پایان نامه رایگان درباره دفاع مقدس، شعر مقاومت، تصویرسازی، انقلاب اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

مقاومت در سراسر حيات خود در اين سرزمين، تمام دگرگوني‌هايي را كه در جريان تحولات اجتماعي به وقوع پيوسته است با دقت و حساسيت زياد سروده و آرمان‏هاي انسان دوستانه را كه از پيرامون اسلام در ايران شكل گرفته بازتاب مي‌دهد‏. شعر پايداري دفاع مقدّس، براي آزادي اجتماعي و عدالت طلبي و دفاع مشروع، بيش از همه از فرهنگ عاشورا استفاده مي‌كند‏؛ به طوري كه فرهنگ عاشورا به عنوان تجربه تاريخي مسلمانان مطرح است كه يكي از سرچشمه‌هاي آزادي و عدالت طلبي ايران محسوب مي‌شود‏. شعر مقاومت كلمه‌اي از نماد بزرگترين حجم فرهنگ اسلامي است‏. بنابراين شاعر همواره با كمك از بن مايه‌هاي فرهنگي‏، اسلامي و عاشورايي‏، مقاومت خويش را اعلام مي‌نمايد و با مجموعه داشته‌هاي خود به معرفي و پايگاه مقاومت خويش مشاركت مي‌دهد و از اين رو به ايفاي نقش شعر به عنوان يكي از عوامل تحريك بخش مقاومت كمك مي‏كند. «از مزیت‏هایی که ادبیات دفاع مقدس می‏تواند در تاریخ شکوهمند انقلاب اسلامی داشته باشد، مزیت سندسازی است که امروزه ادبیات علاوه بر جذب مخاطبین خود و اقناع نویسندگان و پرکردن اوقات مخاطب و فعال نمودن زمینه‏های فرهنگی و هنری می‏تواند به عنوان سندی غیرقابل انکار از ادبیات و تاریخ این کشور برای آیندگان باقی بماند» (فصیحی، 1387: 66).
جریان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران (31 شهریور 1359) بعد از رویدادهای انقلاب اسلامی یکی از مهم‏ترین جریاناتی است که مقوله فرهنگی این سرزمین را درگیر خود نموده است. «شعر مقاومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران شعرهایی است که در دوران نبرد هشت ساله میان ایران و عراق، توسط شاعران متعهد سروده شد و پشتوانه نیروی رزمی و ایمانی مردم و زرمندگان غیور ایران اسلامی گشت» (محمدی شکیبا، 1378: 42). از نظر سیدحسن حسینی شعر دفاع مقدس شامل: «مجموعه سروده‏هایی را که در قالب‏های گوناگون اعم از سنتی و نو – نیمایی و سپید – شکل گرفته‏اند و درون‏مایه‏ی اصلی آن‏ها تشویق و تکریم «دوست» و تحقیر و تحدید «دشمن» و تقویت روحیه مذهبی ملی برای حفظ وطن و انقلاب است، شعر جنگ می‏نامیم. شعر جنگ به لحاظ زمانی حد فاصل بین شروع تجاوز دشمن تا روز پذیرش قطعنامه 598 را در برمی‏گیرد» (حسینی، 1389: 11).
ادبيّات دفاع مقدّس به مجموعة نوشته‌ها و سروده‌هايي گفته مي‌شود كه درون مايه و موضوع آن ، به مسائل هشت سال دفاع مقدس و پيامدها و تبعات آن باز مي‌گردد‏. در نگاهي وسيع‌تر مي‌توان طيفي گسترده‌تر و جغرافيايي فراخ‌تر براي اين عنوان تصور كرد و با تكيه بر ويژگي‌هاي مقدّس بودن كه تداعي قلمرو الهي و ديني براي اين نوشته‌ها و سروده‌ها مي‌كند (‌سنگري ، ج 3 ، 1380: 15 ) .
براى بررسى عینى و واقع بینانه شعر دفاع مقدس و تبیین روند تکاملى آن، باید این سبک شعر را به سه دوره تقسیم کنیم. قاسمی در کتاب «صورخیال در شعر مقاومت» شعر دفاع مقدس را به سه دوره تقسیم می‏کند:
«الف. دوره‏ی اول: جوانه‏های شعر جنگ
ب. دوره‏ی دوم: دوران تجرد و درونی شدن شعر جنگ
ج. دوره‏ی سوم: شعر جنگ بعد از خاتمه‏ی جنگ» (قاسمی، 1384: 66).

2-2-5-1 دوره‏ی اول جوانه‏های شعر جنگ
بعد از دوران پر افت و خیز سال‏های مبارزه و به ثمر نشستن شجره طیبه انقلاب کم‏کم پایه‏های ادبیات انقلاب محکم‏تر گردید. ادبیات نوپای انقلاب به ویژه شعر آیینی هویّت نویافته‏ای بود که بر حضور و پایگاه مردم تکیه داشت. «دین و ارزش‏های دینی و مردم، دو بال و دو محور محسوس و ملموس ادبیات انقلاب و به‏طور بارز و آشکار شعر انقلابند. با شروع جنگ تحمیلی مردم در تلاش برای حفظ استقلال و پاسداری از آرمان‏های مقدس خویش و حفظ حیثیت اسلام در برابر تهاجم کفر جهانی در جبهه‏های غرب و جنوب حماسه‏ای دیگر، آفریدند. شعر انقلاب در سال‏های حماسه، شعر مقاومت است و شعر جنگ و شهادت و شعر فریاد. شاعر در آثارش، آرمان‏هایش را با مروارید سخن به رشته نظم می‏کشد. آرمان‏هایش اگرچه بزرگ و مقدس است، دست نیافتنی و دور از انتظار او و مخاطب نیست، در واقع همان آرمان‏هایی است که مردم برای رسیدن به آن‏ها تا سرحد جان تلاش می‏کنند و خود شاعر نیز جزئی از مردم است» (همان: 67). در دوره اول، که شعر دوره جنگ است، برخی‌ از‌ شاعران و نویسندگان، خود سلاح به دست‌ گرفتند‌ و در خطوط مقدم جبهه به مبارزه پرداختند. این دسته از شاعران، واقعیت‏ها و رویداهای عینی جنگ را با چشم خود دیده و لمس نموده‏اند. بنابراین‌ بازآفرینی واقعیت‏های ملموس‌ و محسوس جـنگ در شـعر این دسته از شاعران از بُعد تخیلی صرف خارج شده و بیشتر‌ جنبه عینی و واقعی به خود‌ گرفته‌ است. «شاعر تافته‏ای جدا بافته نیست، شاعر با مردم است و برای مردم می‏نویسد تا وقایع حیات خویش را لحظه به لحظه با احساس هم صدا شده‏اش با مردم ثبت و ضبط کند. شعار زندگی و کم رنگ بودن عاطفه و تخییل در شعر این دوره سبب کاهش ارزش ادبی آن شده است. شاعران انی دوره گاه در شعر خویش بی‏هیچ تکلّف و تصنّعی با صداقت و صمیمّت هرچه تمام‏تر دعوت‏کننده‏ی رزمندگان و امت مسلمان به ادامه مبارزه و استقامت در مقابل دشمنان می‏شوند و بدین ترتیب می‏کوشند، دین خویش را نسبت به جامعه و مردم خود ادا کنند. «سید حسن حسینی» یکی از این شاعران است. او رد غزلی به نام «سنگر نصر من الله» با مطلع:
ای زده شعله به شب بارقه‏ی باورتان

پیش تا صبح ظفر، دست خدا یاورتان

(حسینی، 1388: 17)
که در آبان 1359 سروده شده، در راستای چنین رسالتی حرکت کرده است. ستایش او از رزمندگان اسلام گاه جلوه‏ی باشکوهی می‏یابد. مثلاً در بیت دوم غزل آنجا که می‏گوید:
سینه سرخان مهاجر به شما رشک برند

که شفق واک گرفته است ز بال و پرتان

(همان: 17)
در واقع با تشبیهی زیبا، رزمندگان را به پرندگان مانند کرده است که سرخی شفق، وامدار سرخی بال و پر آن‏هاست، غزل در ادامه بیانی بسیار صریح و شعاری می‏یابد که از ویژگی‏های عمومی این دوره است. مثل این بیت:

ای همه حامی اسلام به هنگام نبرد

عرشیان بال گشایند فراز سرتان

(همان: 17)
البته این شعرها در سال‏های آینده نمی‏تواند همان هیجان و تأثیرپذیری ار ایجاد کنند که در زمان خاص خویش، چه زمان و موقعیت خاص آن، چنین موقعیتی را می‏طلبد و شعر جنگ، ناگزیر می‏بایست این دوره را طی می‏کرد و از این منزل می‏گذشت. در این از شعر دفاع، شاهد استفاده شاعران از واژه‏هایی با بسامد بالا در تصویرسازی هستیم که قرار گرفتن کلماتی، چون: «گل»، «خون»، «شهید»، «شهادت»، «خونین» و … در ردیف و ترکیبات مختلف، سبب زیبایی شعر و همچنین پررنگ‏تر شدن زمینه محتوایی شعر این دوره می‏شود.
«سروده‏های آغاز جنگ فاقد ویژگی‏های لازم شعری مانند زبان استوار، ایماژها و صورخیال زنده و تازه هستند. در حالی که در یک شعر خوب هیچ عنصری نباید عرصه را بر عناصر دیگر تنگ کند، عاطفه پایه‏پای تخیّل، آهنگ و زبان پایه‏پای هم و همه عناصر همدست و همراه در یک مجموعه همخوان باید به انتقال پیام شاعر کمک کنند. این‏گونه سروده‏ها از انسجام و گاه ایجاز لازم برخوردار نبودند. شعر در مدار تکرار می‏چرخید و تنها پاسخی به تشنه کامی و عطش جامعه به این سروده‏ها بود. برخی از این سروده‏های بی‏نام ونشان در کنار پیام‏ها و اطلاعیه‏ها بر دیوارها نصب می‏شد و یا در تظاهرات‏ها خوانده می‏شد و بعدها که اندکی فضا برای تنفس باز شد در روزنامه‏ها و مجلات به چاپ رسید» (مکارنیا، 1383: 20).
ویژگی دیگر شعر این دوره آوردن شاعران به قالب‏های کوتاه و موجز رباعی و دوبیتی است، مانند رباعی زیر از مجموعه‏ی «هم صدا با حلق اسماعیل» از دکتر سید حسن حسینی:
خصم آمده‏ای تفنگ مبهوتش کن

از راه رسیده چاره‏ی فوتش کن

یک لطف تو جا در دل و جانش گیرد

مهمان طعام سُرب و باروتش کن

(حسینی، 1388: 154)
ویژگی دیگر شعر این دوره لحن حماسی و بیان وقایع جنگ، بدون هیچ‏گونه تصویرسازی‏های تخیّلی و استفاده از صنایع شعری است، مثال از اشعار قیصر امین‏پور:
«می‏خواستم شعری برای جنگ بگویم/ شعری برای شهر خودم دزفول/ دیدم لفظ ناخوش موشک را/ باید به کار برد اما موشک/ زیبایی کلام مرا می‏کاست/ گفتم که بیت ناقص شعرم/ از خانه‏های شهر که بهتر نیست/ بگذار شعر من هم/ چون خانه‏های خاکی مردم/ خرد و خراب باشد و خون‏آلود/ باید که شعر خاکی و خونین گفت/ باید که شعر خشم بگویم» (امین‏پور، 1389: 382).
به نمونه‌ای از این تصویرسازی در شعر خانم صدیقه وسمقی توجه کنید:
«تمام شهر سنگر بود/ تمام خانه‌ها خـالی/ تمام کوچه‌ها از ابتدا تا انتهای شهر/ تنها بود/ پس از‌ روزی‌ که مرگ و فتنه بر مـردم هـجوم آورد/ و بـاغ سبز رؤیا/ زیر آوار غم و آواردگی افسرد/ زن ماهی‌فروش که تمام هستی‌اش را/در کپر سوزانده‌ بودند/ سر بازار تبدار نشسته بود/و اهواز از هـجوم‌ ‌ ‌مـوشک‌ دشمن پر از فریاد بود و خون/ و صبح سال نو در سفره مردم/ خدا بود و خروش خنده شـیرین یـک کـودک/ که با خمپاره خونین شد» (همان:672).
شعر این دوره، دارای زبانی است که برای مردم مأنوس‌ و آشناست و به زبان ساده و عامیانه مردم نزدیک‏ است. توجه به مضامین دینی، به ویژه تلمیحات عـاشورای، درونمایه بـیشتر اشعار دفاع مقدس را تشکیل می‌دهد. شاعران دفاع مقدس سـعی مـی‌کردند‌ کـه‌ منظور‌ خود را با سادگی و صراحت‌ لفظ، بیان کنند و به جای استفاده از آرایه‌های‌ ادبی با احساس و عاطفه‌ای پویا، معانی ذهنی خود را به‌ مخاطب‌ منتقل کنند.
«اغلب شاعران جوان اين مرز و بوم به جاي آنكه در پي درك شهادت و اصلي‏ترين انگيزة شهادت‏طلبي باشند و از پنجرة تفكر و تحقيق به اين معناي شگرف توجه كنند مجذوب احساساتي ناپايدار مي‏شوند و وجه رمانتيك دفاع مقدس را با پرداختن به شهيدان و بازماندگان آن‏ها پ‍ُررنگ‏تر مي‏كنند و حتي به زبان محاوره‏اي متوسل مي‏شوند تا خوانندگان آثار خود را تحت تأثيري سطحي و ناپايدار قرار دهند. شاعراني كه از عنصر تفكر بي‏بهره‏اند در مواجهه با دفاع مقدس يا تن به مضامين حماسي مي‏دهند يا مضامين رمانتيك را با توسل به تكنيك‏هاي زباني مي‏پرورند و عرضه مي‏كنند، اما آنچه در اين ميان مغفول مي‏ماند و از محدودة درك شاعران قشربين مي‏گريزد، شراره‏هاي تفكري است كه از آتش كشف و شهود برمي‏خيزد و مي‏تواند شاعر را به ژرفاي اين مفهوم مقدس رهنمون شود، ژرفايي كه تاريك است و جز با چراغ تفكر و ايمان روشن نمي‏شود» (یوسف نیا، 1383: 20).

2-2-5-2 دوره‏ی دوم: تجرد و درونی شدن شعر جنگ
در این دوره شعر درونی می‏شود، شاعر از تأثیر دردهای جامعه، بر دل و جان خودش می‏گوید و همین ویژگی شعر را ماندنی‏تر می‏کند. این دوره بعد از پایان جنگ آغاز شده است و «در این دوره شاهد نگرش کلی شاعر به مفاهیم ماندگار و عقاید برتر دینی و مذهبی هستیم. او هماهنگی خاصی را بین آرمان‏ها و ارزش‏های اسلامی – انقلابی خود و باروهای دینی مذهبی‏اش احساس می‏کند و انعکاس دهنده‏ی تلفیقی از شور و حماسه‏ی دفاع مقدس و الگوی بزرگ انقلاب و رزمندگان، یعنی حماسه‏ی بزرگ عاشورا است» (قاسمی، 1384: 70-71).

2-2-5-3 دوره‏ی سوم: شعر جنگ بعد از خاتمه‏ی جنگ
به‌ غیر‌ از شعرهای‌ شعاری مستقیم که‌ اثری‌ آنی و زودگذر دارد و شاید در آن مقطع از زمان‌ ضرروی بوده است، «بسیاری از شاعران ایـن‌ نـسل، زبان‌ انقلاب‌ را درک کرده و شناخته‌اند و با دریافت‌ مفهوم‌ اصیل‌ سیاست، عرفان‌ و آگاهی‌ اجتماعی، شعر را از نظر تصویرسازی‏های نو به راهی تازه کشانده‌اند.
این ویژگی را می‌توان در شعر شاعرانی مانند: قیصر امین‌پور، یوسفعلی‌ میرشکاک، محمد رضا عبد المکیان، فاطمه راکعی، صدیقه وسمقی، افشین سرفراز، اکبر بـهداروند،علیرضا قـزوه، محمد علی‌ بـهمنی، پرویز عباسی،عباس خوش عمل و… مشاهده کرد» (رستگار،1373: 642). در این دوره طنین مظلومیت و حزن و اندوه سرشار و عمیق همراه با یاد از خودگذشتگی‏ها و حماسه آفرینی‏های رزمندگان اسلام، حسرت جا ماندن از کاروان شهیدان، تنهایی و غربت، شرم از شهیدان و پای در گل تعلقات

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان درباره ادبیات مقاومت، ادبیات عامیانه، ادبیات تطبیقی، ادبیات پایداری Next Entries پایان نامه رایگان درباره دفاع مقدس، شعر دفاع مقدس، جنگ تحمیلی، ادبیات دفاع مقدس