دانلود پایان نامه ارشد درباره بهرام بیضایی، هنر عامیانه، دوره قاجار

دانلود پایان نامه ارشد

تعزیه در لغت به معنای سوگواری، همدردی، تسلیت و برپایی مراسم عزاداری بر گذشتگان است. اما در اصطلاح نوعی نمایش است که براساس قصه ها، روایت و مصائب خاندان پیامبر و به ویژه واقعه کربلا شکل گرفته است.
اما نباید از خاطر ببریم که خلاف معنای لغوی تعزیه که غم انگیز بودن را در خود دارد در معنای اصطلاحی آن، این شرط الزامی نیست و وجود دارند نسخی که شادی آورند.
چلکووسکی تعزیه را به مثابه تنها نمایش ( درام ) بومی ارائه شده‌ی در ايران را چنین تعریف می کند:
« تعزیه ایران نمایشی آیینی است که قالب و مضون آن سنن مذهبی ریشه دار متأثر است. این نمایش، اگر چه در ظاهر اسلامی، اما قویاً ایرانی است، که در اصل ار میراث خاص سیاسی و فرهنگی خود ملهم است. ویژگی این نمایش آن است که صراحت و انعطاف را با حقایق کلی در هم می‌آمیزد و با یگانه ساختن هنر عامیانه ی روستایی و شهری بود.هیچ مرزی میان صورت ازلی و انسان، ثروتمند و فقیر، فرهیخته و ساده، تماشاگر و بازیگر باقی نمی‌گذارد. بلکه هر یک شریک و غنا بخش دیــــگری است.» ( چلکووسکی،1384: 7 )

2-1-1ريشه تاريخي و مذهبي تعزيه
همان گونه كه در مقدمه نيز ذكر شد تعزيه در سير زماني طولاني و بستر جامعه كم كم شكل پذيرفته است، از اولين جوشش هاي پديد آمدن آن در تاريخ ايران مي توان در كتاب كامل تاريخ بزرگ اسلام و ايران جست و جو كرد كه”عزآلدين علي بن الاثير”اين چنين آورده است:« در دهم محرم اين سال ‍(352) معزالدوله ديلمي به مردم دستور داد كه براي حسين علي دكانهايشان را ببندند و بازارها را تعطيل كنند و خريد و فروش نكنند و نوحه بخوانند و جامعه هاي خشن و سياه بپوشند و زنان موي پريشان و روي سياه كرده و جامه چاك زده، نوحه بخوانند و در شهر بگردند و سيلي به صورت بزنند و مردم چنين كردند. سنيان به سبب زيادي شيعيان و نيز بدان سبب كه پادشاه با ايشان بود، قدرت نداشتند كه مانع اين كار شوند.»(مسکوب،1350: 88 )
از آنجا كه تعزيه از فرهنگ شيعي اسلامي و ايراني شكل گرفته است مي توان ريشه هاي آن را در تاريخ ايران قبل از اسلام نيز يافت ازجمله درآیین سوگ سیاوش که برخی از نظریه پردازان ایرانی مانند احسان یارشاطر ،بهرام بیضایی و..اشاره نموده اندواین آیین آنگونه كه “ابوبكر محمدبن جعفرالنرشخي” در تاريخ بخارا ياد كرده ا ست قدمت بسیار داشته است؛«… و اهل بخارا بركشتن سياوش سرودها را كين سياوش گويند و ابن جعفر گويد كه از اين تاريخ سه هزارسال است…» (ملک پور،1366: 11)
در مورد آغاز اجراي مراسم شبیه خواني(به شكل نمايشي آن ) ، گرچه نظرات گوناگون تاكنون عرضه شده ، اما با توجه به اسناد و مدارك كه بيشتر همان ثبت مشاهدات سياحان فرنگي باشد، مي توان چنين برداشت كرد كه مقدمات شبيه خواني در دوره صفويه فراهم آمده، نخستين تجارب در دوره ي زنديه آغاز گرديده، و بالاخره ، ساختمان كامل نمايشي آن در دوره ي قاجاريه شكل پيدا كرده است.بدون شك، مهم ترين سفرنامه اي كه در دوره ي صفويه نوشته شده متعلق به “ژان شاردن”، سياح فرانسوي است كه در فاصله سالهاي 1664 تا 1677 ميلادي دوبار به ايران سفر كرده و حاصل مشاهدات خود را به طور مفصل در سفر به ايران و هندشرقي آورده است.اما در سفرنامه مفصل شاردن، اگرچه راجع به مراسم عزاداري اشاراتي يافت مي شود، اما از اجراي مراسم “شبيه خواني” نشاني نمي يابيم. نخستين یافته ای كه از اجراي نوعي از مراسم شبيه خواني می توان یافت در دوره زنديه است که متعلق به ويليام فرانكلين است، در سال 1786ميلادي و مقارن با حكومت زنديه به ايران سفر كرده است. اين سياح انگليسي طي هشت ماه اقامت در ايران، حاصل مشاهدات خود را در سفرنامه اي تحت عنوان مشاهدات سفر از بنگال به ايران، ثبت كرده است.فرانكلين ضمن توضيح “واقعه محرم” و “فاجعه كربلا”، يكي از نخستين مدارك اجراي مراسم شبيه خواني را دراختيار ما قرار می دهد. سند اول راجع به صحنه آرايي محل اجراي مراسم است كه شبيه به صحنه آرايي هاي شبيه خواني است:« در يكي ديگر از نمايشها، بارگاه يزيد خليفه نشان داده مي شود كه برتختي زيبا نشسته و اطرافش را محافظين متعدد احاطه كرده اند و در كنار او سفير اروپايي … قرار دارد.و سپس به دنبال اين مطلب، به ذكر مجلس عروسي قاسم جوان پرداخته كه شكل اوليه ي مراسم شبيه خواني را دارد:« يكي از مؤثرترين صحنه هايي كه به نمايش گذارده مي شود.صحنه ي عروسي قاسم جوان، پسر امام حسن(ع) و برادر زاده حسين، با دختر حسين(ع) است. اين ازدواجي كه هرگز به فرجام نمي رسد زيرا قاسم در روز هفتم محرم، در كنار رود فرات به شهادت مي رسد. در اين نمايش به پسربچه اي، لباس عروسي زنانه مي پوشانند و او را به شكل نوعروسي جوان در مي آورند. اين پسر توسط زنان خانواده كه نوحه سرائي مي كنند احاطه شده است و در اين نوحه سرائي سرنوشت دلخراش شوهر او را كه توسط بي دينان به وجود آمده است بازگو مي كنند. جدائي بين اين نو عروس و شوهرش نيز نشان داده مي شود و به هنگامي كه شوهر جوان به صحنه نبرد مي رود. زن به مءثرترين وجه، ناراحتي خود را نشان مي دهد و وقتي شوهر تركش مي كند، زن كفني به وي هديه مي كند و آن را به دور گردنش مي بندد. با نشان دادن اين صحنه، تماشاچي ها به شدت متاثر مي شوند و به شدت به شيون و زاري مي پردازند و يزيد و تمامي كساني را كه در قتل عام خاندان پيامبر دخالت داشته اند، به شديدترين وجه مورد لعن و نفرين قرار مي دهند.»( فرانكلين، 1358: 18)
در همين رهگذر به دوره قاجاريه كه برسيم، انبوه اطلاعات، مدارك و نوشته هاي ادبي و تاريخي، خاطرات و تصاوير بي شمار می یابیم. زيرا انبوه اين اطلاعات نشان مي دهد كه شبيه خواني در دوره ي قاجاريه شكل نهايي نمايشي خود را پيدا كرده و به اوج بي مثالی مي رسد، مخصوصا مقارن با حكومت پنجاه ساله ي ناصرالدين شاه و تاسيس ” تكيه دولت” به عنوان نخستين تماشاخانه ي عمومي ايران، مي توان این جمع بندي را كرد؛ مقدمات شكل گيري شبيه خواني در دوره ي صفويه انجام شد، نخستين تجارب در دوره ي زنديه آغاز گرديد، و بالاخره شكل متكامل نمايشي آن در دوره ي قاجاريه پديدار مي گردد.

2-1-2 شکل گیری تعزیه
براي بررسي شكل گيري تعزيه با نگاهي به كتاب نقش پوشی در شبیه خوانی اثر محمدحسین ناصربخت، مي توان از دو منبع نام برد يكي مرثيه خواني و دسته گرادني در ماه محرم نام برد كه آغاز اين منبع از دوران ديلميان شكل گرفته و در دوره صفويه به دوران اوج خود مي رسد و از سويي ديگر ادبيات مذهبي كه مكتوب شده بود در به وجود آمدن تعزيه نامه تاثير بسياري داشته است؛ اين گونه كه شبیه خوانی برای شکل گیری از دو منبع اساسی یکی “مقتل”ها و روایات مذهبی، به ویژه با به طبع رسیدن “روضه الشهدا” توسط “کمال الدین حسین بن واعظ کاشفی سبزواری” معروف به “ملاحسین کاشفی” و حماسه هاي مذهبي و مرثيه سرايي سود برده است وآن منبع ديگر دسته های عزاداری ؛ شبیه های اولیه ، همچون حمل نعش و گهواره علی اصغر و حجله ی قاسم بن علی(ع) به تدریج تبدیل به بازسازی صحنه های ابتدایی واقعه گردید و در گسترش این مراسم ها، آرام آرام از دل آن ها نمایش های کوچک مستقلی بیرون آمد، تکامل یافت و تا جایی رشد نمود که سرانجام در دوران حکومت سلسله زندیه اولین اجرای کامل از یک واقعه ی مستقل نمایشی در این شیوه گزارش گردید. در قسمت شكل گيري ادبيات نمايشي تعزيه نامه ها بايد افزود كه براي ذكر منبع ادبيات مذهبي تعزيه بايد به حماسه سران مذهبي اشاره ي بيشتري نمود. ملك پور اين گونه توضيح مي دهد:« با روي كارآمدن دولت صفويه در قرن دهم هجري (907 ه.ق) و رسميت يافتن “تشيع” و همين طور ، نزديكي حاكيمت و ديانت ، جريان سرودن اين اشعار مذهبي و به نظم داستاني درآوردن واقعه ي كربلا گسترش عظيمي مي يابد. به طوري كه “مرثيه سرايي” و “مدح ائمه دين” در شعر معمول گرديده و خود بدل به يك جريان ادبي مي شود. و ديگر آن كه “حماسه هاي ديني” نخستين عامل داستاني را دراختيار سوگواري ها قرار داد،. اين حماسه ها ، گوناگون و تاثيرات مختلفي هم داشتند، كه از ميان آنان مي توان به دو اثر كه اشتهار بيشتري هم دارند اشاره كرد. نخست از خاوران مي توان نام برد كه متعلق است به “مولانامحمدبن حسام الدين” مشهور به “ابن حسام” از شعراي قرن نهم. تاريخ ختم منظومه سال 830هجري قمري، و موضوع اصلي آن، شرح غزوات حضرت علي (ع) است و سفر ايشان به خاوران و جنگ با قباد پادشاه خاورزمين و وقايع خيالي ديگر. اثر ديگر، حمله حيدري است كه راجع به زندگاني حضرت محمد(ع) و حضرت علي(ع) است.داستان اين منظومه ، بعثت پيامبر تا پايان خلافت علي و ضربت خوردن و وفات ايشان را دربرمي گيرد.»(ملک پور:1366، 23)
بنابراين ، مي توان چنين نتيجه گرفت كه با به نظم درآوردن داستاني از واقعه ي كربلا از سوي شاعران و جريان گرايش به سوي “نقش سازي” در روضه خواني و مراسم سينه زني و عزاداري، زمينه را جهت پديدارشدن يك نمونه كامل تظاهر نمايشي – ديني فراهم ساخت كه هنر شبيه خواني باشد.
براي توضيح بيشتر شكل گيري متن ادبي تعزيه نامه می توان افزود؛ عنايت الله شهيدي در كتاب پژوهشي در تعزيه و تعزيه خواني ، اين منابع را به طور كلي به سه دسته تقسيم كرده است: الف)مقتلها و سوگنامه هاي داستاني و نقالي عاميانه به نظم و نثر ب) منظومه هاي نيمه نمايشي كه شامل مرثيه ها و سوكچامه ها ي عاميانه و تعزيه گونه ي حد فاصل بين شعر نمايشي و مرثيه، به معني خاص اند. پ) حماسه هاي مذهبي.(شهیدی،1380: 499)

2-1-3 انواع تعزیه
بر اساس آنچه شهیدی در کتاب پژوهشی در تعزیه و تعزیه خوانی، از نظر موضوع و مضمون و نوع يا ساختمان واقعه به سه دسته تعزیه ها راتقسيم بندی كرده است؛ به اين صورت مي توان بيان كرد:
از نظر موضوع:
الف) وقايع كربلا و مصائب خاندان پيامبر : موضوع تعزيه هايي مانند تعزيه هاي شهادت امام حسين(ع) ، شهادت حضرت عباس، شهادت حضرت علي(ع) ، شهادت امام رضا(ع) . . . نخستين تعزيه ها موضوعشان فقط واقعه كربلا بود. اين تعزيه نيز در يك يا دو روز( عاشورا يا تاسوعا ، عاشورا) به نمايش درمي آمد. رفته رفته براي هر بخشي از واقعه كربلا تعزيه هاي مستقل و جداگانه اي ساختند، و هر يك از آنها را در يكي از روزهاي دهه اول محرم برگزار مي كردند. با این همه ، از سوكنامه ها و پاره اي اسناد و مدارك تاريخي و مذهبي چنين برمي آيد كه برپايي مجالس تعزيه منحصر به واقعه كربلا نبوده است، بلكه در برخي از روزهاي سوكواري غير از محرم نيز مانند بيست و يكم رمضان(شهادت حضرت علي) و بيست و هشتم ماه صفر(رحلت پيامبر(ص) و شهادت امام حسن(ع) و . . . مجالس تعزيه يا مجالسي شبه تعزيه، برپا مي كرده اند. بعدها، تعزيه هاي شهادت به تدريج گسترش و تحول يافتند، به اين نحو كه هم مجالس تازه اي از مصائب امامان و خاندان پيامبر ساخته شد و هم تعزيه هاي اصلي و قديم توسعه و شاخ و برگ پيدا كرد. تعزيه هاي تغيير و تفصيل يافته شهادت را مي توان به سه دسته تقسيم كرد:
تعزيه هاي تازه شهادت: تعزيه هاي تازه اي كه تعزيه نويسان از زندگي و مصائب خاندان پيامبر و وقايع مربوط به آنان ساختند، مانند: ” وفات حضرت زينب” ، ” شهادت قاسم ثاني”
تعزيه هاي تفصيل و تفريع يافته: تعزيه هايي كه از شرح و بسط يافتن موضوع تعزيه هاي اصلي و قديم شهادت پديد آمدند، مانند: ” شهادت مسلم” و ” طفلان مسلم”
تعزيه هايي با مضامين افزايش يافته: تعزيه هايي كه از افزودن بعضي وقايع و مضامين تازه به موضوع هاي اصلي تعزيه هاي قديم، بي آنكه نام و عنوان تعزيه ها تغيير كنند، يا به صورت چند تعزيه جداگانه درآيند، پديد آمدند.
ب) داستان ها و قصه هاي تاريخي و مذهبي: تعزيه هايي كه موضوع آنها قصه ها و داستانهاي تاريخي و مذهبي است، مانند: “جنگ خندق” ” جنگ خيبر” ” يوسف و زليخا” و ” آتش انداختن ابراهيم خليل”. اين تعزيه ها نيز به تدريج به دو صورت گسترش و تكامل يافتند: يكي اين كه تعزيه هاي تازه اي از قصه هاو داستانها ي گوناگون ساخته شدند؛ مثل تعزيه هاي ” سلمان فارسي” ، ” ابوذر غفاري”، ” زن نصارا و ابراهيم خليل” و . .

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلمات کلیدی جهان بینی، نظریه های روایت، امام حسین (ع) Next Entries دانلود پایان نامه ارشد درباره آداب و رسوم، قهوه خانه ها، روایت شناسی