پایان نامه رایگان درمورد رحمت الهی، کتاب مقدس، ایران اسلامی، دوران اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

تزئینی که در کتابآرایی دوره ساسانی نیز به کار میرفت، در آذین مکانهای مقدس، گچبریها، کندهکاریها و کتابهای مذهبی به کار گرفته شد که امروزه نیز رایج است (تاکستانی، 1372: 34).
گل هشتپر: همان شمسه یا نیلوفر است که به طور سمبلیک حقیقتی را به همراه قدرت در چهار جهت که اشاره به کل عالـم است بیان میکند و به صورت خورشـید درخشان این برکت و فضایل الهی را در عالـم نمایان میسازد (رحمانی، 1380: 22).
کتیبه: شکلی مستطیلگونه است که مذهبان آن را در بالای صفحات آغازین، سرسورهها و سرفصلهای کتب به کار میبرند. کتیبه گاه مستطیل ساده مذهب و مرصع است و گاه دو عرض آن به شکل نیمدایره یا ربعدایرههای کوچک است که اصطلاحا به آن کتیبه قلمدانی میگویند (زارعیمهرورز، 1373: 134).
کادربندی: نظامی از خطوط عمودی و افقی مایل و یا مدور که قبل از نگارش برای مشخص ساختن محدوده کار خوشنویس یا مذهّب بر روی صفحه کشیده میشود. از قرن سوم هجری به بعد در تنظیم کادر متنها و ترسیم تذهیبات از قوانین هندسی مشخصتری پیروی شده است (قندهاریون، 1389: 58).
شجیره، درختك (ترنج): اين نماد دو قسم اصلي دارد؛ یک نوع درشت‌تر و پيچيده‌تر با گلبرگ‌ها يا سرترنج‌هاي مفصل و بيرون زده‌اش و نوعی دیگر ترنج ساده‌تر و مجردتر که جاي قسم اول را گرفت (لينگز، 1377: 74).
در خصوص این نشان‌، لینگز معتقد است از آیه قرآنی: «کلمه طیبه کشجره طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء» برگرفته شده است و تجسمی از کلمه طیبه (قرآن) است. اما احتمالات دیگری نیز در خصوص این طرح وجود دارد: آنچنان که پیش از این نیز اشاره کردیم در قرآن و کلام معصومین از درختان خاصی نظیر طوبی، سدرهالمنتهی و درختان بهشتی نام برده شده است. نام طوبی از ریشه تهنیت و خوشحالی (طوبی – طاب) است، تهنیت و تبریک به افراد مؤمن و متقی؛ یعنی درخت طوبی وعده برکت و رحمت الهی است که انسانها امیدوارند در بهشت به آن نایل شوند. از این رو، تمایل هنرمندان مسلمان در ترسیم نقشمایه این درخت در نسخههای قرآن که عمل به دستورات آن رحمت الهی، تهنیت و خوشحالی (طوبی) را به دنبال دارد دور از ذهن نیست.
از منظری دیگر می‌توان این نشان را نماد سدرهالمنتهی دانست. بر طبق سنت اسلام سدرهالمنتهی نماد حدود و اندازه در زمان و مکان است. برخی آن را انتهای حد عالم آخرت دانستهاند که حتی نزدیکترین مخلوقها به خداوند نیز، از آن جلوتر نمیتوانند بروند. بنا بر سنت، جبرئیل در آن نقطه از حضرت رسول رخصت گرفت و بر او معلوم کرد چگونه به تنهایی از سدرهالمنتهی جلوتر رود. شاید بتوان گفت آرایه شجری حاشیه سرلوحها اشاره به سدرهالمنتهی دارد. نقشمایه درختی که حدود عالم خلق و ایجاد را جدا می‌کند، در صفحات قرآن نیز حدود عالم ماده و قدس را مشخص می‌سازد. زیرا با گشودن قرآن و خواندن آن از فضای عالم مادی جدا شده و به عالم قدسی کلام الهی وارد میشویم. نشان شجری سرسورهها نیز همین تعیین حدود را در مورد سورههای قرآن انجام میدهد و سورهها را از یکدیگر تفکیک مینماید.
نکته قابل توجه دیگر این است که اغلب نشانهای شجری به صورت نقشمایه تاک، نخل و انار یا ترکیبی از آنها میباشد که در قرآن و احادیث بهعنوان درختان بهشتی یاد شده است. در برخی از نمونهها نیز از نقشمایه سرو بهره گرفته شده که در فرهنگ ایران نمادی از جاودانگی و نامیرایی است، صفتی که اختصاص به خداوند، روح انسان، بهشت و قرآن دارد (تفرشی، 1388: 24).
شمسه: به معناي خورشيد كوچك که با تزئينات ستاره‌گون نيز به كار مي‌رود و مفهوم نورانيت و منور بودن در قرآن است.
شرفه: خطوط نقشداری هستند که در اطراف شمسههای بزرگ به سمت بيرون طراحی میشوند و شمسه را به شکل خورشیدی در میآورند که شعاعهای آن به اطراف پراکنده اس (مجرد تاکستانی، 1372: 179) و غالباً به رنگ مشكي، قهوه‌اي يا آبي و بعضي اوقات سرخ است.
تشعير: يكي ديگر از هنرهايي كه براي آراستن ظاهر قرآن به كار رفته، تشعير است كه از كلمه شَعَرَ مأخوذ شده و بهعنوان هنر شعرگونه و لطيف مورد استفاده قرار گرفته است. در اين هنر قسمت‌هايي از قرآن فقط با رنگ برتر يعني طلايي تزئين مي‌شد.
سرلوحه: شکلی هندسی مانند محراب و ایوان، مزین به خطوط هندسی یا گل و برگ به زر و رنگهای دیگر است. معمولا علاوهبر آن، در زیر سرلوح و متصل به آن یک کتیبه مستطیل مزین افزوده شده که داخل آن «بسماللهالرّحمنالرّحیم» یا عنوان کتاب (زارعیمهرورز، 1373: 134)، نام سوره، تعداد آيات آن و نيز كلمه مكيّه يا مدنيه كه همه تعمداً به خطي غير از خط متن قرآن نوشته مي‌شود و دور آن با طلا و رنگ‌هاي ديگر آراسته مي‌شود. اين سرلوحه گاهی اوقات به وسيله ترنجي امتداد مي‌يابد كه به صورت افقي به لبه كاغذ اشاره دارد، آنچنان كه براي چشم رهايي به سوي عرصه‌اي نامعلوم را جلوه دهد (لينگز، 1377: 73).
تحریر: گاهی اطراف نقوش، کلمات و عباراتی که به آب زر یا رنگهای دیگر مانند سفیدآب نوشته شدهاند، با قلم بسیار باریک -با مرکب مشکی- محصور میکنند به این جهت که بهتر نموده و خوانده شود. این عمل را تحریر و نقش کلمات محدود شده را محرر میگویند (زارعیمهرورز، 1373: 134).

2-13- شيوه تذهیب قرآنهای خط کوفی سدههای اولیه اسلام
همانطور که اشاره کردیم هنر تذهیب بر اثر کراهت نقاشی در سدههای نخستین اسلامی برای تزئین و آرایش کتب -بهویژه قرآن مجید- پدید آمد و بهعنوان یکی از زیباترین و مشکلترین هنرهای کتابآرایی شناخته شده است. گویا ایرانیان مخترع این هنر و به یقین مروج و تکاملدهنده آن بودهاند. به گونهای که تاریخ تحول تذهیب با تاریخ ایران گره خورده و توأم با آن اوج و افول داشته است. هنگامیکه در ایران این هنر به اوج خود رسید، در کشورهای اسلامی دیگر همچنان مراحل ابتدایی را میگذارند (زارعی مهرورز، 1373: 135).
در واقع شاید بتوان گفت که این نقوش با ظاهر تزئینی به نوعی نمایانگر فراز و فرودهای تاریخی و اجتماعی نیز میتواند باشد و در واقع نمودار شیوه جهانبینی و ایدئولوژیکی هر دوره از تاریخ است (شایسته فر، 1385: 144).
دانش ما از هنر کتابآرایی سدههای اولیه دوران اسلامی ایران عموما بر اساس قرآنهایی است که از این دوران برجای مانده است. تاکنون هیچ نسخه خطی مصوری متعلق به پیش از قرن پنجم هجری یافت نشده است، ولی در عوض نسخههایی از قرآن با کیفیت خوب از سدههای اولیه در دست میباشد. مهمترین دلیل آن، علیرغم جنگها و آتشسوزیها، صدمات طبیعی، حشرات و نیز استفادههای ممتد، مراقبت ویژهای بوده که در حفظ و نگهداری این کتاب مقدس به عمل میآمده است (خزایی، 1379: 181).
چنانکه گفتیم کتابت و نسخهبرداری قرآن از همان آغاز گسترش اسلام به دلیل اهمیت و ضرورت آن، مورد توجه ویژهای قرار گرفت. قدیمیترین قرآنهایی که باقی مانده اغلب به خط کوفی است، تذهیبهای آن بسیار ساده، با نقوش اندک و تقریبا یکنواخت ترسیم شدهاند و بیشتر منحصر به نقشهای هندسی سادهای است که همین نقوش در دورههای بعد رو به کمال رفته و در سایر هنرهای اسلامی و سنتی مورد استفاده قرار گرفتند.
تاریخ تحریر این قرآنها را بایستی از قرن سوم هجری به بعد دانست. از طرز تذهیب و آرایش قرآنهایی که قبل از این زمان تدوین گردیده است اطـلاع چندانی در دست نیست، ولی شـاید بتوان تاریخ تذهیب قرآن را هـمزمان با نوشتن آن دانست. به این معنی که نخست به منظور تعیین سـرسورهها، آیهها و جـزءها آن را به نوعی تزئین مینمودهاند، رفته رفته علاقه مفرط نسبت به قرآن و همچنین عشق به تجمل هنرمندان را بر آن داشت تا در تذهیب این کتاب مقدس دقت بیشتری به کار برند و در نتیجه این علامات از صورت سادگی بیرون آمد و جنبه تزئینی به خـود گرفت. بهخصوص قرآنهایی که برای امراء، شاهزادگان و بزرگان نوشته میشد و این امر خود یکی از علل توجه هنرمندان به تزئین بیشتر و بالاخره تکامل فن تذهیب گردیده است (برزین، 1345: 27).
قرآنهای خط کوفی ایران به دلیل دور بودن از دسترس محققان و حبس شدن در مجموعههای مختلف و نیز قلت این آثار در مجموعههای مختلف ایران و جهان مورد بررسی موشکافانه و دقیق قرار نگرفتهاند. به همین دلیل منابع و مأخذ قابل توجهی نیز جهت رجوع و کسب آگاهی درباره این آثار موجود نیست. به هر حال آنچه که از بررسی آنها مشخص میشود این است که قرآنهای معروف به خط کوفی در ایران که به قرون دوم، سوم و حداکثر نیمه اول قرن چهارم هجری قمری تعلق دارند از جهات مختلف بهویژه رسمالخط، اِعراب، تزئینات و حتی اوراق مورد استفاده -که معمولا اوراق نازکی از پوست سفید و دباغیشده- با اعمال کمترین تغییر، تفنن، ذوق و سلیقه و سبک و سیاقی کاملا مشابه یکدیگر هستند. تذهیب و ترصیع، رقم و تاریخ نیز از قرآنهای خط کوفی اولیه متمایز میگردند -بدون استثناء هیچکدام از این قرآنها دارای رقم کاتب و یا تاریخ کتابت نیستند- بنابراین در یک نگاه کلی همه این قرآنها آثاری مشابه یکدیگر، با اندک تمایزاتی میباشند و طبعا این موضوع معضلی مهم در تاریخگذاری و کارشناسی دقیق آنها به شمار میآید.
البته معدودی از آنها با توجه به علایق و تعصبات مذهبی شیعیان در قرون اولیه هجری، رقمی منسوب به برخی از ائمه اطهار علیهمالسلام به انتهای این قرآنها افزوده شده که الحاقی بودن این رقمها کاملا روشن، واضح و غیرقابل انکار میباشند
قرآنهای اولیه اکثرا فاقد نقطه (اِعجام) و تنها دارای اِعراب ابوالاسودی به صورت نقطههای شنگرف (قرمز)، نقطه فتحه روی حرف، ضمه جلو و کسره زیر حرف، تنوین فتحه به صورت دو نقطه روی هم بالای حرف، تنوین ضمه به صورت دو نقـطه روی هم جلو حرف و تنوین کسـره به صورت دو نقـطه در کنـار هم زیر حرف، نگاشته میشدند و نیز دارای صفحات مذهب در آغاز و معدودی از آنها در انجام میباشند.
به استناد متون تاریخی آرایش، تذهیب و تزئین نسخههای خطی در سدههای آغازین اسلام رایج و متداول بوده، گفتنی است که آرایش قرآن با تزئین و نگارگری نسخ علمی بسیار متفاوت است. عناصر تزئینی در میان مذهبان قرآن تنها محدود به عناصر گیاهی مسبک و هندسی، آن هم به دلیل اهمیت و قداست موضوع با «آب طلا» بوده است. هنرمندان مذهب قرآن، در آغاز کمتر به خود اجازه استفاده کردن از رنگهای متنوع یا نقوش انسانی، گیاهی و جانوری میدادهاند؛ آنچنان که در سایر نسخههای خطی رایج بود. این اصول بعدها نیز بهعنوان سنت تذهیب خاص مذهبان قرآن پذیرفته شد و در قرون متمادی تا به امروز تداوم داشته است.
سادگی تذهیب در سرسورهها و صفحات مذهب، درشتی و ریزی کلمات، اِعراب و علائم پایان آیات از جمله ویژگیهای قرآنهای خط کوفی است. یکی از مهمترین عناصر تزئینی که در صفحات مذهّب و سرسوره قرآنهای خط کوفی به چشم میخورد، گل لاله وحشی با برگهای پیچان یا برگشته، از گلهای بومی ایران است. این عنصر تزئینی، آرایه برخی دیگر از آثار هنری قرون سوم و چهارم هجری، مانند سفالینهها و ابنیه نیز میباشد (افروند، 1380: 65-63).
نمونههای باقیمانده از فن تذهیب در این دوران بسیار قلیل و گاه دست نیافتنیاند. از اینرو تاریخ اولیه کتابت و تذهیب در ایران اسلامی را نمیتوان با وضوح ترسیم کرد. تنها چیزی که مشخص میباشد این است که نوع تذهیب این دوران، از زبان نمادین ساده و صریحی برخوردار است که ریشه در سادگی و صداقت صدر اسلام دارد و همانگونه که میدانیم در سدههای بعدی، این زبان راستین و صریح، در میان پیچ و تاب اسلیمیها و ختاییها گم میشود.
در سدههای نخست، یعنی تا حدود سده سوم به دلیل آنکه نگارش آیات بر پوست حیوانات انجام میگرفت و پوست، آن نرمی و صافی لازم جهت پارهای ظرائف را نداشت و هنر تذهیب نیز مراحل طفولیت خود را طی میکرده است، این هنر، نقش چندانی در تزئین آیات نداشته و تنها به صورت نشانههای انتهای آیات به کار میرفت. بهتدریج طرحهای تذهیب مفصلتر، تعداد ترنجهای حاشیه بیشتر؛ نقوش ظریفتر و استفاده از رنگهای متنوع در تذهیبها شایعتر شده است. ترنجهای حاشیه از شکل برگمانند خود خارج، بعضی کمی نوکتیزتر و شبیه درخت سرو و بعضی کاملا گرد و شمسهمانند بود.

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان درمورد آداب و رسوم، دوره ایلخانی، فناناپذیری، جهان اسلام Next Entries پایان نامه رایگان درمورد دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، نقوش هندسی، هنر ایران