پایان نامه رایگان درباره حوزه نفوذ، مدل جاذبه، تحلیل جریان ها، تحلیل عوامل

دانلود پایان نامه ارشد

های مشابهی از نظر مساحت تقسیم شده ودرهربخش شاخص های اقتصادی،مانند بیکاری ومتوسط درآمد سرانه،مشخص می گردد .بادادن وزن به هریک از عوامل فوق، جایگاه نسبی هربخش روشن می گردد. مسائل اساسی در این بخش عبارتند از :
چگونگی تعیین معیارهای اصلی ،انتخاب وزن وتعیین حدود همگنی بخش هایی که یک منطقه را تشکیل می دهند .درمنطقه ای مطابق شکل که دارای 9 ناحیه ی محلی است وبرحسب سطوح نرخ بیکاری ودرآمد سرانه دارای ضرایب متفاوتی هستند ؛به شرح زیر منطقه بندی صورت می گیرد .ابتدا اطلاعات لازم درمورد معیارها مشخص می شود؛ آنگاه چگونگی وزن بندی شاخص ها درمورد بخش های منطقه ای (واحدهای محلی)جمع آوری می شوند وسپس از طریق محاسبه مزنهایی که به معیارها داده می شود ،شاخص های مربوط به هرمعیار،برای هر بخش منطقه ای محاسبه می گردد که مجموع این شاخص ها برای هربخش ،شاخص کلی آن بخش را نشان می دهد .
به این ترتیب اگر بخش های منطقه که دارای شاخص های نزدیک به هم هستند درکنار هم قرارداده می شوند ،واحدهای محلی تشکیل می شود که بخش های آن دارای مشخصات همگن هستند ومی تواند به عنوان یک ناحیه واحد تلقی شود ومرز آنها نیز باسایر نواحی تعیین گردد.وزن هایی که به معیارها اختصاص می یابد ،به صورت دلخواه تعیین می شوند وتقریبا برای انتخاب آنها روش علمی قبل اتکایی وجود ندارد.» (همان،10)

شکل 3- 1 . تحدید حدود مناطق شکلی
ماخذ : جان گلسن .منطقه در برنامه ریزی منطقه ای 1980

3-1-1-2 . روش تحلیل عوامل102
«این روش نسبت به شاخص گذاری روش پیچیده تری است که پیدایش آن مدیون کار پیشاهنگانه بری در ایالات متحدده امریکا می باشد .جزئیات تکنیکی این روش بسیار پیچیده است اما اصول کلی آن را می توان در مطالعه ضمال غرب انگلیس توسط اسمیت پیدا کرد .اسمیت 14 شاخص صنعتی ویا براساس ناحیه های مبادله اشتغال محلی 14 شاخص اجتماعی – اقتصادی رابراساس مراکز تصمیم گیری محلی تشخیص داد.بسیاری اط این شاخص ها با همدیگر همبسته بودند وتوسط عملی نهفته در هردو تعیین می شدند روش تحلیل عوامل رامی توان برای تفکیک این عوامل اساسی بکار گرفت ونواحی را براساس عوامل گروه بندی کرد .اسمیت در تحلیل خود تغییر صنعتی یا ساخت صنعتی رابه عنوان عامل اصلی صنعتی وساخت اجتماعی وتغییر جمعیتی رابه عنوان عامل عمده اجتماعی – اقتصادی تشخیص داد وبراساس این عوامل توانست نواحی سالم اقتصادی ونواحی مشکل دار شامل لانکشایر شرقی وکمربند پنبه – زغال لانکشایر مرکزی را تشخیص دهد .»(گلسن،11:1980)
3-1-2 . تعیین محدوده مناطق کارکردی
«تحدید حدود مناطق کارکردی شامل در یک گروه قرار دادن واحدهای محلی که درجه بالایی از وابستگی متقابل نشان می دهند ،می باشند.در اینجه دوروش اصلی برای منطقه بندی کارکردی را مورد بحث قرار خواهیم داد .یکم تحلیل جریان که برمبنای مشاهدات واقعی آنچه که مردم انجام می دهند ساخته شده ودوم تحلیل جاذبه ای که براساس ملاحظه آنچه که از دیدگاه ما مردم می توانند انجام دهند،قرار دارند.»(همان :12)
3-1-2-1 . روش تحلیل جریان ها103
در روش تحلیل جریان ها جهت و شدت جریان های موجود بین یک مرکزجمعیتی ونقاط جمعیتی پیرامون آن تعیین کننده حدود ثغوره منطقه کاربردی با حوزه نفوذ است .هدو جریان با دور شدن از مرکز از شدتش کاسته وبا نزدیک شدن به مرکز دیگر برشدتش افزوده می شود با در نظرگرفتن این ویژگی ،محدوده یا مرز حوزه نفوذ یک مرکز جمعیتی جاییست که شدت جریان به حداقل خود برسد .(زیاری،83:1385)
«جریان ها از انواع مختلف اند ولی اغلب در برگیرنده فعالیت های اقتصادی متنوعی می باشند که برحسب گونه (مانند ترافیک،مسافر،کالا،راه یا راه آهن) ویا بر حسب هدف(مانندخرید روزانه یا رفت وآمدروزانه به محل کار)طبقه بندی می شوند .جریان ها ممکن است ماهیتی اجتماعی .خدماتی مانندجریان روزانه محصلین ،بیماران) یا سیاسی(مانند هزینه های دولتی)یا ارتباطی مانند تلگراف،تلفن،روزنامه)داشته باشند .بدین ترتیب جریان های اطلاعاتی وارتباطی ؛شاخص مناسبی برای نشان دادن فعالیت ها وتاثیرات متقابل واحدهای جمعیتی به شمار می آیند .فرضا براساس برنامه وفراوانی رفت وآمد اتوبوس از یک مرکز به نقاط اطراف ،می توان نمودار جریان های رفت وآمد منطقه را ترسیم کرد وبراساس آن حوزه نفوذ کاربری مراکز شهری یا منطقه کاربردی را مشخص نمود.»(رفیعی،14:1371)
«در روش تحلیل جریان ها،موانع طبیعی مانند ارتفاعات ،آب وهوای سطحی ،محدوده حوزه نفوذ را می تواند کوچکتر نماید .فرضا برای تعیین حوزه نفوذ شهر کازرون براساس این روش می توان متغیرهایی همانند شغل،مراجعه به بیمارستان،آموزش،مراجعه برای خرید عمده(روزانه،هفتگی،سوخت،نفت)وغیره با امارگیری میزان مراجعات وبه کمک اطلاعات ،حجم جریان ها را به شهر مشخص نمود وآبادی های مراجعه کننده را به هم وصل کرد وبدین طریق محدوده حوزه نفوذ این شهر را به دست آورد .»(زیاری،83:1385)
3-1-2-2 . آنالیز جاذبه ای104
اولین نظریه که واکنش متقابل تعدادی از فعالیت های انسانی را در سازمان فضایی سرزمین مورد بررسی قرار می دهد ،تئوری مدل جاذبه است .جغرافیدانان یکی از مهمترین امانت هایی که از علوم فیزیک گرفته اند،همین مدل جاذبه است.یکی از روش های تعیین حوزه نفوذ شهری ،مدل جاذبه (باالهام ازقانون نیوتن ) می باشد براساس این مدل می توان نقطه جدایی بین دو شهر راتعیین کرد .(عظیمی96:1383)
مدل جاذبه به عنوان یکی از 2 مدل کاربردی درتعیین حوزه نفوذ شهرها از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است . این مدل از کار پیشتازانه ویلیام ریلی در کتابی تحت عنوان” قانون جاذبه خرده فروشی” در سال 1929 بنیاد گذاشته شد .«ریلی» معتقد بود که شباهت زیادی بین میدان شهری و میدان جاذبه وجود دارد . میدان جاذبه در اینجا به همان مفهوم نیوتونی به کار رفته است .در این مدل ریلی فرض کرده است که میزان مراجعه جمعیت به فروشگاهای یک شهر رابطه معکوسی با فاصله بین جمعیت وشهر مورد نظر .رابطه مستقیمی با تعداد جمعیت آن شهر دارد .از این فرض او نقطه ای به نام نقطه شکست پیشنهاد کرد که به دو متغیر فاصله و جرم(جمعیت) ارتباط پیدا می کند .اگر دوشهر دارای اندازه و سطح یکسان در شبکه شهری باشند ،نقطه شکست دقیقا در وسط دو شهر واقع می شود .اما اگر این دو شهر هم اندازه وهم سطح نباشند،شهربزرزگتر برای جذب وکشش مصرف کنندگان دارای قدرت بیشتری از شهر کوچکتر خواهد بود .در این صورت نقطه شکست به تناسب اندازه شهر بزرگتر از آن فاصله می گیرد وبه شهر کوچکتر نزدیک می شود این بدان معنی است که دایره نفوذ شهر بزرگ برای جذب مشتریان ،بزرگتر خواهد بود .برای دستیابی به نقطه شکست بین دوشهر ،ریلی فرمول زیر را پیشنهاد کرده است .
فاصله نقطه شکست از شهر A: d_AB/(1+√(PB/PA))
که در آن PAجمعیت شهر A و PB جمعیت شهر B،و〖 d〗_(AB ) فاصله بین دوشهر B و A محسوب می شود
(همان:98)
تحلیل جاذبه ای با نیروهای تئوریکی جذب بین مراکز به جای جریان های واقعی سروکار دارد وبه این ترتیب می توان آن را دیدگاهی با اهمیت درجه دو دانست،اما اگر این دیدگاه با دقت مورد استفاده قرار گیرد ،راهنمای خوبی برای جریان های واقعی واز آن مهمتر جریان های بالقوه بین مراکز خواهد بود .این شاخه روبه رشد فیزیک اجتماعی توسط زیف،رایلی،استوارت و استوفر105 ودیگران براساس دیدگاه احتمالات در مورد کنش متقابل بین انسان ها رشد کرده واز فیزیک نیوتنی تقلید کرده است .مدلهای ساده جاذبه فرض می کنند که کنش متقابل بین دو مرکز با جرم مراکز وبه طور معکوس با فاصله بین مراکز رابطه دارد .در اشکال توسعه یا فته وجدید مدل ،جرم را با متغیرهایی مثل جهت،اشتغال،درآمد،هزینه ودرآمد کل خرده فروشی ،اندازه گرفته اند وفاصله را به صورت فیزیکی(کیلومتر)زمان،قیمت وغیره …..
به زبان ریاضی Tij=k[PiPj/dij^2 ]
نیروی جاذبه بین شهرهای i و Tij = j
جرم دومرکز = pi و pj
فاصله دور مرکز = dij
ثابت = k
مفهوم پتانسیل دموگرافیک یا پتانسیل جاذبه ای ،مفهوم دیگری است که در کار منطقه بندی اهمیت دارد و از همان مفهوم بالا استخراج می شود .
iVj=k[Pi/dij]
پتانسیل دموگرافیک مرکزi ایجاد شده به وسیله جرم مستقر در مرکزiVj به صورت بالا تعریف می شود اگر i توسط مراکز متعددی احاطه شده باشدin))پتانسیل کل مرکز i چنین خواهد بود .
Vi=k∑_(j=1)^n▒[Pi/dij]
با محاسبه پتانسیل برای سایر مراکز در ناحیه موردمطالعه ،خطوط هم پتانسیل را می توان برروی نقشه کشید که جذابیت نسبی وحوزه نفوذ مراکز گوناگون را نشان می دهد و ازروی چنین خطوطی می توان مناطق کارکردی را مشخص کرد .(گلسن،13:1980)
3-1-3 . بررسی و جمع بندی روشهای معرفی شده
در ارتباط با کاربرد این مدل ها در تعیین مناطق می توان گفت با وجود کارایی ومعتبر بودن نسبی روشهای ارائه شده حداقل برای تعیین مرکزیت های اداری،تاکنون استفاده چندانی از این مدل ها درمحیط ایران نشده است. اما برای انجام سایر مطالعات منطقه بندی چنانکه در آغاز فصل به تفصیل به آنها خواهیم پرداخت از مدل های مختلفی چون تاکسونومی،تحلیل عوامل استفاده شده است که باتوجه به زمان انجام منطقه بندی ها برخی اکنون دیگر بسیار قدیمی محسوب می شوند.
اما در رابطه با استفاده از روشهای مطرح شده برای تعیین مرکزیت های اداری دکتر کریمی پور بیان می کند که: «فرصت استفاده از این مدلهای علمی در محیط سیاسی ایران برای تعیین مرکزیت ،باوجود چند مانع ،محدود بوده است.»(کریمی پور،18:1381)
1.«ناحیه گرایی :تاریخ وتنوع شدید محیط طبیعی، بستری را برای حداکثر گرایشهای ناحیه ای در ایران مهیا کرده اند.چون قسمت اعظم جمعیت در بخش کوچکی از سرزمین در حواشی شمال ،غرب وجنوب متمرکز شده اند،تکاثف کلی جمعیت به شدت ناموزون است .ودربیش از نیمی از وسعت کشور به کمتر از دونفر درهرکیلومتر مربع می رسد.حتی در روی فلات سکونتگاهها اغلب توسط بیابان های وسیع وخالی از سکنه از یکدیگر جدا می شوند .به آسانی می شود فهمید که چرا ایرانیان بیشتر تمایل دارند هویت خود را با استانها و شهرهای مهم آنها که به فاصله زیاد دور ازهم قرارگرفته اند ،مثل تبریز ،اصفهان،شیراز،کرمان،یزد ومشهد منطبق کنند .به همین دلیل کجایی هستی جزو نخستین پرسش هایی است که شهروندان ایرانی در نخستین آشنایی با یکدیگر طرح می کنند . ناحیه گرایی در ایران به حدی قدرتمند است که حتی بیشتر مراجع تقلید نیز اغلب پشیبانی ورجوع کنندگانشان را باید از زادگاه وقلمروهای مجاورش بیابند .حتی پسوند بیشتر این مراجع نیز به زادگاه یا وطنشان برمی گردد .درمجموع چنانچه سخن از تبدیل شدن به مرکزیت ناحیه ای به میان آید،اغلب شهرهای مجاور،خواهان دسترسی به چنین جایگاهی می باشند.»(جیروند ،96:1374)
2.«جریان رقابت ها :رقابت های دیرینه وحتی بسیار کهنه ای که بین کانونهای شهری در یک ناحیه وجود دارد وریشه آنها را بایددر برخوردها وجنگ های قدیمی محلی وناحیه ای جستجو کرد،برجراین ناحیه ای اثرگذاشته وآنرا تشدید کرده است .
3. فرصت ها :ساکنین هرواحدسیاسی در ایران ،اعم از ده،دهستان،بخش وشهرستان به خوبی درک کرده اند که با ارتقا واحد سیاسی به واحد بالاتر،فرصت های مناسب تری برای اجابت مطالبات وتقاضاهای متعدد وبرآورده نشده به وجود خواهد آمد .فرصتی که نمی توان آن را به آسانی در اختیارسکونتگاه مجاور رقیب قرارداد .از سوی دیگر هرسکونتگاه با دسترسی به ارتقای سطح مورد نظر،سعی خواهد کردتا حداکثر امکانات ارائه شده را در مرکز متراکم نموده واز تخصیص آنها به حاشیه ها جلوگیری کند.این عوامل وفرایندها مانعی بزرگ در توفیق نواحی برای تکوین

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان درباره منطقه گرایی، تقسیمات کشوری، توسعه پاید، توسعه پایدار Next Entries پایان نامه رایگان درباره استان خراسان، خراسان رضوی، شهرستان کاشمر، خراسان شمالی