پایان نامه رایگان درباره دفاع مقدس، شعر دفاع مقدس، جنگ تحمیلی، ادبیات دفاع مقدس

دانلود پایان نامه ارشد

دنیایی ماندن، … از موضوعات اصلی شعر شاعران است.
«نکته‏ی دیگر این دوره ظهور مضامین و موضوعاتی در شعر است که لحن تند و نیش‏دار و گاه آمیخته با حزن و اندوهی تلخ از جامعه را با خود همراه دارند که نمود بیشتر این‏گونه شعرهای اعتراض‏آمیز بیشتر در شعرهای «نو و سپید» جلوه می‏کند» (همان: 71-72).

2-2-5-4 مضامین شعر دفاع مقدس
دفاع مقدس نامي است كه بر هشت سال ايستادگي و پايداري مردم ايران نهاده شد هشت سال (شهريور 1359 تا تيرماه 1367) مي باشد که به همراه خود جریان ادبیاتی نو در بین شعرا ایجاد نمود. با آغاز دوره ادبیات دفاع مقدس در ایران، جریانی ادبی پدید آمد که هدفش انتقال مضامینی مشخص بوده که به پایه‏های مقاومت ایران در جنگ تحمیلی کمک نماید. «نزدیک شدن ادبیات به اجتماع باعث ترویج نوع به خصوصی از هنر و ادب می‏شود، که عمده‏ترین آفت آن سطحی‏نگری در محتوا و سهل‏انگاری در زبان است. زبان شعر انقلاب از یک‏سو با زبان توده‏ی مردم و از سوی دیگر با زبان دین و شریعت آمیختگی عمیقی دارد. حضور واژه‏های قرآنی، اصطلاحات دینی، اشارات حدیثی و کلامی در زبان شاعر انقلاب، بیش از هر زمان دیگری نمایان است و این آشکارترین ویژگی زبانی این دوره است. کثرت ترکیبات نیز از ویژگی‏های دیگر زبان شاعران انقلاب و دفاع مقدس است. شاعر انقلاب اگرچه از ترکیبات موجود در متون گذشته‏ی نثر فارسی استفاده می‏کند، اما تعداد زیادی از این ترکیبات را خود ایجاد می‏کند و از این رهگذر به غنای زبان فارسی کمک می‏کند» (مکارم‏نیا، 1383: 206-205). از جمله مضامین شعر دفاع مقدس، می‏توان به مواردی ذیل اشاره نمود:
1. تهییج مـردم بـرای حضور در جبهه‌ها
در آن دوران که ایران تازه از جریانات انقلاب رها شده بود و پشتوانه‏ای در دنیا نداشت، با جنگ تحمیلی مواجه شد. شاعران دفاع‌ مقدس‌ سـعی‌ مـی‌کردند کـه با تشبیه جبهه به کربلا و با توسل به مفاهیم مـذهبی و اعتقادات مردم، آنان را برای حضور در جبهه فراخوانند.
«دهد پژواک خون پاسداران
‌ پیام آتشین سربداران‌
حسین عصر را یاری نمایید
زمین کربلا گـردیده‌ ایران» (بیگی،2831،ج 2 :866).

2. شورآفرینی در رزمـندگان و فـراخوانی آنان برای پایداری در جبهه‌ها
شاعران دفاع مقدس، با سرودن اشعاری حماسی در درون خود مضامینی از وطن پرستی و وطن‏دوستی را زنده‏ می‏کردند، سعی نمودند تا سربازان را در جبهه‏های نبرد، با غیرتی وصف نشدنی به وجد بیاورند و آن‏ها را دعوت به مقاومت و مبارزه کنند.‏ «در‌ شعر‌ دفاع مقدس، تمام قالبهای شعری رنگ حماسی بـه خـود گـرفته بود؛ ولی‌ قالبهای کوتاهی چون دوبیتی‌ و رباعی، مؤثرترین قالب‏ها برای این منظور‌ بود؛ برای‌ مثال: محمد‌ رضا عبد‌الملکیان‌ می‌گوید:
«پیکار عـلیه ظـالمان پیشه ماست‌
دندرده‌ دوست مردن اندیشه ماست‌
هرگز ندهیم تن به ذلت هرگز
در خـون زلال کـربلا‌ ریـشه‌ ماست» (عظیم زاده، 1386 :185).

3. ترویج فرهنگ‌ شهادت‌طلبی
«داشتن روحیه شهادت‌طلبی، رمز پایـداری رزمـندگان در‌ جـبهه‌ها‌ بود. آنان‌ با داشتن این روحیه،همچون‌ صخره‌ای‌ استوار در مقابل تانک‏های‌ غول‌پیکر‌ دشمن‌ صف کشیدند. فهمیده‌ها نارنجک به کمر بـستند و زیـر تانک رفتند و گردان‏های مین‌ پیمای بسیجی‌ به‌ روی مینها رفتند تا راه را‌ برای‌ نیروهای عـمل‌کننده‌ بـاز‌ کـنند. ترویج‌ فرهنگ‌ شهادت‌طلبی، یکی دیگر از مضامینی‌ بود که شاعران دفاع مقدس به آن‌ پرداخته و آثار بسیار حماسی و مهیجی آفـریده‌اند. اعتقاد به معاد و زندگی جاودانی، باعث‌ شده‌ بود‌ که رزمندگان،حیثیت مرگ را به بـازی بـگیرند و آن‌ را‌ تحقیر‌ کنند. همین‌ مسئله‌ عامل روحیه شهادت‌طلبی در رزمندگان بود که در شعر دفاع مـقدس نـیز انعکاس یافته است» (همان). در شـعر‌ عـلیرضا‌ قزوه «شهادت» تنها آروزی رزمنده است:
«گل اشکم‌ شبی‌ وامی‌شدای‌ کاش‌
همه‌ دردم مداوا می‌شدای‌ کـاش
‌ به هـرکس قسمتی دادی خدایا
شهادت قسمت ما می‌شد ای کاش» (قزوه،1384 :20).

4. اشعار عـرفانی حماسی
قاسمی در کتاب خود، حماسه را دلیـری و نبرد معنی‌ کرده‌ و آن را نوعی از‌ اشعار‌ وصفی دانسته‌ که‌ مبتنی بر توصیف اعمال پهلوانی و مـردانگی و افـتخارات و بزرگیهای قومی یا فردی‌ باشد بـه نـحوی کـه شامل مظاهر مـختلف زنـدگی آنان‌ گردد‌ و عده‌ای نـیز آن‌ را‌ تجلی‌ اندیشه‌های آرمانی انسان می‌دانند (قاسمی،1383: 102).
عرفان در شعر دفاع‌ مقدس «صوفیگری یأس‌آلود یا انتظارهای طاقت‌فرسای بی‌عمل نومیدانه‌ نیست. عرفان‌ در‌ شـعر انـقلاب، مبارزه بـا طاغوت و در میدان آتش و گلوله و خون و در سنگرها و جـبهه‌های نـور ‌‌در‌ بـرابر ظـلمت رقـم خـورده است و عارفان و سالکان طریق، این عرفان را آگاهانه‌ انتخاب‌ کرده‌ و در گردان‏های منتظر شهادت و یا تیپ‏های‌ مین‌پیمای شهادت‌طلب ثبت‌نام کرده‌اند. عارفان شعر انقلاب، فهمیده‌هایی هستند که‌ معادله‌ جدید تن و تانک را خلق کرده‌اند که خـود جلوه دیگری است از‌ پیروی‌ خون بر شمشیر و تن‌ بر تانک» (اکبری،1377: 61).
«مرد این باره نه‌ای ورنه سواران رفتند مائدهء وسوسه‌ای
سلسله در پاست تو را بی‌پر عشق پریدن نتوان لاف مزن‌
تو اسیر هوسی‌ لانه‌ هـمین جـاست تو را باده می‌جوشد
و هنگامه نوشانوش است‌ قابل فیض نه‌ای
ورنه مهیاست تو را آنکه پرپر شد از این باغ گلی دیگر بود
تیغ حق لایق آن خم نمی‌خواست تـو را» (کاکایی،1376 :145).

5. سوگنامه‌های حماسی
یکی از نـکات قابل توجه در شعر دفـاع مـقدس، حماسی بودن‌ آنهاست که بر جهاد و دفاع و ادامه راه شهیدان تأکید دارد. مضامین مبارزه و شهادت را به متصل کردن آن‏‏ها به حماسه کربلا و شهدای آن میدان به هم مربوط کرده و از آن مضامین برای برانگیختن حس وطن‏دوستی و شجاعت استفاده کرده‏اند.
«تا سر به‌ بدن باشد این‌جامه کفن باشد فریاد اباذرها ره بسته به بیگانه» (کاکایی،1376 :57).

2-2-5-5 تفاوت شعر جنگ و دفاع مقدس
«الف. شعر جنگ در وجه غالب خود، خود جوش و بی‏غرض است. شاعران شعر جنگ هرچه سروده‏اند بدون توجه به مأموریت‏های اداری بوده است.
ب. اعتراض نسبت به کجروی‏های داخلی و روند زراندوزی فرصت‏طلبان (تاجران خون) در شعر جنگ کمتر دیده می‏شود. جنگ مقوله‏ی حماسی است و هدف اصلی پیروزی بر مهاجران براق‏تر از آن است تا به نگاه‏ها مجال دیدن دور و بر را بدهد و آن دسته از شاعرانی که زهره‏ی اعتراض را دارند، گفتنی‏های خود را به پس از جنگ موکول می‏کنند. برخلاف شعر جنگ دفاع مقدس از این معنی سرشار است و شاعران به بهانه‏ی نجوا با شهیدان از رنگ پریدگی ارزش‏ها و کجروی‏های مرسوم پرده بر می‏دارند.
نمونه‏ی از یاد رفتن دلیری‏های دلیر مردان و بی‏اعتنایی به آن‏ها شعر زیر از علی‏رضا قزوه است:
«… و باز همان آش و همان کاسه / بیا بی‏خیال باشیم / در روزگار چرخش‏های صد و هشتاد درجه در روزگار جوک و غیبت / یادش به خیر / تلخ و شیرین / داریوش و گوگوش / نعمت نفتی / گل گفتی … / این همه خون / حجامت ملت بود / تا حاج آقا / همچنان / چلوکباب سلطانی کوفت کند / تا قلیان بکشد / … بگذار صغری سربچه‏هایش را / با سیراب و شیردان گرم کند / … گ مادر سه شهید دق کند / امام خون دل بخورد / حلیمه به خاک سیاه بنشیند / و حاجی آقایی صیغه‏ی چهاردمش را بخواند».
پ. صنعت‏گری: در شعر جنگ صنعت‏گری یا ساده است و با اصولاً کمتر به چشم می‏آید مگر در مورد شاعرانی که شاعرانگی طبع خویش ار به ثبوت رسانده‏اند. خیال و عنصر پر راز و رمز خیال‏انگیزی در شعر جنگ پیچیده نیست، چون واقعیت درشتناک جنگ از خیال شاعران رنگین‏تر است، اما در شعر دفاع مقدس خیال شاعران جوانی که جنگ را از صفحه‏ی تلویزین و فیلم‏ها دیده‏اند به پر و بال خیال می‏پیچند.
ت. شعر جنگ گاه به روایتی رسمی و دولتی جنگ در برخی مقاطع بسنده می‏کند، شبیه بیانیه‏های ستاد مشترک، حدیث شکست نیروهای خودی در برخی عملیات‏ها جایی در شعر جنگ ندارند، اما در شعر دفاع مقدس گاه با مستمسک قرار دادن ارواح شهیدان، اشاره‏هایی به هزیمت نیروهای خودی در برخی مراحل جنگ دیده می‏شود.
ث. در شعر جنگ یاس و ناامیدی به روایت شکست‏های مقطعی نیست اگر هست با وعده‏ی پیروزی عجین است، اما صبغه‏ی شعر دفاع مقدس نوعی یاس و دل گرفتگی و ناامیدی است که گاه با بارقه‏های حماسی استتار می‏شود.
ج. در شعر جنگ «من فردی» شاعر جای خود را به «من جمعی» می‏دهد.
چ. تفنن در اوزان عروضی و گاه به سراغ بحور نامطبوع رفتن و همچنین آوردن «و»های متعدد در اوایل و اواسط ابیات یا مصراع‏ها از سوی آقایان به ویژه خانم‏های شاعر از ویژگی‏های مشهود در دفاع مقدس است و البته حکایت از نوعی تکلّف برای سرودن و فقر معنایی و بی‏حوصلگی عروضی نیز می‏کند» (حسینی، 1389: 15-20).
2-2-6 ادبیات بومی
در هر منطقه‏ای، نمادهایی به صورت عناصر مختلف طبیعی، جانوری، دینی، غیرجان‏دار، مذهبی، آیینی، انسان‏های مشهور آن منطقه و … در جایگاه‏ نماد، برای بیان مضامین سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و … قرار می‏گیرند. اگر این مضامین که مختص یک قوم یا یک ملت است، در ادبیات و فرهنگ آن سرزمین رسوخ کند، تبدیل به ادبیات بومی می‏شود. «ادبیات بومی(اقلیمی)، هم دارای معنایی وسیع و هم‌ دارای‌ معنایی‌ محدود‌ است.کلمهء بومی Native در زبـان‌ انگلیسی بـا کـلمه‏ی ملت و مردم Native همریشه است و به معانی‌ زیر است: در حال خالص، دست خورده،طبیعی، اصیل، قومی که در محلی واحد سـاکن است. به اعتباری ادبیات‌ ایران‌ را در مثل می‌توان‌ ادبیات‌ بومی(خاص اقلیمی ویژه) دانست‌ و همین‌طور است ادبـیات چین یا هند یـا اسـپانیا اما ادبیات اقلیمی‌ (بومی)در معنای خاص ادبیات است که در منطقه‌ای خاص‌ بوجود آمده است» (دستغیب، 1380: 15). ادبیات بومی دارای شرایط و ویژگی‏هایی است که به برخی از آن‏ها به اختصار پرداخته خواهد شد:
الف-وحدّت اوضاع جغرافیایی مانند: کوه‌ها، رودها، درختان، شرایط جوی، میزان بارندگی و ….
ب-مشابهت وضع زراعی و معیشتی مانند: وجود شالیزارها، مزارع چـای، حرفه‌های مـخصوص از قبیل حصیربافی و چوب‌بری و ماهی‌گیری (در‌ شمال) و وجود نخلستان‌ها، مزارع‌ گندم و جو و کشت و زرع با آب باران در جنوب و جنوب شرقی‌ ایران.
ج-وحدّت گویش محلی و وجود گفت‌ها و اصطلاح‌ها و ترانه‌های مشترک.
د- مشابهت آئین و مراسم‌ جشن‌ها،اعیاد‌ ملی و مذهبی، رقص‌ها، آئین ازدواج و خاکسپاری، تولد و نامگذاری فرزند، طرز کوچ و مراسم هـمراه بـا آن.
ه- مشابهت مناسبات اقتصادی،روابط مالک و زارع، منابع‌ تغذیه و خرید و فروش محصول، کاشت و برداشت، مناسبات‌ زارع با‌ پیشه‌ور‌ و سلف‌خر، نحوه‏ی مشارکت زنان و کودکان‌ در کارهای‌ تولیدی.
و- طرز گذراندن ایام‌ فراغت، انواع‌ ورزش‌ آبی بومی، کشتی‌گیری، زیارت اماکن متبرکه، تعزیه، ییلاق و قشلاق، مشاعره، شرطبندی، معرکه‌گیری.
ز- وحدت زبان و تاریخ.مذهب، اقلیّت‌های‌ مذهبی، نهادهای آموزشی، مدرسه‌های جدید و قدیم. میزان سوادآموزی‌ و بهره بردن از خواندن و نوشتن کتاب‌ها.
ح-خصائص جغرافیای انسانی برای مثال مردمی که در مناطق‌ گرمسیر و حواشی کویر زندگانی می‌کنند با‌ مردمی‌ که‌ در مناطق سردسیر یا در مکان‌های پرآب و درخت زندگانی‌ می‌کنند، تفاوت دارند (همان: 15-17).
به این دلیل از عناصر بومی در شعر و هنر استفاده می‏کنند زیرا «هر واژه با بار معنایی و حسی ویژه‏ای که دارد در کاربرد متداول یا روزمره، بیان‏گر حالتی از موقعیت یک شی‏ء، طبیعت یا زندگی است. گاهی در اثر هنری، عواملی چون محتوای شعری، تکرار، تأکید بیش‏تر بر روی واژه یا عبارتی و یا استعمال فراوان آن کلمه در متن و … باعث می‏شود که کلمه، مفهوم و معنای نمادین به خود بگیرد که در این موقعیت، خواننده بدین نکته پی می‏برد که هدف گوینده صرف معنای ظاهری کلام نیست بلکه در ورای مفهوم ظاهری، معانی متعدد و گاه متناقضی نیز وجود دارد» (منفردان، 1388: 144-145).

2-3 شعر
ادیبان و اندیشمندان و فلاسفه، شعر را از زوایای مختلف تعریف کرده‏اند که در اینجا به

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان درباره ادبیات مقاومت، شعر مقاومت، جنگ تحمیلی، انقلاب اسلامی Next Entries پایان نامه رایگان درباره بومی سرود، پورنامداریان، ادبیات فارسی، شعر غنایی