ای (يادداشت و …) و همچنين استفاده از اينترنت بوده و ابزار گردآوري از طريق فيشبرداري، بانك هاي اطلاعاتي و شبكههاي كامپيوتري انجام گرفته است. همچنين روش تجزيه و تحليل دادهها از نوع توصيف و تحليل محتوا بوده است.

1-8 تعريف مفاهيم و اصطلاحات
– ادبيات: «ادب يا ادبيات، عبارت است از آنگونه سخناني كه از حدّ سخنان عادي برتر و والاتر بوده و مردم آن سخنان را در ميان خود، ضبط و نقل كرده اند و از خواندن و شنيدن آنها دگرگون گشته و احساس غم، شادي يا لذّت كرده اند» (زرين كوب، 1374 : 44).
– اشاعره: مكتب كلامي اشاعره، يكي از مذاهب كلامي اهل سنّت است كه در كتب تاريخ و فِرَق و مذاهب، از آن با اسامي ديگري چون اشعريه، اهل تحقيق و صفاتيه ياد ميشود. اشاعره نامي است كه بر پيروان مكتب كلامي ابوالحسن علي بن اسماعيل اشعري اطلاق می‌شود. اشاعره در معناي عام، به سنّت گرايان يا اهل سنّت و جماعت گفته مي شود؛

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره حقوق کیفری، حقوق بشر، کرامت انسانی، بی عدالتی Next Entries تحقیق درباره آثار ادبی، مثنوی معنوی، ابزار ارتباط، نهاد اجتماعی