دانلود پایان نامه با موضوع حوزه و دانشگاه

دانلود پایان نامه ارشد

1. سير تاريخي و اقدامات صورت گرفته درباره علم ديني 8
2. زمينه‌هاي طرح و بسط انديشه‌ي علم ديني 10
3. معنا و مفهوم علم ديني 13
4. رويكردهاي عمده در باب علم ديني 25
نگاه و روايت اول 25
نگاه و روايت دوم 28
نگاه و روايت سوم 30
5. چالش‌هاي نظري فراروي علم ديني 33
فصل دوم:گزارش و سنجش ديدگاه دكتر عبدالكريم سروش
مقدمه 37
بخش اول: رويكرد مثبت و ايجابي به علم ديني 38
1. مقصود از علوم انساني 38
2. تجربي بودن علوم انساني 39
3. تعريف علوم انساني 40
4. تفكيك مقام گردآوري از مقام داوري 41
5. وابستگي علم به جهان بيني و ايدئولوژي عالِم در مقام گردآوري 42
6. اسلامي كردن علوم انساني 45
جمع‌بندي 47
بخش دوم: رويكرد انتقادي و سلبي به علم ديني 49
1. عوامل و انگيزه‌هاي ديني كردن علم 49
نقد و سنجش 50
2. علم ديني در مقام ثبوت و نفس الأمر 53
نقد و سنجش 54
3. علم ديني و فرايند تكوين علوم 55
نقد و سنجش 58
4. شواهدي تاريخي بر بي‌ نتيجه بودن ايده علم ديني 61
نقد و سنجش 63
5. علم ديني ممكن امّا نامطلوب 64
نقد و سنجش 65
جمع‌بندي 69
فصل سوم:گزارش و سنجش ديدگاه آقاي مصطفي ملكيان
مقدمه 75
1. مقصود از علم ديني 75
2. نقصان علوم انساني موجود 77
نقد و سنجش 80
3. تعارض علم و دين 84
نقد و سنجش 87
4. امكان علم ديني 91
الف) تصحيح علوم موجود 91
نقد و سنجش 92
ب) تأسيس علوم جديد 93
انتقاد اول 94
نقد و سنجش 95
انتقاد دوم 98
نقد و سنجش 99
انتقاد سوم 102
نقد و سنجش 103
ج) الهام گرفتن از گزاره‌هاي ديني در ساخت نظريّه‌هاي علمي 106
نقد و سنجش 106
5. مطلوبيّت علم ديني 107
نقد و سنجش 109
جمع بندي 111
فصل چهارم: گزارش و سنجش ديدگاه دكتر علي پايا
مقدمه 119
1. تفاوت علم و فناوري 120
نقد و سنجش 124
2. امتناع علم ديني و امکان فناوري ديني 126
نقد و سنجش 127
3. علم ديني و حوزه علوم انساني و اجتماعي 129
نقد و سنجش 131
4. نقد استدلال‌هاي مدافعان علم ديني 132
الف) نقد ديدگاه آقاي رياحي و همكاران 133
ب) نقد ديدگاه دكتر خسرو باقري 134
نقد و سنجش 137
ج) نقد ديدگاه آقاي بستان 139
نقد و سنجش 140
جمع بندي 141
فصل پنجم: گزارش و سنجش ديدگاه دكتر بيژن عبد الكريمي
مقدمه 145
1. طرح علوم انساني اسلامي، ايده‌اي تاريك و ناروشن! 146
الف) معاني “دين يا الهيات” و “علوم انساني” 146
ب) صورت‌بند‌ي‌هاي مسأله 147
نقد و سنجش 151
2. طرح علم ديني يا شرق شناسي وارونه؟ 157
نقد و سنجش 158
جمع‌بندي 160
نتايج و پيشنهاد‌ها 161
فهرست منابع 164

فصل اول:
كليات و مباحث مقدّماتي

بخش اوّل: كلّيات
1. بيان مسأله
موضوع علم ديني در ايران، با عمر سي و چند ساله خود، با ديدگاه‌هاي موافق و مخالف برخي انديشمندان ايراني همراه بوده است. موافقان علم ديني در ايران، تعاريف و تصاوير متفاوتي از اين مقوله ارائه كرده‌اند. عده‌اي از موافقان مقصود از علم، در تعبير علم ديني را علم تجربي1 دانسته‌اند و برخي ديگر معناي آن را عام قلمداد كرده‌اند. دسته‌اي از مدافعان علم ديني، در توليد و شكل‌گيري آن بر روش تجربي2 پاي فشرده‌اند و برخي ديگر از تكثرگرايي3 روش شناختي سخن گفته‌اند. عده‌اي از باورمندان علم ديني بر تأثير پيش فرض‌هاي متافيزيكي ديني تأكيد مي‌كنند و برخي ديگر، فرضيه‌ها و نظريه‌هاي علمي را در متون و منابع ديني جستجو مي‌كنند. گروهي از موافقان علم ديني، تمام دغدغه و اهتمام خود را توليد علوم انساني اسلامي عنوان مي‌كنند و برخي ديگر علوم طبيعي را نيز داخل در محل نزاع مي‌دانند. خلاصه آنكه در اردوي موافقان و حاميان علم ديني، طيفي از آرا و نگاه‌هاي متفاوت در اين زمينه وجود دارد.
در سوي ديگر برخي منتقدان و مخالفان علم ديني انديشه‌ي ديني كردن علم را ميراث فرسوده‌اي تلقي مي‌كنند كه روزگاري امتحان خود را پس داده و نمره خوبي نياوده است و عده‌اي ديگر صرف عدم موفقيت كوشش‌هاي صورت گرفته را دال بر عدم امكان تأسيس علم ديني و اسلامي نمي‌دانند. برخي از مخالفان اساساً علم ديني را ممكن نمي‌دانند و تعبير علم ديني را واجد تناقض دروني و متنافي الاجزاء4 تلقي مي‌كنند و در عوض از امكان فناوري ديني و بومي سخن مي‌گويند امّا برخي ديگر از مخالفان علم ديني با اذعان به امكان علم ديني، آن را مطلوب نمي‌دانند و خلاصه آن‌كه همان تشتت و تعدّد آرا در جانب منتقدان و مخالفان علم ديني نيز مشاهده مي‌شود. بنابراين نمي‌توان ادّعا كرد همه باورمندان و موافقان علم ديني در ايران، به تعريف و تصوير واحدي دست يافته‌اند و مخالفان و منتقدان نيز بر ايرادات و اشكالات مشخّصي اجماع كرده‌اند.
در اين نوشتار سعي بر آن است ديدگاه‌هاي سه تن از مهم‌ترين منتقدان و مخالفان علم ديني در ايران، دكتر عبدالكريم سروش، آقاي مصطفي ملكيان و دكتر علي پايا، گزارش و سنجش گردد. در گزارش ديدگاه‌هاي اين افراد، صرفاً به مقالات و مطالبي از آن‌ها پرداخته مي‌شود كه مستقيماً به موضوع علم ديني اختصاص دارد و از استنباط و استخراج مقصود و نظر آن‌ها از مباحث و مواضع ديگرشان، اجتناب خواهد شد. مقصود از سنجش در اين‌جا، معناي دقيق آن يعني نشان دادن نقاط قوّت و نقاط ضعف ديدگاه‌هاي ايشان است و تنها جنبه سلبي و منفي آن مدّ نظر نيست.
2. ضرورت و هدف تحقيق
نفس تعدّد آرا در هر موضوع يا علمي، حاكي از حيات و حركت آن موضوع يا علم است. علمي كه در آن، آراي مختلف و ديدگاه‌هاي مخالف و منتقد وجود ندارد، علمي زنده نيست بلكه مي‌توان گفت چنين پديده‌اي اساساً علم به معناي مجموعه‌اي هماهنگ از گزاره‌ها و اصطلاحاً رشته علمي5 نيست. علم در فرآيند تضارب همين ديدگاه‌هاي مختلف و مخالف در بستري از زمان توليد مي‌گردد. همان‌گونه كه ديدگاه‌هاي متفاوت همسو در يك موضوع يا يك علم در پويايي و بالندگي آن، نقش مؤثري دارند، ديدگاه‌هاي مخالف و منتقد نيز رخنه‌ها و كاستي‌هاي آن را نمايان مي‌كنند و به ساختمان آن استحكام مي‌بخشند؛ همان‌طور كه ديدگاه‌هاي متفاوت همسو، جزئي از علم و داخل در بازي علم هستند، ديدگاه‌هاي مخالف نيز منطقاً، جزئي از علم و در محدوده آن قرار مي‌گيرند. تجربه‌ي تاريخ علم نشان داده است كه يك منتقد و مخالف، نقاط ضعف و خلأها را بهتر از يك موافق، شناسايي و رصد مي‌كند.
در موضوع علم ديني نيز اولاً ديدگاه‌هاي مخالف، جزئي از اين موضوع و مقوله‌اند و لازم است به طور دقيق و عالمانه به آن‌ها پرداخته شود و ثانياً چه بسا نقاط ضعف و كاستي‌هايي را به موافقان گوشزد كنند كه از چشم آن‌ها پنهان مانده است، اگرچه ممكن است بخشي از اين انتقادها، قابل پذيرش و وارد نباشد. بنابر اين دو نكته كه ذكر شد، ضرورت اين پژوهش و پرداختن به ديدگاه‌هاي مخالف در موضوع علم ديني، روشن مي‌گردد.
اگرچه ممكن است ديدگاه‌هاي مخالف و منتقدان ديگري نيز در زمينه علم ديني در ايران وجود داشته باشند امّا به دليل برخي محدوديّت‌ها و نيز اهمّيت بعضي ديدگاه‌هاي مخالف، تنها به گزارش و سنجش سه ديدگاه‌ مخالف و منتقد اكتفا مي‌گردد. بنابراين هدف اين پژوهش، گزارش و نماياندن نقاط قوّت و نقاط ضعف ديدگاه‌هاي دكتر عبدالكريم سروش، مصطفي ملكيان و دكتر علي پايا درباره علم ديني خواهد بود.
3. پيشينه تحقيق
همان‌طور كه در ادامه و در بحث سير تاريخي خواهد آمد، موضوع علم ديني از دهه سوم قرن بيستم ذهن برخي انديشمندان جهان اسلام را به خود مشغول كرده است. در زمينه علم ديني در سطح جهان اسلام، نشريات، كتاب‌ها و رساله‌هاي قابل توجّهي منتشر شده است كه دكتر مهدي گلشني در فصل پاياني كتاب از علم سكولار تا علم ديني بخشي از آن‌ها را نام مي‌برد. در كتاب اسلامي سازي معرفت نوشته مجيد مرادي نيز بخشي از ديدگاه‌هاي موافق و مخالف انديشمندان جهان اسلام درباره علم ديني و اسلامي سازي علوم، آمده است.
در داخل كشور از همان اوايل انقلاب، دفتر همكاري حوزه و دانشگاه و سازمان سمت، مسؤوليت پي‌گيري اين موضوع و تدوين و تأليف آثاري در زمينه علوم انساني اسلامي را بر عهده گرفتند. در ذيل به مهم‌ترين آثار منتشر شده در كشور با رويكرد تئوري به علم ديني اشاره مي‌گردد.
الف) يكي از آثار قابل توجّه و تا حدودي متقدّم در زمينه علم ديني، كتاب از علم سكولار تا علم ديني نوشته دكتر مهدي گلشني است. فصل پاياني آن مهم‌ترين بخش اين كتاب است. دكتر گلشني در اين كتاب عمدتاً از منظر تاريخ علم به موضوع نگريسته‌اند و بيشتر از تأثير پيش فرض‌هاي متافيزيكي بر نظريه‌هاي فراگير در علم و نيز تأثير آموزه‌هاي ديني بر جهت‌گيري و كاربرد علوم سخن گفته‌اند.
ب) از ديگر آثار مهم در زمينه علم ديني، مي‌توان از كتاب هويّت علم ديني نوشته دكتر خسرو باقري نام برد. او در اين كتاب در يك ساختار منطقي ابتدا به بحث درباره هويّت علم از منظر فلسفه‌ي علم غربي مي‌پردازد و در ادامه از هويّت دين و ديدگاه‌هاي مهم در اين باره بحث مي‌كند. دكتر باقري با ذكر سه رويكرد عمده در باب علم ديني، مقصود خود از علم ديني را شرح و بسط مي‌دهد. به نظر مي‌رسد ايشان در طرح بحث علم ديني در قالب و ساختاري منسجم و منطقي، پيشگام و موفّق بوده‌اند. دكتر باقري ضمن دفاع از روش تجربي در مقام داوري، پيش فرض‌ها و مضامين ديني را الهام‌بخش فرضيه‌ها و نظريه‌هايي در جهت تكوين علم ديني مي‌داند.
ج) از ديگر تأليفات قابل توجّه در اين باره مي‌توان از كتاب گامي به سوي علم ديني نوشته‌ حسين بستان ياد كرد. آقاي حسين بستان در اين كتاب با نظر به دو اثر قبلي، ضمن پايبندي به روش تجربي در مقام داوري، در تعريف خود از علم ديني، منابع و متون ديني را حاوي فرضيه‌ها و نظريه‌هاي قابل استفاده در علوم اجتماعي مي‌داند. ايشان در جلد دوم اين كتاب كه در سال 1390 ش انتشار يافت عملاً از روش بهره‌گيري از متون ديني در ساختن فرضيه‌ها و نظريه‌هايي در علوم اجتماعي بحث مي‌كند.
د) اثر قابل توجّه ديگر در اين زمينه، كتاب منزلت عقل در هندسه معرفت ديني نوشته‌ آيت الله جوادي آملي است. موضوع اصلي اين كتاب گرچه علم ديني نيست امّا ايشان در بخش‌هايي از اين كتاب به طور مستقيم به اين موضوع پرداخته‌اند. ايده اصلي ايشان در اين كتاب آن است كه علم اعمّ از تجربي، رياضي، فلسفي و عرفاني اگر يقيني يا مفيد اطمينان عقلايي باشد، داخل در محدوده معرفت ديني و محصول آن ديني و اسلامي خواهد بود.
ه‍) اثر قابل ذكر ديگر در اين باره كتاب معنا، امكان و راهكارهاي تحقّق علم ديني نوشته‌ دكتر حسين سوزنچي است كه به نظر مي‌رسد اين كتاب در واقع توضيح و تبيين ديدگاه آيت الله جوادي آملي است. در اين كتاب سعي مؤلف آن بوده بر خلاف غالب مؤلفان اين حوزه كه از منظر فلسفه‌ي علم غربي به تحليل ماهيت علم پرداخته‌اند، با رويكرد فلسفه و كلام اسلامي وارد بحث شود. يكي از نقاط قوّت و قابل تحسين اين كتاب، دسته‌بندي و تقريري است كه مؤلف از ديدگاه‌هاي انديشمندان ايراني درباره علم ديني ارائه كرده است.
و) اثر قابل توجّه ديگر درباره علم ديني كتاب پارادايم اجتهادي دانش ديني (پاد) نوشته دكتر مهدي علي پور و دكتر سيد حميدرضا حسني است. مؤلفان اين كتاب مدعي‌اند به كشف مدلي قابل قبول از علم ديني نائل شده‌اند كه روش آن بي شباهت به روش استنباط و اجتهاد فقها نيست.
علاوه بر كتاب‌هايي كه ذكر شد، مجموعه‌اي از مقالات، گفتگوها و مصاحبه‌ها درباره علم ديني وجود دارد كه عمده آن‌ها در شماره‌هاي 13، 14، 15 و 16 مجله آيينه انديشه گردآوري شده است.
آنچه گذشت پيشينه و دورنمايي از بحث علم ديني در ايران بود امّا به نظر مي‌رسد اين گزارش، پيشينه تحقيق مورد نظر نيست. اين تحقيق به گزارش و سنجش ديدگاه سه تن از مخالفان علم ديني در ايران خواهد پرداخت، بنابراين پيشينه آن، گزارش آثاري خواهد بود كه به نقد ديدگاه‌هاي مخالف علم ديني در ايران پرداخته‌اند.
در زمينه نقد ديدگاه‌هاي مخالف علم ديني در ايران آثار چنداني وجود ندارد. مهم‌ترين اثر در اين باره كتاب علم ديني؛ ديدگاه‌ها و ملاحظات نوشته‌ي سه تن از محققان پژوهشگاه حوزه و دانشگاه است. در بخشي از

پایان نامه
Previous Entries اثرات ثابت Next Entries مصرف مواد