پایان نامه با واژگان کلیدی فقه سیاسی، حکومت اسلامی، امر به معروف

دانلود پایان نامه ارشد

چکیده:
دین اسلام نسبت به نظارت بر کساني که به عنوان حاکم و زمامدار حکومت اسلامی محسوب ميشوند، تأکيد فراواني دارد. این تحقیق در پی چیستی، چرایی و چگونگی نظارت بر ولیّ فقیه و مسؤولیت وی میباشد. در دین مبین اسلام ادلّهای وجود دارد که میتوان امر نظارت بر ولیّ فقیه را از آن استنباط نمود. این ادلّه عبارتند از: عدم عصمت، وجوب امر به معروف و نهی از منکر، قاعدهی النصیحة لائمة المسلمین، لزوم مشورت، امانت بودن ولایت و مسؤولیت، جمهوریت حکومت و لزوم صیانت از حکومت اسلامی. نظارت بر ولیّ فقیه به دو نوع نظارت درونی و بیرونی تقسیم و مراجع ناظر بر وی شامل نظارت الهی، نظارت همگانی و نظارت نهادینه میشود که در جمهوری اسلامی ایران، مجلس خبرگان رهبری متصدی اصلی نظارت میباشد. همچنین نظارت بر ولیّ فقیه در زمینههای شرایط و عملکرد ولیّ فقیه محقق میشود که لازمهی آن، دانستن شرایط و ویژگیهای ولیّ فقیه و همچنین وظایف و مسؤولیتهای او از منظر فقه اسلامی و قانون اساسی میباشد. این پایاننامه که به صورت توصیفی و به شیوهی کتابخانهای میباشد، به شرح و بررسی تمامی موارد فوق پرداخته است.

کلید واژهها: نظارت، ولایت، ولیّ فقیه، مسؤولیت سیاسی ولیّ فقیه، فقه سیاسی.

مقدمه:
رهبرى و هدايت جامعه در طول تاريخ حيات انسانى، همواره يك امر مهم سياسى، فرهنگى، اجتماعى و تربيتى بوده است؛ زيرا رهبران سهمى تعيين كننده در رشد يا انحطاط جوامع و ملّتها داشته و دارند. اهميت رهبرى در جامعه از آن جهت است كه زندگى اجتماعى و ويژگىهايش ايجاب مىكند که فرد يا افرادى براى سامان دادن به امور مشترك ميان انسانها در جامعه، به رهبرى و هدايت آنان همت گمارند و براى جلوگيرى از هرج و مرج و بىنظمى، برنامهريزى كنند و آن را به اجرا درآورند.
اسلام که به عنوان دین كامل و جامع براى تمام نسلها و در همهی زمانها و مكانها از طريق وحى بر آدمى عرضه شده است، به رهبرى و هدايت جامعه توجهى ويژه دارد. وجود پيامبران الهى و ائمهی اطهار (ع)، خود نشان دهندهی اهميت رهبرى و هدايت جامعه به سوى كمال است.
در باور شیعه، پس از پيامبر (ص)، امامان معصوم (ع) از سوى خداوند مسؤوليت رهبرى سياسى جامعهی اسلامى را بر عهده داشتهاند و يكى پس از ديگرى، رهبرى و هدايت معنوى و دينى جامعه را نيز عهدهدار میشدند. اساساً در دین اسلام، رهبرى معنوى و زمامدارى سياسى جدايى ناپذيرند.
هر چند در زمان غيبت دوازدهمين امام معصوم (عج) شخص معينى براى رياست حكومت تعيين نشده است، ولى با توجه به آيات قرآن و روايات معصومين (ع) دربارهی ملاكهاى حاكم و زمامدار سياسی، مشخص مىشود كه رهبرى جامعه بر عهدهی فقيهان و كارشناسان دينى است؛ چرا كه از آنان به عنوان جانشينان پيامبر (ص)، امينان رسولان، دژهاى اسلام، حاكمان مردم و وارثان پيامبران ياد شده است. اين روايات بر حاكميت الهى فقيه و لزوم گردن نهادن مردم به اينگونه ولايت و رهبرى تصريح دارند.
قانون اساسی ايران كه پس از پيروزى انقلاب اسلامی در سال 1358 ه‍ .ش. تدوين شد و به تصويب خبرگان رسيد و اكثريت مردم هم به آن رأى دادند، از اجتهاد فقيهان جامع الشرايط بر اساس كتاب و سنت معصومين (ع) به عنوان يكى از پايههاى نظام جمهورى اسلامى ايران ياد كرده و ولايت امر و امامت امّت در زمان غيبت حضرت ولى عصر (عج) را بر عهدهی فقيه عادل، با تقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدير و مدبّر گذاشته است. بر همين اساس در نظام جمهورى اسلامى ايران، ولايت فقيه با اختيارات و ويژگىهاى خود در رأس هرم قدرت جاى دارد.
1. بیان مسأله
نظارت بر قدرت از مباحثی است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مورد توجه قرار گرفته است و در حیطهی مباحث فقهی دارای اهمیتی ویژه است و امروزه به عنوان ابزاری کارآمد و مهم در کنترل قدرت و جلوگیری از سوء استفاده از آن و وسیله ای برای هدایت و راهنمایی رهبران جامعه به سمت اهداف و آرمانهای انقلاب اسلامی میباشد. نظارت پذیری و پاسخگویی حاکمان است که موجب افزایش پویایی و تضمین کنندهی سلامت و ایمنی در برابر مفاسد قدرت و نیز استحکام حاکمیت میباشد.
مسألهی مهم در این مورد آن است که آیا این نظارت در دین اسلام دارای مبنا میباشد و آن مبانی کدام است؟
این پایاننامه با تبیین فقه سیاسی، مبانی نظارت بر ولیّ فقیه و چگونگی این نظارت که بر عهدهی عموم مردم و خبرگان ملّت نهاده شده و همچنین ضرورت و اهمیت آن را ارائه نموده است.

2. ضرورت تحقیق
ضرورت نظارت بر همهی مراتب سلسلهی قدرت، بر اساس مبانی دینی و موازین حقوقی ثابت است و در نظام سیاسی اسلام با تأکید بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. مجلس خبرگان به عنوان اصلی‌ترین نهاد نظارتی بر رهبر، نظارت مؤثر بر عملکرد رهبر را به صورت جدی بر عهده دارد. از آنجا که نظارت بر رهبری عالی‌ترین سطح نظارت در نظام جمهوری اسلامی ایران است، پیش از بحث از چگونگی نظارت، بررسی مبانی فقهی این نظارت ضرورت خواهد داشت.
نظارت بر ولیّ فقیه، یکی از دغدغههای مهم حقوق اساسی است. با عنایت به لزوم دارا بودن شرایط خاص و گسترهی وظایف و اختیارات ولیّ فقیه که عالیترین مقام رسمی است و در جایگاه ولایت و امامت امّت تکیه زده است، این موضوع حساسیتی فوقالعاده مییابد. با درک این مطلب که رویکردهای افراطی و تفریطی در مرحلهی نظارت بر او میتواند پیامدهای جبران ناپذیری داشته باشد، باید این مسأله مورد کاوش قرار گیرد. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز در اصول خود بر حاکمیت دینی و ولایت فقیه تأکید کرده است. با توجه به اهمیت نهاد رهبری، یکی از بایستههای پژوهشی در حقوق اسلامی ایران در موضوع رهبری، نظارت بر اوست که از اهمّ وظایف مجلس خبرگان میباشد.
3. اهداف تحقیق
در مجموع میتوان اهداف تحقیق را در موارد زیر خلاصه کرد:
ـ تبیین مبانی و اصول اسلام در نظارت بر ولیّ فقیه و مسؤولیتهای او.
ـ تشریح زمینههای نظارتی بر ولیّ فقیه.
ـ تبیین مراجع، عوامل و روشهای اعمال نظارت نظام و مردم بر ولیّ فقیه.
ـ تشریح حدود و قلمرو اعمال نظارت توسط مجلس خبرگان رهبری.
ـ ارائهی زمینههای نظارتی اعمال شده بر ولیّ فقیه، متناسب با وظایف مجلس خبرگان رهبری.

4. سؤالات تحقیق
سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از:
ـ مبانی فقهی نظارت بر ولیّ فقیه و مسؤولیتهای وی در اسلام چیست؟
برخی از سوالات فرعی پژوهش عبارتند از:
ـ زمینههای نظارت بر ولیّ فقیه شامل چه مواردی میشود؟
ـ حدود و قلمرو نظارت بر ولیّ فقیه تا چه میزان است؟
ـ فقه اسلامی چه شرایط و ویژگیهایی را برای ولیّ فقیه در نظر گرفته است؟
ـ ولیّ فقیه چه وظایف و مسؤولیتهایی را بر عهده دارد؟
ـ عوامل و مراجع ناظر بر ولیّ فقیه کداماند و روشهای اعمال نظارتی آنان چگونه است؟

5. فرضیهی تحقیق
ولیّ فقیه مسؤولیتهای گستردهای دارد. از جمله : اجرای احکام و قوانین اسلام، ایجاد عدالت، نظارت بر عموم مردم (اعم از کارگزاران و آحاد جامعه)، مسؤولیت تربیت و رشد اخلاقی مردم. بالطبع عموم مردم و افرادی که خواص و خبرگان جامعه هستند، باید بر حسن اجرای این مسؤولیتها نظارت داشته باشند. به دلایلی از جمله دلایل عقلی و نقلی مانند سیرهی پیامبر اکرم (ص) و ائمّهی اطهار (ع) و روایات منقول از حضرات معصومین (ع). این ادلّه عبارتند از: عدم عصمت، وجوب امر به معروف و نهی از منکر، قاعدهی النصیحة لائمة المسلمین، لزوم مشورت، امانت بودن ولایت و مسؤولیت، جمهوریت حکومت و لزوم صیانت از حکومت اسلامی.
6. سابقه و پیشینهی تحقیق
با بررسیهای انجام شده به این نتیجه رسیدیم که به دلیل اینکه در عصر غیبت و تا قبل از انقلاب اسلامی، حکومتی با حاکمیت و ولایت فقیه تشکیل نشد، علمای متقدمین به این موضوع، به طور مستقل و مفصل نپرداختند. در آثار متأخرین نیز تنها در برخی از متون و مقالات، در ذیل اصول قانون اساسی به نحو موجز و مختصر، مطالبی عنوان گردیده است.
در مجموع، از جمله مهمترین کتابها و مقالاتی که به این موضوع اشاره داشتهاند، میتوان اشاره کرد به کتاب «فقه سیاسی» نوشتهی مرحوم عمید زنجانی، کتاب «فقه سیاسی» نوشتهی سید سجاد ایزدهی، کتاب «نظارت در نظام اسلامی» نوشتهی بهرام اخوان کاظمی، کتاب «نظارت و نهادهای نظارتی» نوشتهی محسن ملک افضلی، مقالهی «خبرگان و نظارت» نوشتهی محمد سروش محلاتی.
به نظر میرسد کاملترین کتابی که به این موضوع پرداخته است، کتاب «گزینش رهبر و نظارت بر او در نظام جمهوری اسلامی ایران» نوشتهی حسین جوان آراسته میباشد.

7. روش تحقیق
این تحقیق به صورت توصیفی از منابع فقهی و حقوقی صورت گرفته است که به شیوهی تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانهای میباشد.

فصل اوّل
مفاهیم و کلیات

طرح بحث
شناخت ماهیت و مفهوم هر موضوع و انجام تحقیق علمی حول محور آن، در وهلهی نخست مستلزم ارائهی تعریفی جامع و مانع از آن موضوع میباشد. آنچه ما را به این هدف میرساند، شناخت تعریف لغوی و اصطلاحی موضوع و ایجاد یک پل ارتباطی ما بین آن دو است و لذا جهت شناخت دقیق مبانی نظارت بر ولیّ فقیه و مسؤولیتهای وی، لازم است واژگان مرتبط با این موضوع به طور دقیق تعریف گردد. در این فصل ضمن توجه به این مهم، مطالب مرتبط دیگری نیز مطرح شده تا بدین سان ضمن مشخص نمودن محدودهی تحقیق و جلوگیری از ورود مطالب خارج از موضوع، سیمای کلی بحث ترسیم گردد.

1-1. تعریف فقه
واژهی «فقه» در لغت به معنای فهم، آگاهی و دانایی است؛ خواه مربوط به دین باشد و یا مربوط به چیز دیگر1. به عبارت دیگر منظور از فقه رسیدن به علم غایب و مجهول از علم شاهد و معلوم میباشد2.
در کتاب لسان العرب معنای فقه فراتر از مطلق دانستن بیان شده و منظور از آن علم و دانستنی است که همراه با دقت نظر و استنباط باشد3.
فقه در اصطلاح به معنای علم و آگاهی دقیق نسبت به علوم دین و احکام الهی و توان استنباط آنها از طریق ادلّهی تفصیلی است.
فقه یکی از شاخه‏های علوم دینی میباشد و عبارت است از: «علم به احکام شرعی از طریق استنباط و اجتهاد»4.

1-2. تعریف فقیه
«فقیه» در لغت به معنای دانا است و به دانای هر چیز به طور مطلق، فقیه گفته میشود5. اما در اصطلاح فقهی، فقیه کسی است که در علوم اسلامی تخصص دارد و احکام الهی را از ادلّهی آن استنباط می‏کند.
مقصود از فقيه در بحث ولايت فقيه، مجتهد جامع الشرايط است، نه هركس كه فقه خوانده باشد. یعنی فرد اسلام شناسی است که دارای رتبهی اجتهاد بوده و علاوه بر شرایط لازم برای افتاء و قضاوت، مثل: ‌بلوغ، عقل، عدالت، حریّت، مرد بودن، حلال‌زادگی، زنده بودن و شیعه بودن6، باید تدبیر، تدبّر و شجاعت لازم برای ادارهی حکومت را نیز داشته باشد7.

1-3. تعریف ولایت
«ولایت» واژه‌ای عربی است که ريشهی آن «ولىّ» میباشد. اصل اين ماده بر قرب و نزديكى دلالت مىكند؛ در اصطلاح «ولاء و توالى آن است كه دو يا چند چيز به گونهاى باشند كه غير آنها ميان آنها فاصله نشود. اين معنا براى قرب مكانى است ولى در قرب معنوى نيز به لحاظ نسبت خانوادگى يا دين يا ياری و يا اعتقاد، استعاره آورده مىشود. واژهی «وِلايت» به معناى نصرت و واژهی «وَلايت» به معناى بدست گرفتن امر است و هر دو واژه يك معنا دارد و حقيقت آن همان تولّى امر و بدست گرفتن كار است»8.
به عبارت دیگر ولايت، نوعى قرب و نزديكى نسبت به چيزى است؛ به گونهاى كه موانع و حجابها از ميان برداشته مىشود9.
واژهی ولايت در آغاز براى قرب و نزديكى خاص در محسوسات به كار رفته است؛ سپس براى قرب معنوى استعاره آورده شده است. بر اين اساس هرگاه اين واژه در امور معنوى به كار رود، بر نوعى از نسبت قرابت

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با کلید واژگان ، رنگ11، فشنگي Next Entries پایان نامه با واژگان کلیدی ولایت فقیه، امام خمینی، حکومت اسلامی