پایان نامه رایگان درباره آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی، دوره سلجوقی، تحلیل آماری

دانلود پایان نامه ارشد

3-19 قرآن خطی شماره 10، تاريخ کتابت: قرن سوم هجری قمري، کاتب: منسوب به علي بن ابيطالب (ع)، پوست آهو نباتی، ‎۹۳ ورق، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-20، عنوان سوره و عدد آیات آن به قلم کوفی زریّن و تحریر سیاه نگارش یافته است. نشان شجری زرین پیوسته به عنوان، از یک جفت شهپر تجرید یافته در قسمت پائین، برگ نخلی روئیده از میان آن و غنچه و برگ نیلوفر در بالای نشان تشکیل و قسمتهایی با رنگ قرمز و هاشورهای ظریفی آراسته شده است. کل طرح با خطی لاجوردی نازک تحریر مییابد. رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سیاه

شکل 3-20 قرآن خطی شماره 39، تاريخ کتابت: قرن ‎۳‎ هجري قمري، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)، پوست آهو نباتی،۵۰ ورق، طول: ‎۲۱، عرض: ‎۱۴، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی
نمونه 3-21، از معدود نمونههای تاریخدار دوره عباسی میباشد. عنوان سوره و عدد آیات آن به قلم کوفی زریّن و تحرير مشکي پيوسته به ترنج ‌جقه‌اي کتابت شده است.
نشان شجری در اینجا مذهّب و مرصّع و تلفیقی از شهپرهای انتزاع یافته، شاخه تاک، برگ نخل و غنچه ساده گل بر روی آن است. شهپرهای تجریدی به گونه جدیدی ترسیم شده و به سر اسلیمیهایی که در دورههای بعد جزء لاینفکی از تذهیب میشود، تبدیل گشته است و خبر از تحولاتی نوین میدهد. نشان شجری زرین در جزئیات و زمینه با رنگهای قرمز، لاجوردی و سبز آراسته شده و خطی لاجوردی پیرامون آن را در بر گرفته است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سبز، سیاه

شکل 3-21 جزوه قرآني شماره 3015، تاريخ کتابت: سال ‎۳۲۷‎ هجري قمري، کاتب: کشواد بن املاس، کاغذ حنايي رنگ، 78 ورق، طول: ‎۱۱، عرض: ‎۹، محل نگهداری: كتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-22، عنوان سوره و عدد آیات آن به قلم کوفي متاخر زریّن و تحریر سیاه نوشته شده است. نقشمایههای سرو، تاک و غنچه نیلوفر در قالب یک نشان مدوّر زریّن با هم تلفیق شده و نشان شجری مذهّب و مرصّع ممتاز متفاوتی را ایجاد کردهاند. علاوه بر نقشمایههای مذکور از نقش سربند سلطنت نیز در تزئین آن استفاده شده است. دو سربند ساسانی به طور متقارن بخشی از قسمت پائینی نشان را در میان گرفته و نیمی از گل شش پر با مغزی آبی روشن مابین آنها قرار دارد. همچنین نوار باریک زرین و ردیفی از دانه تسبیحیهای لاجوردی قسمت بالایی نشان را فرا گرفته است.
در راستای افق و وسط نشان سه سرو در کنار هم قرار گرفته و با رنگهای قرمز و سبز آذین شدهاند. از سروها ساقههای پیچان تاک روئیده و بر سر هر پیچک غنچه نیلوفری دیده میشود که از رنگهای قرمز، سبز و آبی برای تزئین آن بهره بردهاند. سربندهای نشان نیز با خطهای باریک زرین به ردیفهای موازی تقسیم گشته و به صورت یک در میان با قرمز و سبز رنگآمیزی میشود. نشان شجری به طور مستقل از عنوان سوره و بیارتباط با آن در سمت راست شکل واقع شده است. رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، سبز، آبی روشن، لاجوردی، سیاه

شکل3-22 قرآن خطی شماره 74، تاريخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري، پوست آهو نباتي، ۸۴ ورق، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

نمونه 3-23، مربوط به همان نسخه قبل است و از لحاظ خط نوشتاری، ظرافت و رنگآمیزی نشان شجری با شکل 3-22 یکسان میباشند ولی دارای طرح و نقشمایههای متفاوتی هستند.
نشان شجری حاصل تلفیق سربند سلطنت، شهپرها، برگ نخل و غنچه نیلوفر است. در پائین نشان دو سربند سلطنت به هم گره خورده و به طور متناوب شهپرها و برگ نخلها بر روی هم قرار گرفته و در نهایت بر سر نشان یک غنچه نیلوفری واقع شده است. شهپرها در اینجا به صورت طبیعی میباشد و کاملا قابل تشخیص است.
در جزئیات نشان از رنگهای لاجوردی، سبز و قرمز برای تزئین بهره بردهاند، نکتهای که در اینجا مورد اهمیت میباشد استفاده از رنگ سیاه برای رنگآمیزی قسمتهایی از نشان است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، لاجوردی، سبز، قرمز، سیاه

شکل 3- 23قرآن خطی شماره 74، تاريخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري، پوست آهو نباتي، ۸۴ ورق، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی
در نمونه 3-24، عنوان سوره و تعداد آیات آن به قلم کوفی زریّن و تحریر سیاه نوشته شده است. نشان شجری به صورت ترنج زرين در کنار عنوان سوره از نقشمایه سربند سلطنت، شهپر، برگ نخلی و غنچه نیلوفر تشکیل شده است. شهپرها تا حد زیادی تجرید یافته و به بته جقه (سرو خمیده). شباهت یافتهاند. کل طرح زمینه‌ای لاجوردی دارد و همچنین مطابق با شیوه رایج در آن عصر، با یک خط نازک لاجوردی تحریر یافته است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، لاجوردی، قرمز، سیاه

شکل3-24 قرآن خطی شماره 44، تاريخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجري قمري، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)، پوست آهو نباتی، ‎۲۶۰ ورق، طول: ‎۱۷، عرض: ‎۱۲، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-25، نام سوره و تعداد آیات آن با قلم کوفی زرین و ریزی کتابت گشته است. این سرسوره نمونه منحصر به فردی از این دوران و متشکل از کتیبهای مستطیل شکل و شجیرهای نسبتا درشت متصل به آن میباشد.
در نشان شجری شیوههای اجرا و خصوصیات متفاوتی را میتوان مشاهده کرد. نقش شهپر به شکل کاملا طبیعی و مشابه نمونههای ساسانی ترسیم گردیده است. در رنگآمیزی زمینه نشان از مقادیر قابل توجهی سیاه بهره بردهاند.
زمینه روشن کتیبه پوشیده از برگهای زرین کوچک با خطوط نازک میباشد. بیرون کتیبه عنوان، قاب ساده سبز رنگی دیده میشود و همچنین دور تا دور کتیبه مستطیلی را حاشیه پهن زرینی احاطه کرده که داخل آن با نقوشی هندسی تحریر گشته است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، سبز، سیاه

شکل3-25 قرآن خطی شماره 44، تاريخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجري قمري، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)، پوست آهو نباتی، ‎۲۶۰ ورق، طول: ‎۱۷، عرض: ‎۱۲، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-26، دگرگونیهایی در طراحی سرسوره شکل گرفته است. آنچنان که مشاهده میکنیم این سرسوره مذهّب شامل کتیبه نسبتا پهنی مزین با نقوش برگ کنگري شبیه به جفت بالهای زرین و نقش انار مانندی در میان آن است. عنوان سوره و تعداد آیات آن با قلم کوفی زرین در میان زمینه کتیبه مستطیلی نگارش شده است.
دور تا دور کتیبه با جدول زنجيري زرین فرا گرفته شده است. این کتیبه مستطیلی مزین و پيوسته به نشان شجری میباشد، این نشان تلفیقی از نقشمایه شهپر و پیچک تاک زرين انتزاع یافته است، نیمی از آن از بین رفته و دیده نمیشود.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، سبز، سیاه

شکل3-26 قرآن خطی شماره 27، تاريخ کتابت: قرن ‎۳‎ هجري قمري، پوست نباتی، ‎۳۵ ورق، طول: ۵/‎۲۹، عرض: ۵/‎۱۹، محل نگهداری: موزه قرآن آستان قدس رضوی

نمونه 3-27، سرسوره کتیبهدار مستطیل شکلی که عنوان و تعداد آیات سوره با قلم کوفی و سفیدآب درون آن نگارش یافته است.
زمینه کتیبه قرمز رنگ و با نقوش زرین ساقههای پیچ خورده تاک پوشیده شده، این ساقهها از اشکال اسلیمی ابتدایی است.
کتیبه مستطیلی سرسوره پيوسته به ترنج زرين بوته ‌جقه‌اي ‌منقش برگ شبدری است. حاشیهای ‌زنجيري دانه تسبیحی زرین دور تا دور کتیبه را احاطه نموده است. این نشان شجری زرین از سربند سلطنت، یک جفت شهپر که کاملا به شکل اسلیمی درآمده، ساقههای باریک و پیچخورده تاک که برگی بزرگ در سر آن واقع شده، تشکیل گردیده است. نقشمایه شهپر، تا حد یک نقشمایه گیاهی انتزاع یافته و به سختی قابل تشخیص است. غنچه نیلوفری قدیم نیز در اینجا تجرید یافته است.
بسیاری از مشخصات این سرسوره شباهت با دوره سلجوقی دارد، مثلا نوشتن عنوان سوره با قلم سفیدآب را در نمونههای دیگر مشاهده نکرده بودیم.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، سفید، سیاه

شکل3-27 جزوه قرآني شماره 3004، تاريخ کتابت: 363 هجری قمری، کاتب: محمد بن ابراهيم بن سيمجور، پوست ‌آهو حنايي، ۵۰ ورق، طول: ‎۱۶، عرض: ‎۱۱، محل نگهداری: کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي

نمونه 3-28، سرسوره کتيبه مستطيلي مذهّب و مرصّع که عنوان و تعداد آیات سوره با قلم کوفی و سفيدآب و تحرير مشکي در مرکز آن نگارش یافته است. زمینه قاب مستطیل شکل با رنگ شنگرف و نقوش گیاهی پوشیده شده و ردیفی از نقوش شهپر و انار زرین بر زمینه قرمز رنگ کتیبه ترسیم شده است. طرفين متن را جدولی زرين با گره‌بندي زنجيري احاطه کرده و داخل آن با رنگ سبز پوشیده شده است.
کتيبه مستطيلي سرسوره‌ پيوسته به يک نشان مذهّب و مرصّع به صورت بته جقهای زرين و متشکل از نقشمایههای به شدت تجرید یافته است. کل نشان زمینه‌ای لاجوردی، شنگرف و سبز دارد و همچنین مطابق با شیوه رایج در آن عصر، با یک خط نازک لاجوردی تحریر یافته است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سبز، سفید، سیاه

شکل3-28 جزوه قرآني شماره 5013، تاريخ کتابت: سال 327 هجري قمري، پوست نباتی، ‎۵۸ ورق، طول: ‎۱۵، عرض: ‎۱۱، محل نگهداری: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در نمونه 3-29، سرسوره‌ کتيبه مستطيلي مذهب با يک نشان پيوسته به آن دیده میشود که این کتیبه مستطيلي فاقد قاب میباشد و جمله: من کتاب الله بخط کوفي با سفیدآب و تحرير مشکي در مرکز کتیبه پديد گشته است. زمینه کتیبه با رنگ شنگرف پوشیده شده و نقوش گیاهی زرین اسليمي با ساقههای پيچ و تابدار بر آن ترسیم گردیده است.
‌نشان شجری زرین و درشت پیوسته به کتیبه، از یک جفت شهپر تجرید یافته در قسمت پائین، برگ نخلی روئیده از میان آن، ساقههای پیچ خورده تاک به صورت قرینه و غنچه و برگ نیلوفر در بالای نشان تشکیل و زمینه آن با رنگ قرمز و لاجوردی آراسته شده است. کل طرح با خط لاجوردی ضخیم تحریر مییابد.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سیاه

شکل3-29 جزوه قرآني شماره 3017، تاريخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجري قمري، کاغذ حنايي، ‎۵۳ ورق، طول: ‎۱۴، عرض: ‎۱۰، محل نگهداری: كتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی

در یک نمونه جالب توجه دیگر، شکل 3-30، سرسوره‌ شامل مستطيلی تمام تذهیب با قاب گره‌بندي زنجيري زرين پيوست به يک نشان رنگين و مرصع نسبتا درشت میباشد. زمینه به رنگ قرمز و سراسر آن با گرهسازیهای هندسی زرین پوشیده شده است. نشان شجری کنار سرسوره از تلفیق نقوشی نزدیک به اسلیمی پدید آمده است. در حاشیه پائینی قاب زنجیری ردیفی از دانههای تسبیح به رنگ زمینه کاغذ اجرا شده است.کل سرسوره و نشان با خطی لاجوردی احاطه شده است.
رنگ مورد استفاده: طلایی، قرمز، لاجوردی، سیاه

شکل3-30 قرآن خطي شماره 64، قرن چهارم هجری، محل نگهداری: کتابخانه آستان قدس رضوی

3-1-3-تحلیل آماری سرسورههای مربوط به صدر اسلام و دوره عباسی

جدول 3-1، صدر اسلام و دوره عباسی ، نگارنده

3-1-2- ویژگی سرسورههای دوران صدر اسلام و عباسی، با توجه به تصاویر، جدول و نمودار
در سدههای نخستین صدر اسلام تزئین سرسورهها شامل کتیبه بسیار ساده عنوان سوره و عدد آیات به خط کوفی، بدون نقطه و اعراب بوده است که با قلم زر و تحریر مشکی نوشته میشده است. سرسورهها و عناصر تزئینی خاصی این دوران وجود نداشته یا بسیار ساده است، در برخی از نسخهها نشانی ویژه بهعنوان سرسوره مشاهده نمیشود و پس از خاتمه یک سوره، سوره دیگر از ابتدای سطر بعد آغاز مییابد.
تزئین کهنترین قرآنها (دو سده نخست هجری) شمول بر نوارهایی است که پایان سورهای و آغاز سوره دیگری را معمولا در شبکهای از طرحهای هندسی مشخص مینماید. در جایی که سورهای در وسط سطری خاتمه یافته، نوار میباید به موازات باقیمانده صفحه پهنتر میشد و فضاهای خالی را پر مینمودند، این نوارها هنوز شامل عنوانی نمیباشد و تنها نقش جدا کننده دارد.
در اوایل دوره عباسی، از اواسط قرن دوم هجری، سرسورهها مشابهت زیادی با سدههای نخستین هجری داشت و به منظور جدا ساختن سورهها، یک نوار باریک منقوش هندسی در فاصله میان دو سوره ترسیم می‌شدند، اما برخی جنبههای تزئینی نظیر نقوش پیچیده‌تر یا استفاده از رنگمایههای زرین، سرخ و سبز در آنها ظهور

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان درباره آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی Next Entries پایان نامه رایگان درباره آستان قدس رضوی، عصر تیموری، کتابخانه مرکزی، دوره ساسانی