پذیرش فناوری، مدل پذیرش فناوری، هنجار ذهنی

دانلود پایان نامه ارشد

(چن و همكارانش78 ؛ 2003 )
نظر به اهمیت موضوع، در این پژوهش ابتدا به شرح مختصر ادبیات مدل های مطرح و پرکاربرد پذیرش فناوری پرداخته شده است .این مدل ها شامل :

1) مدل اولیه و زیربنایی پذیرش فناوری
2) تئوری عمل مستدل (کنش عقلایی) – 79TRA
3) تئوری رفتار برنامه ریزی شده – 80TPB
4) مدل پذیرش فناوری(اولیه ) – TAM 81
5) مدل پذیرش فناوری(ثانویه ) – 82TAM 2
یکی از مدل هايي كه به طور گسترده اي براي تشريح پذيرش فناوري در بيش از 2 دهه گذشته به كار گرفته شده است ، مدل پذيرش فناوري می باشد که تا ژانویه سال 2000 ، 424 مقاله در نشریه های علمی به مدل پذیرش فناوری (TAM) استناد نموده اند .(یعقوبی و شاکری ؛ 1387)
2-3-1-4-1 مدل های پذیرش فناوری
در دهه های اخیر، مدلهای مختلفی در زمینه پذیرش فناوری مطرح شده است. مفهوم اصلی و زیربنایی تمامی مدلهای پذیرش فناوری توسط کاربر در شکل 2-5 آمده است.

شکل 2-5 . عوامل زیربنایی در مدل پذیرش فناوری توسط کاربر(ونکاتش،موریس و دیویس ؛2003)

از بین مدل های مطرح پذیرش فناوری ، مدل پذیرش فناوری83 (TAM) می باشد . تئوری عمل مستدل 84 ( یا مدل کنش عقلایی ) (TRA) و همچنین تئوری رفتار برنامه ریزی شده85 یا ((TPB ، بیشترین کاربرد را در زمینه مطالعات مربوط به پذیرش فناوری های اطلاعاتی داشته اند. (لیکر و سیندی 86 ؛ 1997 ؛ کاراهانا، استراوب و شروانی87 ؛ 1999 ؛ هریسون، میکیتین و ریمنشنایدر88 ؛ 1997 ؛ جورج89 ؛ 2004 ؛ آدامز، نلسون و تاد90 ؛ 1992 ؛ لدرر، ماپین، سنا و ژانگ91 ؛ 2000 ؛ چن، گیلنسون و شرل92 ؛ 2002 ) البته مدل پذیرش فناوری ، جرح و تعدیل شده ی تئوری عمل مستدل است . با توجه به اینکه عوامل مؤثر بر پذیرش فناوری های مختلف، بر حسب فناوری و کاربران مورد مطالعه و شرایط محیطی موجود متفاوت است (مون و کیم93 ، 2001 : 218) ، بنابراین هر یک از مدل های مطرح، در موارد مختلف، عملکردهای متفاوتی خواهند داشت.

2-3-1-4-2 تئوری عمل مستدل (کنش عقلایی)- TTA
این تئوری در کتاب “باور، نگرش ، قصد و رفتار : مقدمه ای بر تئوری و پژوهش” مطرح شده ( فیشبین ، آجزن94 ،1975) و مبتنی بر این فرض است که افراد به طور منطقی عمل می کنند. آنها کلیه اطلاعات دردسترس درباره رفتار هدف را جمع آوری و به طورمنظم ارزیابی می کنند، همچنین اثر و نتیجه اعمال را در نظر می گیرند، سپس براساس استدلال خود تصمیم میگیرند که عملی را انجام دهند یا انجام ندهند . (پیکارانین ، کارجالوتو و پانیلا95 ؛ 2004 : 226 ) شکل2-6 مدل این تئوری را نشان می دهد.

شکل 2-6 . مدل تئوری عمل مستدل (والرند ، پلتیر، دشایس ، کوریر و مونگو 96؛1992: 99 )

هنجار ذهنی به فشار اجتماعی درک شده توسط فرد برای انجام یا عدم انجام رفتار هدف اشاره دارد. افراد غالباً بر مبنای ادراکاتشان از آنچه که دیگران(دوستان، خانواده، همکاران و…) فکر می کنند باید انجام دهند عمل می کنند و قصد آنها جهت پذیرش رفتار به صورت بالقوه، متأثر از افرادی است که ارتباطات نزدیکی با آنها دارند. (ماتیزون97 ؛ 1991 :181 ) در تئوری عمل مستدل، هنجار ذهنی فرد، حاصل ضرب باورهای هنجاری (انتظارات درک شده از طرف افراد یا گروه های مرجع خاص) در انگیزش فردی برای انجام رفتار هدف با وجود این انتظارات می باشد. (دیویس ، باگوزی و وارشاو ؛ 1989 : 984)
نگرش به عنوان احساس مثبت یا منفی درباره انجام رفتار هدف تعریف شده است. نگرش فردی نسبت به رفتار، حاصلضرب باورهای نگرشی (احتمال ذهنی فرد در مورد اینکه انجام رفتار هدف، نتیجه i را به دنبال خواهد داشت ) در ارزیابی آن پیآمدها ( پاسخ ارزیابانه صریح نسبت به نتیجه ) می باشد. ( فیشبین و آجزن ؛ 1975 : 216)
قصد رفتاری ، بیانگر شدت نیت و اراده فردی برای انجام رفتار هدف است. (موریس و دیلون98؛ 1997 : 61 ) رابطه قصد رفتاری با رفتار نشان می دهد، افراد تمایل دارند در رفتارهایی درگیر شوند که قصد انجام آنها را دارند . (کنر و آرمیتاژ99 ؛ 1998 : 1431 ) بنابراین رفتار همیشه بعد از قصد رفتاری و متصل به آن است.
در تئوری عمل مستدل ادعا میشود که رفتار، منحصراً تحت کنترل قصد رفتاری میباشد، درنتیجه، این تئوری به رفتارهای ارادی ( رفتارهایی که برای انجام شدن ، تنها نیازمند اراده و قصد فرد می باشند) محدود می شود. درصورتی که رفتار به مهارت ها ، منابع و فرصت هایی که به سهولت و رایگان دست یافتنی نیستند نیز نیاز دارد ، که این مورد در حوزه قابلیت های کاربردی تئوری عمل مستدل مورد ملاحظه قرار نگرفته است یا احتمالاً به صورت ناقص توسط این تئوری پیش بینی خواهد شد.(کنر و آرمیتاژ ؛ 1998: 1431) از تئوری عمل مستدل به طور گسترده ای در پژوهش های مربوط به پذیرش فناوری های اطلاعاتی مختلف استفاده شده است. (لیکر و سیندی ؛ 1997 ؛ کاراهانا ودیگران ؛ 1999)

2-3-1-4-3 تئوری رفتار برنامه ریزی شده – TPB
آجزن ( 1985 ) با وارد کردن سازه کنترل رفتاری درک شده به عنوان عامل تعیین کننده قصد رفتاری و رفتار، تئوری عمل مستدل را توسعه داده است. تئوری رفتار برنامه ریزی شده با وجود سازه کنترل رفتاری درک شده ، تلاش می کند رفتارهای غیرارادی را نیز پیشبینی کند (مادن ، آلن و آجزن100 ؛ 1992 : 4) شکل 2-7 مدل تئوری رفتار برنامه ریزی شده را نشان می دهد.

شکل2-7 . مدل تئوری رفتار برنامه ریزی شده )ماتیزون ؛1991: 175)

کنترل رفتاری درک شده در تئوری رفتار برنامه ریزی شده، ادراک از محدودیت های درونی و بیرونی انجام رفتار را انعکاس می دهد. (تیلور و تاد ؛ 1995: 149) ادراک از عوامل برای تسهیل یا جلوگیری از انجام رفتار به عنوان باورهای کنترل شناخته شده است که این عوامل شامل عامل های کنترل درونی (اطلاعات، مهارت ها و توانایی های فردی) و عوامل کنترل بیرونی( فرصت ها، منابع و امکانات برای انجام رفتار می شوند. ( کنر و آرمیتاژ ؛ 1998 :1430 ) بعضی از عوامل کنترل رفتاری در مورد استفاده از فناوری های مختلف ، ثابت هستند، در حالی که بعضی دیگر از یک فناوری به فناوری دیگر کاملا با هم فرق دارند . یک فرد ممکن است از مهارت های یکسانی در موقعیت های مختلف استفاده کند. برای مثال ؛ در حوزه ای که مهارت های مشابهی برای انجام وظایف مربوط به سیستم های اطلاعاتی مرتبط لازم است قابلیت و توانایی فرد (عامل کنترل درونی) نسبتاً ثابت و پابرجا است . اما بطور کلی برای استفاده از هر فناوری، عوامل کنترلی خا صی اهمیت دارند . در تئوری رفتار برنامه ریزی شده، متناسب با فناوری مورد مطالعه، عوامل کنترلی خاص شرایط استفاده از آن، تعیین و مورد بررسی قرار می گیرند.(ماتیزون ؛ 1991 : 179 )
بر اساس تئوری رفتار برنامه ریزی شده ، باورهای رفتاری و ارزیابی نتایج، نگرش مطلوب یا نامطلوبی را نسبت به انجام رفتار در فرد ایجاد می کنند. نتیجه باورهای هنجاری و انگیزه تحقق انتظارات هنجاری دیگران در هنجار ذهنی نمود پیدا می کند و باورهای کنترلی نیز کنترل رفتاری ادراک شده را تعیین می کنند . بطور کلی نگرش در مورد رفتار، هنجار ذهنی و کنترل رفتاری درک شده منجر به شکل گیری قصد انجام رفتار می شوند. در مطالعات متعددی از تئوری رفتار برنامه ریزی شده به عنوان مبنای نظری پژوهش استفاده شده است. (هریسون101 و دیگران؛ 1997 ؛ هو ، چوآ ، سنگ و تام102 ؛ 1999 ؛ لیمایم ، خلیفه و فرینی103 ؛ 2000)

2-3-1-4-4 مدل پذیرش فناوری ( اولیه )- TAM
این مدل، جرح و تعدیل شده ی تئوری عمل مستدل است که دیویس( 1989 ) آن را در رساله دکترای خود مطرح کرده است. هدف اصلی مدل پذیرش فناوری، ارائه مبنایی برای پیگیری اثر عوامل بیرونی بر باورهای درونی، نگرش و قصد استفاده است. (دیویس و دیگران ؛ 1989: 985 ) این مدل علاوه بر جنبه پیش بینی، رویکرد توصیفی هم دارد، بنابراین ، مدیران می توانند تشخیص دهند چرا یک سیستم خاص ممکن است مورد پذیرش واقع نشود و براساس شناخت حاصل شده، گام های اصلاحی مناسب را دنبال کنند . شکل2-8 مدل پذیرش فناوری را نشان می دهد.

شکل 2-8 . مدل پذیرش فناوری(دیویس و دیگران ؛ 1989: 985 )

سودمندی درک شده: درجه ای که شخص باور دارد استفاده از یک سیستم خاص، عملکرد شغلی او را بهبود می بخشد. (تیلور و تاد ؛ 1995: 152)
سهولت استفاده درک شده: میزانی که کاربر انتظار دارد استفاده از سیستم مورد نظر، نیازی به تلاش نخواهد داشت. (دیویس و دیگران ؛ 1989 : 985 ) بر اساس مدل پذیرش فناوری، درک شخص از سودمندی سیستم، تحت تأثیر این واقعیت است که وی درک کند استفاده از سیستم آسان است. (ونکاتش و دیویس؛ 2000 : 187)

متغیرهای بیرونی: عوامل بیرونی می توانند شامل هر نوع عاملی از قبیل عوامل سازمانی، عوامل اجتماعی، ویژگی های سیستم های رایانه ای مانند نوع سخت افزار و نرم افزار، نحوه آموزش و کمک های افراد دیگر در استفاده از سیستم های رایانه ای باشد که بر روی برداشت های ذهنی افراد از مفید بودن و آسانی استفاده از فناوری اطلاعات تأثیر می گذارند. (دیویس و دیگران ؛ 1989 )
در مدل پذیرش فناوری فرض بر این است که همیشه، باورهای سودمندی و سهولت استفاده، تعیین کننده های اصلی تصمیم استفاده از فناوری هستند. از آنجا که دیویس و دیگران می خواستند از باورهایی استفاده کنند که برای مطالعه فناوری های مختلف و گروه های متفاوت کاربران، کاربرد و عمومیت داشته باشد. (دیویس و دیگران ؛ 1989 : 988 ) بنابراین انتخاب دو باور سودمندی و سهولت استفاده، انتخاب هوشمندانه و منطقی به نظر می رسد.

2-3-1-4-5 مدل پذیرش فناوری ( اولیه )- TAM 2
ونکاتش و دیویس در سال 2000 مدل تم اولیه را بسط و توسعه دادند و ساز ه های نظریه ای جدیدی شامل اثرات اجتماعی و فرآیندهای ابزار شناختی، به مدل اولیه اضافه شد که به تم 2 معروف است . (ونکاتش و دیویس، 2000 ) شکل 2-9 نشاندهنده مدل تم 2 است.

شکل 2- 9 . مدل تم 2 (ونکاتش و دیویس؛ 2000 )

مدل تم 2 ، به بررسی استفاده داوطلبانه و اجباری فناوری می پردازد و نشان می دهد به مرور زمان که افراد تجربه بیشتری از سیستم بدست می آورند، به قضاوت در مورد سودمندی یک سیستم بر اساس مزایای موقعیت بالقوه ناشی از استفاده بیشتر از اطلاعات اجتماعی در شکل دهی سودمندی ادراکی توجه می کنند . پژوهش گرانی دیگر نیز به اهمیت حیاتی بررسی متغیرهای خارجی اشاره کرده و به این نتیجه رسیدند که این عوامل برای استفاده از فن آوری حیاتی است. (لگریس و همکاران104 ؛ 2003) از آن زمان به بعد متغیرهای مدل اولیه تم به عنوان متغیرهای میانجی در نظر گرفته شده است که خود تحت تاثیر عوامل خارجی می باشند.
سایر تحقیقات انجام شده و نظریات پشتیبان حلقه های علت و معلولی مدل تحلیلی در جدول (2-2) ارائه شده است. (حیدریه ، حسینی و شهابی ؛ 1392 )

جدول 2-2. مرور ادبیات در زمینه روابط موجود در حلقه های علت و معلولی

2-3-2 متغیر های وابسته
2-3-2-1 نگرش
واژه Attitude معادل هاي فارسي متعددي همچون ، طرز تلقي ، وجهه نظر ، بازخورد ، وضع روانی، ایستار ، گرایش و نگرش دارد . ولي اكنون اصطلاح نگرش قبول عام يافته و به صورت هاي مختلف نيز تعريف شده است . نگرش يك سازه فرضي است، زيرا به صورت مستقيم قابل مشاهده نيست، بلكه بيشتر با اظهارات كلامي و رفتاري همراه است . (آذربايجاني و همكاران ؛ 1۳۸۵) نگرش به عنوان یک احساس مثبت یا منفی فرد در جریان یک رفتار خاص تعریف می شود. به لحاظ اهميتي كه نگرش ها در زندگي افراد دارند، برخي از صاحب نظران تا آنجا پيش مي روند كه موضوع اصلي روان شناسي اجتماعی را نگرش مي دانند و آن را علم مطالعه نگرش هاي افراد تعریف می کنند . ( کریمی ؛ 1379 ) بطوری که از نظر برخي پژوهشگران، مفهوم نگرش احتمالاً شاخص ترين و ضروري ترين مفهوم در روانشناسي اجتماعي است. (گاورونسكي105 ؛ 2007 ) بخشي از اهميت نگرش ناشي از آن است كه صاحب نظران مطالعه نگرش را براي درك

پایان نامه
Previous Entries قصد استفاده، اشاعه نوآوری، مزیت نسبی Next Entries جمعیت شناختی، سودمندی درک شده، پردازش اطلاعات