پایان نامه رایگان با موضوع شهرهای اسلامی، خواجه نظام الملک، کتیبه نگاری

دانلود پایان نامه ارشد

ه در پی نیاز و ضرورتی فنی برای پوشش فضایی بزرگ بدون استفاده از چوب، در زمان اشکانیان اختراع شد و در آن دوره و سپس در عهد ساسانیان در ساختمان کاخها و آتشکده ها مورد استفاده قرار گرفت، پس از اسلام برای پوشش بخشی از فضای شبستان به کار گرفته شد و به سبب استفاده زیاد آن در مسجدها مفهومی سمبلیک را کسب کرد و به عنوان نشانه و سمبلی برای فضاهای مذهبی مورد توجه قرار گرفت. مناره، همان گونه که از مفهوم واژه آن بر می آید، عنصری جهت تبادل اطلاعات از راه دور توسط آتش و به طور کلی محل آتش بود و پیش از اسلام کاربرد داشت این عنصر پس از اسلام ابتدا به صورت ساده و منفرد برای خواندن اذان و آگاه کردن مسلمانان از وقت نماز به کار می رفت. «مناره پس از قرن پنجم و ششم هجری ضمن پذیرش کاربردی فنی در جنب ورودی ها و جنب ایوان های اصلی مسجدها و سایر بناهای مذهبی،‌به صورت عنصری نمایشی و تزئینی نیز درآمد و جنبه نمادی به خود گرفت.» (سلطان زاده، 1365،273-272)
علاوه بر گنبد و مناره که از اجزا اصلی مساجد بشمار می روند در طول زمان همیشه بخشهایی به مسجد اضافه شده که همگی نگاهی کاربردی داشته اند: محراب، منبر، حوش یا وضوخانه از جمله این اجزا هستند.
تزئین نیز در معماری مساجد متفاوت با دیگر بناهای کاربردی است، خط و کتیبه نگاری یکی از اصلی ترین نقوش تزئیناتی محسوب می شود وهیچ مسجدی را بدون داشتن کتیبه نگاری در بالای دیوارها و دور محراب نمی توان دید. طرحهای هندسی و گل و برگهای تجریدی نیز از این نقوش محسوب می شود. معقلی و خط بنایی زیبنده ستونها و طاقهای مساجد است.
اساساً‌ تصویر عدم وجود مسجد در یک مسلمان نشین به منزله خالی بودن آن مکان از سکنه می باشد مساجد نقطه ثقل برخوردهای اجتماعی و سیاسی امت مسلمان تلقی می شود که به آنها هویت اجتماعی و اسلامی می بخشد. مسجد بیانگر تحرکات و تمایلات یک شهر، یک سرزمین و یک دارالاسلام است که همواره در تاریخ ماندگار است. مسجد مکان همیاریهای اجتماعی علی الخصوص در روزگار تنگدستی های اجتماعی است،‌ محلی است برای برقراری روابط انسان ساز بدون کوچکترین چشمداشتی و در کل مسجد از آغاز با مردم و زندگی آنها پیوند روحی و مادی داشته و دارد و بهمین دلیل است که معماران بهترین و چشمگیرترین تزئینات را در مساجد بکار می برند تا هیچ بنایی به مرتبه و زیبایی مسجد نرسد.

2-1-2- مدرسه
اهمیت کارکردهای اجتماعی مدارس، نخست در کارکرد اصلی آنها، یعنی تعلیم و تربیت افرادی بود که می بایست با توجه به مندرجات کتاب آسمانی، اعمال و روش پیامبر اکرم (ص) و پیشوایان مذهبی، قوانین و احکام جامعه را استنباط و تدوین کنند. برای درک اهمیت این موضوع باید توجه داشت که یکی از خصوصیات مهم دین اسلام، که آن را شریعت خوانده اند چنان نقش و مرتبه ای در دین و حیات اجتماعی مسلمانان داشته است که تمام لحظات زندگی فردی اجتماعی و مسلمان را از لحظه تولد تا هنگام مرگ در برگرفته است.
استنباط، استخراج و صدور این احکام و مقررات بر عهده کسانی بود که از آنها به عنوان فقیه یا مجتهد یاد کرده اند اینان کسانی بوده اند که در طول سالیان متمادی وقت خود را در مدرسه صرف آموزش علوم مذهبی می کردند. بنابراین یکی از مهمترین کارکردهای مدرسه تعلیم و تربیت چنین کسانی بود که می بایست قوانین و مقررات جامعه اسلامی را با توجه به منابع مذهبی تدوین کنند و در مواردی متعدد فتوایی صادر نمایند.
محمد یوست کیانی درباره مدارس و نحوه شکل گیری آنها می نویسد: «در صدر اسلام تدریس علوم مذهبی در مساجد انجام می شد بتدریج با توسعه علوم اسلامی فضای آموزشی از مساجد جدا شد و درقرن پنجم هجری و همزمان با حکومت سلجوقیان به تشویق خواجه نظام الملک مدارس متعددی در شهرهای معروف اسلامی مانند بغداد، ری، نیشابور و جرجان ساخته شد بعدها نقش چهار ایوانی که مورد توجه معماران قرار گرفت برای فضاهای آموزشی طرحی متعارف شد، دراطراف ایوانها حجره هایی به صورت یک یا دو طبقه برای استفاده و اقامت شبانه روزی دانشجویان و طلاب علومی دینی ساخته شد و غیر از ساعات تدریس از مدارس به عنوان مسجد نیز استفاده می کردند. (کیانی،1377،9).
تداخل ها و پیوند امور مذهبی و سیاسی موجب شد که مدرسه ها نقش سیاسی نیز بر عهده گیرند و در فراز و نشیب جریانهای سیاسی بطور فعال نقش داشته باشند، اهمیت کارکرد سیاسی مدرسه ها سبب شد که خلفا، وزرا و سلاطین هر یک در حد نیازی که احساس می کردند اقدام به احداث یک یا چند مدرسه و تامین مخارج آن کنند. «کسانی مانند خواجه نظام الملک طوسی و خواجه رشید الدین فضل الله همدانی از پیشتازان احداث مدرسه بودند اینان با بنای تعداد زیادی مدرسه و ایجاد تشکیلات منظم و موقوفات فراوان برای اداره مدرسه ها، اهداف سیاسی و اجتماعی خود را اجرا می کردند (سلطان زاده،1365،278).
فضای مدرسه تنها به درس و بحث منحصر نبود،‌ بلکه اهالی هر شهر و محله در ایام و مناسبت های خاص،‌ از آن استفاده می کردند. برخی از مجالس وعظ، سوگواری و مجالسی که به مناسبت فوت یکی از علما یا سرشناسان شهر برقرار می شد، در مدرسه ها برگزار می گردید. نمازخانه و مسجد متعلق به هر مدرسه در وقت نمازهای روزانه علاوه بر طلاب در خدمت اهالی محله و شهر نیز قرار می گرفت. در دوره قاجاریه، علاوه بر آن که مجالس عزاداری در ایام محرم در برخی از مدرسه ها تشکیل می شد، در تعدادی از آنها مراسم تعزیه نیز برگزار می شد. خصوصیت مهم مدرسه ها یعنی جنبه مذهبی آنها یکی از عوامل مهم موقعیت آنها در شهر بود تعدادی از آنها در کنار مسجد جامع و سایر مراکز مذهبی ساخته می شدند. درشهرهای بازرگانی و تولیدی به علت اهمیت بازار و نقش آن به عنوان شاهرگ ارتباطی شهر همواره تعدادی از مدرسه ها در امتداد بدنه بازار یا در نزدیکی آن احداث می شدند مانند مدرسه ابراهیم خان کرمان.
ساخت مدرسه در نقاط مسکونی نیز در ایران مرسوم بود ولی اینگونه مدارس پس از فوت بانی آن به فراموشی سپرده می شدند. استاد محمد کریم پیرنیا آموزش در ایران را به دو نوع تقسیم می کند: «مکتب خانه که معمولاً در خانه ها تشکیل می شده و مقدمات الفباء قرآن و خواندن آموزش داده می شد. مدرسه که در دو سطح بوده یکی سطح مقدماتی و دوم درس خارج که اولی منحصر به صرف و نحو،‌ ادبیات فارسی و علوم فقهی بوده و سطح دوم علاوه بر مباحث مذهبی، درسهایی نظیر ریاضیات، موسیقی و … در آنجا تدریس می شد و افرادی مثل بوعلی سینا، زکریای رازی و صدها دانشمند بزرگ اسلامی در این مدارس تحصیل کردند.»(پیر نیا، 1374،91)
ساخت مدرسه دارای مشخصات ویژه ای بوده که معمولاً درتمام آنها رعایت می شده که از جمله عبارت است از: حجره،‌ اتاقهای کوچکی که محل سکونت طلبه ها بوده و در مقابل هر حجره ایوانی قرار داشته برای بحثهای دو نفره و یا مطالعه، حیاط مدرسه که معمولاً‌دارای حوض آب در وسط و باغچه هایی در اطراف آن بوده است.
مدرس، فضای درس مدرسه است و استاد در این محل تدریس می نموده است. مسجد اتاقی بوده بزرگتر از سایر قسمتها جهت برگزاری نماز ساعت کتابخانه، محل نگهداری کتابها در بعضی مدرسه ها و در محل مدرس گنجه هایی برای نگهداری کتاب در نظر گرفته می شده است.

2-1-3- حمام
در ادیان مختلف آیین شستشو، غسل و تطهیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است. طبق مدارک موجود توجه به پاکیزگی و طهارت در ایران زمین به دوران قدیم حتی پیش از زرتشت می رسد و بنا بر نیاز بشر به محلی برای شستشو و تطهیر، موجب احداث حمامها شده است. طبق مدارک باستانشناسی از جمله قدیمترین حمامها، حمامی درتخت جمشید از دوره هخامنشی و حمامی در کاخ آشور متعلق به دوره اشکانیان است. بعد از ظهور اسلام پاکیزگی،‌ بویژه غسلهای متعدد و وضو برای نمازهای پنجگانه در زندگی روزمره مسلمانان اهمیت ویژه ای برخوردار شد تا جایی که سخن گهربار رسول اکرم (ص): «النظافه من الایمان» شعار هر مسلمان گردید.
در شهرهای اسلامی، حمام ها در گذرگاه های اصلی شهر، راسته، بازارها و کاخهای حکومتی طوری ساخته می شد که برای تامین آب بهداشتی و خروج فاضلاب مشکلی پیش نیاید، شاید بتوان گفت حمامها پس از مسجد و مدرسه یکی از مهمترین بناهای شهری محسوب می شوند و بهمین جهت در ساخت حمام رعایت نکات فنی لازم بوده، یکی از آن اصول ایجاد راهرویی پیچ در پیچ در حد فاصل دهلیز و ورودی حمام بوده است و این مساله جهت نگهداشتن هوای گرم و تنظیم دما و رطوبت فضا بوده، سپس وارد دهلیز شده (فضای برزخ) و بعد ازآن بنیه یا رخت کن که محیطی نیمه گرم بوده قرار دارد، پس از رختکن با گذاشتن از یک فضا بنام میان در وارد گرمخانه می شدند گرمخانه شامل چند قسمت از جمله خزانه بوده که خزانه در حمامهای کامل سه عدد بوده، که یکی برای آب گرم، یکی برای آب سرد و در وسط آن خزانه آب ولرم قرار داشته، برای اعیان و حکما نیز گرمخانه مخصوصی در دو گوشه خزانه داشته اند که بجای خزانه «دستک1» داشته است.
علاوه بر این گرمخانه محلی برای آب بازی و شنا داشته است که در حمام های بزرگ کرمان و اصفهان استخری بزرگ برای این منظور می ساختند که محلی هم برای تماشا داشته است. حمام جای خاصی نیز برای رگ زدن داشته و چون خون جاری می شده محلی را برای خاک ریختن روی آن در نظر می گرفتند. گرم کردن حمام به وسیله «تون2» که در زیر حمامها بوده صورت میگرفته و مواد سوختنی آن بته و چوب بوده است حمامها معمولاً‌ از سقف نور می گرفتند و این نور در تمام فصل، نور مناسب است و تزئینات با توجه به محیطی که رطوبت در آن زیاد است انتخاب می شده. معمولاً‌برای استفاده زنان و مردان دو حمام در کنار هم می ساختند به طوری که خزانه ها به هم چسبیده باشد و از یک جا گرم شوند ولی راه ورودی هر یک جدا و حتی از هم دور بوده است. یکی از مسائل مهم در حمام، عدم استفاده از آب غصبی بوده است. حتی اگر حمام در کنار قناب باشد چاهی را جهت استفاده از آب آن حفر می کردند. اهالی محل هم حتی برای وضو گرفتن از همین آب استفاده می کردند. تعداد حمامها بدلیل استفاده عام تر از آن از مدارس بیشتر بوده بطوری که در هر محله یا حمام وجود داشته و علاوه بر این درقسمتهای تولیدی و اقتصادی شهر حمامهایی برای استفاده اهالی شهر و حاضرین در نظر گرفته می شده، در طول بازارها نیز معمولاً‌ یک یا دو حمام ساخته می شده مانند حمام گنجعلیخان کرمان. حمام هم مثل مسجد و بازار علاوه بر اینکه در آن عملی مشخص انجام می گرفته محل اجتماعات نیز بوده است:
اگر رفیق شفیقی، درست پیمان باش رفیق حجره و گرمابه و گلستان باش

2-1-4- بازار، میدان
بازار ایران با ویژگی های خود همیشه زبانزد جهانیان بوده،‌ اصل کلمه بازار بسیار قدیمی است، بازار محل اجتماع، محل داد و ستد، کانون شورشها و اعتصابها، سیاستمداریها، رد و بدل کردن اطلاعات و غیره بود. در جشنها بازار را چراغانی و آذین بندی می کردند و در عزاداریها بازار یکسره سیاه پوش می شده. سابقه بازار در ایران به روزگار بسیار دور باز می گردد و طبق مدارک تاریخی بازار در بسیاری از شهرهای قبل از اسلام یک از عناصر مهم شهری بوده است. «پس از اسلام گسترش شهرهای اسلامی و افزایش ارتباطات اجتماعی، ازدیاد راههای کاروانی، توسعه کاروانسراها و تبادلات اقتصادی موجب شکل گرفتن فضای بازرگانی و تولیدی موسوم به بازار شد.» (کیانی،.1377،16)
بازارها بدلیل اینکه محور اصلی و مرکز اقتصادی شهر بوده و انبارهای مهم، مراکز تولید، مراکز توزیع کالاهای گوناگون و مبادلات پولی در آن جای داشته اغلب در امتداد مهمترین راههای اصلی شهر ساخته می شدند و مهمترین و شلوغترین دروازه ها را به مرکز شهر منتقل می کرده. در بیشتر شهرهای اسلامی مسجد جامع در کنار بازار قرار داشته (مسجد جامع کرمان) و میدان شاه یا میدان مرکزی شهر را در پیرامون بازار می ساخته اند. بازار سه یا چهار طرف میدان دور می زده و به وسیله ایوانی با میدان مربوط می شده و گاهی در محل تقاطع آن چهار سویی احداث می کردند که خود مرکز ارتباطی چهار بازار یا قیصریه بود، که از نمونه های بسیار زیبای این میدانها به میدان نقش جهان اصفهان و میدان گنجعلیخان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان با موضوع فضای کالبدی، نماز جمعه، معماری ایران Next Entries پایان نامه رایگان با موضوع کاروانسرا، هنر اسلامی، هنر ایران