تحقیق درباره ادبیات عاشورایی، روش تحقیق، اشعار عرفانی، تاریخ ادبیات

دانلود پایان نامه ارشد

فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………1
فصل اوّل: کلیّات و تعاریف…………………………………………………………….. 1
1-1. بیان مسأله 3
1-2. ضرورت پژوهش 4
1-3. اهداف پژوهش 4
1-4. پرسش های تحقیق 5
1-5. فرضیههای تحقیق 5
1-6. شرح روش تحقیق 5
1-7. پیشینۀ تحقیق 6
1-8. کاربرد نتایج تحقیق 7

فصل دوم: عرفان و شعر عاشورایی……………………………………….7 درآمد 7
2-1. عرفان 9
2-1-1. مقامات و حالات در عرفان 10
2-2. جلوۀ عرفان در شعر عاشورایی 11
2-3. سیر شعر عاشورایی 12
2-4. شرح زندگی و آثار شاعران 13
2-4-1. عمان سامانی 13
2-4-2. نیّر تبریزی 16
فصل سوم: عرفان در شعر عمان سامانی و نیّر تبریزی…………………………….19
درآمد 19
3-1. عشق 19
3-1-1. عشق و طلب 23
3-1-2. رنج عشق 27
3- 1- 3. شراب و عشق 29
3-1-4. نمود عناصر طبیعی و عاشقانه 31
3-1-5. اسرار عشق 34
3- 1- 6. اطاعت محض و ترک تعلقات در عشق 34
3- 1- 7. عقل و عشق 39
3- 1- 8. افشای راز و پردهدری عاشق- مستی و رهایی 40
3- 1- 9. معراج و عروج 42
3-2. تجلّی 42
3-3. پیمان ألست 49
3- 1. انسان کامل 53
3- 4- 1. رخصت پیر 59
3- 5. حجابهای راه سلوک 63
3-6. ایثار 67
3-7. رضا 72
3-8. تسلیم 77
3-9. فنای فی الله و بقای بالله 80
3-10.کتمان اسرار 89
3- 11. شوق 94
نتیجهگیری 97
فهرست منابع 99

مقدمه
نهضت عاشورا و ماجراهای آن، از حرکت امام حسین (ع) به سوی کربلا تا شهادت و اسارت، از مهمترین حماسههای تاریخ بشری است. در تاریخ ادبیات کشورهای اسلامی و به خصوص ایران، اشعار و قصاید فراوانی در مورد حوادث و اتفاقات رخ داده در این واقعه، سروده شده است. تا جایی که گستردگی این سروده ها، نوعی مستقل به عنوان شعر عاشورایی ایجاد کرده است.
یکی از ابعاد معنوی عاشورا، بُعد عرفانی آن است که در اعمال و رفتار و گفتار سالار شهیدان و اصحاب ایشان نمود یافته است. شاعران با توجه به این حقیقت، به جنبه های عرفانی وقایع کربلا توجه داشتهاند و به شیوهها و ضرورتهای مختلف، جنبههای عرفانی آن را منعکس کردهاند. این گرایش از ابتدا، در عمده اشعار فارسی حضور داشته و نقطۀ عطف آن زمانی است که سنایی مهمترین مضامین را وارد شعر ساخت. برخی از مضامین واصطلاحات عرفانی در دل خود اشارات و معانی نهانی دارند. شاعرانِ شعر عاشورایی به دلیل تأثّر از روحیۀ معنوی ونیز روبه رو شدن با واقعیّتهای ملموس رشادت و ایثار اصحاب عاشورا، در توصیف آن، از روایتهای گزارش گونه، فراتر رفته و با استفاده از اندیشههای عرفانی اسلام، به زبانی نمادین دست یافتهاند که در عین واقع گرایی، باذهنیت دینی و عرفانی آنان از یک سو و آرمانهای دینی و عرفانی واقعۀ عاشورا از سوی دیگر پیوند و تلفیق دارد. در تاریخ معاصر ادبیات ایران و به ویژه شعر شیعی، عمان سامانی و نیّر تبریزی بواسطة طرح جنبههای عرفانی واقعۀ کربلا در شعر خویش شهرت و اهمیّت بسزایی دارند.
این پایان نامه که در سه فصل تنظیم شده، در پی آن بوده است تا نگاه عرفانی شاعران مذکور را بررسی و تحلیل کند و جنبه های مختلف عرفانی در شعر آنان را دسته بندی و تدوین نماید. فصل نخست آن به کلیات پژوهش اختصاص یافته است شامل: بیان مسأله، ضرورت تحقیق، پیشینۀ پژوهش، اهداف، فرضیهها، شرح روش تحقیق و کاربرد نتایج تحقیق. در فصل دوم، عرفان و نسبت آن با عاشورا بررسی شده و سپس به اختصار تاریخچهیی از شعر حسینی در ادبیات آمده و در پایان فصل به اندیشه، زندگی و آثار هریک از شاعران اشاره شده است. در فصل سوم که قسمت اصلی پژوهش میباشد اشعار شاعران مورد نظر بررسی وتحلیل شده است. این فصل با تحلیلی کلی از هریک از عناصر عرفانی مهم شعر آغاز گشته ونمونههایی از ابیات شاعران به عنوان شاهد مثال ذکر گردیده و از این طریق نوع نگاه شاعر و تأویل عرفانی او توضیح داده شده است.
بدین ترتیب این پژوهش بر آن بوده تا در حدّ توان عناصر ادب عرفانی را در شعر عمان سامانی و نیّر تبریزی بررسی کند و اگر چه برای مقبولیت آن تلاش کردهام؛ یقین دارم از خطا و لغزش به دور نیست. امید است خوانندگان، نارسایی ها و کاستیها را به دیدة اغماض بنگرند.

حلیمه خسروی
بهمن 1393

فصل اوّل

کلّیات

1-1. بیان مسأله
یکی از موضوعات مهم و پربسامد ادبیات غنایی شعر فارسی، شعر آیینی است. شاخة مهمی از شعر و ادبیات آیینی به واقعة عاشورا پرداخته که از آغاز بروز این حادثۀ حماسی و شهادت حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) و یارانش تا کنون، جوانب مختلف و متنوع آن را طرح و بررسی کرده است. در این نوع از شعر که با مضامین جدیدی پا به عرصه گذارده، جلوه های متعدد هنر و اندیشه، نمود و بروز یافته است. استفاده از زبان حال و تصویر آفرینیهای شاعران از این واقعه تاریخی، قابل اعتناست. با توجه به مقتضیات زمان و حوادث سیاسی و اجتماعی هر دوره، شعر عاشورایی، هم از نظر قالب و هم از نظر محتوا، دگرگونیهایی داشته است و شاعران در دوره های مختلف به آفرینش آثاری در حوزۀ شعر عاشورایی نایل آمدهاند که امروزه در معرض تحلیل و ارزیابی قرار گرفته اند. رویکرد ها و نگاه های متفاوتی به این موضوع شده که از جملۀ آنها، نگاه و بیان عارفانه است. روشن است که واقعة مقدّس عاشورا در قالب عرفانی به تصویر کشیده شود چقدر قابل تأمل و توجّه خواهد بود.
برخی از شاعران مثل سنایی و مولانا، در لابلای آثار خود به واقعة عاشورا پرداخته اند امّا برخی مثل عمان سامانی و نیّر تبریزی به صورت اختصاصی و در آثاری مستقل در فضای عرفانی به واقعة عاشورا پرداخته اند.
این دو شاعر، به واسطه به کارگیری مضامین و مفاهیم عرفانی در حوزۀ ادبیات آیینی، این قیام مقدس تاریخی را به زیبایی توصیف و تبیین کرده اند و تأویلات عرفانی از این واقعه در اشعار آنان نمودی خاص یافته است.

1-2. ضرورت پژوهش
حادثۀ عاشورا در همۀ ساحتهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تاریخ ایران بعد از اسلام نقشی تأثیر گذار داشته است. این واقعه در هنر و ادبیات ایران تا کنون به شکل های گوناگون و در سبک ها و شیوههای مختلف حضوری پر رنگ داشته است. ادبیات آیینی، حماسی، تعلیمی، عاطفی و احساسی، عرفانی و ادبیات دفاع مقدس و… با نگاهی منشوری از این واقعه بهره جستهاند. در این میان حجم قابل توجّهی از شعر آیینی، با اندیشه عرفانی اسلام پیوند و تلفیق یافته است، اینکه چگونه اندیشۀ ایرانی توانسته میان جهان بینی عرفانی و این حادثه تاریخی چند بُعدی، ارتباط برقرار کند، خود محل تأمل فراوان است و با توجه به جایگاه ارزشمند عاشورا در ادبیات منظوم و خلق آثار بی بدیل ادبی عرفانی، بررسی دقیق تر این موضوع در شعر شاعران مورد نظر، می تواند به شناخت هر چه بیشتر شعر دورۀ اخیر ادبیات عاشورایی کمک نماید و جنبههایی از اشتراکات عرفان و عاشورا را در ادبیات روشن سازد.

1-3. اهداف پژوهش
این پژوهش بر آن بوده در حدّ توان، عناصر ادب عرفانی را در شعر عاشورایی عمان سامانی و نیّر تبریزی بررسی کند. بر این اساس اهداف زیر را مد نظر داشته است:
1- بررسی و شناخت نوع نگاه هریک از شاعران مذکور به موضوع عاشورا وبررسی بازتاب وقایع عاشورا در شعر آنان.
2- نسبت ادبیات عرفانی وادبیات عاشورایی در جهات معنا و ساخت با توجه به اشعار شاعران.

1-4. پرسش تحقیق
۱- شاعران با توجه به مبانی عرفان، در مورد واقعه عاشورا چگونه اندیشیدهاند؟
۲- شاعران مراحل سلوک عرفانی را چگونه با حوادث عاشورا تطبیق دادهاند؟
۳- آیا شعر آیینی توانسته است بسیاری از جنبه ها و عناصر شعر عرفانی را بکار گیرد؟
۴- شیوههای بیان و تصویر واقعة عاشورا در شعر آیینی عرفانی دو شاعر چیست و چگونه است؟

1-5. فرضیههای تحقیق
۱- به نظر میرسد مضامینی چون عشق، قرب به حق، لقاء الله، شهادت و نماد پردازی با عناصری چون آب (حق و حقیقت) و آیینه (دل) و عناصر ادبیات غنایی همانند لیلی و مجنون در شعر این دو شاعر طرح و بررسی شده است.
2- به نظر میرسد هر یک از شاعران، شعر را وسیله یی برای بیان واقعۀ کربلا در قالب مضامین عرفانی دانسته اند.
3-به نظر میرسد شاعران مذکور بین مقامات و حالات عرفانی با اتفاقات روز عاشورا نسبتهایی برقرار کرده اند.

1-6. شرح روش تحقیق
منابع این تحقیق بر اساس شیوة توصیفی و تطبیقی، تحلیل شده است و شیوة جمع آوری مطالب مبتنی بر آثار مکتوب و کتابخانهیی بوده است. دو دیوان گنجینه الأسرار عمان سامانی و دیوان اشعار نیّر تبریزی ( گزارش های عاشقانه وقایع کربلا ) مبنای این پژوهش و ارائه شواهد آن بوده است. ابتدا مضامین و مفاهیمی از این دو دیوان استخراج و بر اساس موضوعات عرفانی طبقه بندی گردیده، سپس به منابع مرتبط شامل کتب و متون عرفانی و عاشورایی مراجعه کرده و مبانی عرفانی در کنار نمونههای اشعار عرفانی- عاشورایی قرار داده شد و نمونههای شعر با توجه به مبانی عرفانی تحلیل و توصیف شد.

1-7. پیشینۀ تحقیق
در موضوع واقعۀ عاشورا و نهضت حضرت ابا عبدالله (علیه السّلام) تا به حال آثار گوناگونی در قالب های مختلف علمی، ادبی و … پدید آمده است. با وجود این، منبع مستقلی با عنوان موضوع مورد بحث، نوشته نشده است. از پژوهش ها و تحقیقاتی که در زمینه واقعۀ عاشورا صورت گرفته است می توان آثاری شامل مقاتل، مصیبت نامه، نمایش نامه و… را نام برد که در لابلای برخی از آنها به مسأله شعر های روایی و مضامین عرفانی و ارتباط عرفان با شعر عاشورایی اشاره شده است. کتاب لهوفکه مستقیماً به این موضوع پرداخته است از منابع مهم پژوهش در تاریخ و روایت واقعة عاشورا به شمار می آید که شامل سه قسمت وقایع پیش از جنگ، توصیف هنگامه جنگ و نیز وقایع پس از شهادت می باشد.
در کتاب دیگر، با عنوان عرفان در ادبیات عاشورایی ( از دوره صفویه تا زمان معاصر) تألیف اکرم کرمی، شعر شاعرانی که به حادثه عاشورا نگاهی عرفانی داشته اند، بررسی شده است. نثر روان و طبیعی نویسنده، با ساختار نحوی قوی، از ویژگیهای ممتاز این اثر است.
همچنین میتوان کتاب شرح منظومه ظهر ( نقد و تحلیل شعر های عاشورایی از آغاز تا امروز ) نوشتۀ دکتر غلامرضا کافی را نام برد. این اثر در هفت فصل تنظیم شده که از فصل سه تا هفت به سیر تحول و بالندگی شعر عاشورایی در چهار عصر تقسیم بندی شده است. از ویژگی های مثبت آن این است که نویسنده به نقل بسنده نکرده وآراء و نظرگاهها را نقد و ارزیابی کرده و همچنین بهرهگیری از منابع متنوع و متکثر، اعتبار علمی این اثر را افزوده است. عاشورا تبلور حماسه و عرفان در شعر و شعور حسینی، عنوان کتاب دیگری است که توسط محسن برزگر نوشته شده است این اثر، تحلیلی از ابعاد و مسائل مربوط به حادثۀ عاشورا است. علاوه بر اینها مقالات زیادی در این زمینه نوشته شده است، مقالۀ نماد های عرفانی «آب» و «عطش» از واقعه عاشورا نوشتۀ زهرا پارسا پور در مجله دانشگاه الزهرا، یکی از این مقالات است که بعضی مضامین عرفانی را بررسی کرده، همچنین عرفان در عاشورا، عنوان مقاله دیگری است که توسط عبدالله جوادی آملی نوشته شده است.

1-8. کاربرد نتایج تحقیق
این پژوهش می تواند در شناخت جنبه های هنری و مفاهیم اشعار شعرایی که مورد بررسی است کمک کند و در تبیین و نشان دادن دریافت عرفانی حادثۀ عاشورا راهگشا باشد.

فصل

پایان نامه
Previous Entries دانلود پایان نامه درباره سقط جنین، تنظیم خانواده، ایران باستان، آیات و روایات Next Entries تحقیق درباره علوم عقلی، امام حسین، سیر و سلوک، عصر قاجاریه