پایان نامه رایگان با موضوع شعر فارسی، فرهنگ اصطلاحات، تصویرپردازی

دانلود پایان نامه ارشد

علی موسوی گرمارودی، مثنوی “تاوان این خون تا قیامت ماند بر ما” از علی معلم، مثنوی “نی نامه” از قیصر امین‌پور، ترکیب‌بند “نینوای عشق” از جلال‌الدین همایی، ترکیب‌بند “با کاروان نیزه” از علیرضا قزوه، “نیمی از خورشید” از سعید بیابانکی، و رباعی “تشنه” از سید حسن حسینی، اشعار منتخبی است که نرگس انصاری برای نقد در شعر عاشورایی فارسی برگزیده است. او پژوهش خود را با مقایسه‌ی و نتیجه‌گیری میان شعر عاشورایی فارسی و عربی در زمینه‌هایی که گذشت به پایان می‌برد و چند پیشنهاد برای ادامه‌ی کار ذکر می‌کند که “بررسی صورخیال در شعر عاشورایی” یکی از آن‌هاست. ‌در مجموع این اثر با توجه به گستردگی موضوع، از بهترین آثاری است که حوزه‌ی ادبیات عاشورا به رشته‌ی تحریر درآمده است. پرداختن به جنبه‌های زیباشناختی شعر عاشورا ــ هر چند نه به طور کامل ــ از تازگی‌هایی است که در این اثر نمود یافته است و به عنوان پیش زمینه‌ای برای تحقیق حاضر به کار می‌آید.
مقالاتی چند در زمینه‌ی شعر عاشورا نیز تألیف شده که “تصویر‌های ادبی در شعر عاشورایی معاصر” نوشته‌ی دکتر محمود فضیلت و شیدا اسکندری از جمله مقالاتی است که در حوزه‌ی صورخیال به رشته‌ی تحریر درآمده است که البته نویسندگان نه به شاعران شاخص و نه به شعر‌های برجسته‌ی عاشورا نظر داشته‌اند و کلیتی از مباحث بلاغی را در اشعاری پراکنده با موضوع عاشورا مورد بررسی قرار داده‌اند. در سایر مقالات نیز حضور صورخیال و مباحث بلاغی بسیار کمرنگ و اغلب بی‌رنگ است. از جمله: “ادبیات و رثای حسینی و عاشورایی” از محمد جنتی‌فر، “تجلی عاشورا و انقلاب حسینی در شعر شیعه” از سید حسین سیدی و هوشنگ استادی، “سیمای امام حسین  در شعر عاشورایی معاصر فارسی و عربی” از عبدالعلی آل بویه لنگرودی و نرگس انصاری.

اهداف تحقیق:
این پژوهش در پی آن است تا با بحث و بررسی انواع صورخیال در شعر عاشورایی معاصر با ذکر نمونه‌ها و به دست دادن نتایج و آمارها، این فرضیه را اثبات کند که این گونه‌ی شعری در دوره‌ی پس از انقلاب اسلامی، شاهد رشد چشمگیری در حوزه‌ی زیبایی‌های ادبی به ویژه در حوزه‌ی بلاغت شده است و این‌که تصویر‌پردازی‌های هنری که ناشی از نگاه نوآورانه‌ی شاعران به واقعه‌ی عاشوراست سبب شده است که شعر عاشورایی به جایگاه والایی دست یابد. امری که در دوره‌های قبل کمتر به چشم می‌آمد.

اهمیت و ارزش تحقیق با تأکید بر کاربرد نتایج آن:
اهمیت این پژوهش در پرداختن به بعد بلاغی (بیانی و بدیعی) شعر عاشورایی و سیر تحول و تکامل آن در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی است. امری که کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. نتایج این تحقیق در درس‌ها و مباحث یا گرایش‌های رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی، مثل تاریخ ادبیات فارسی، ادبیات معاصر (نظم)، ادبیات انقلاب اسلامی و به‌خصوص ادبیات مقاومت و پایداری کاربرد دارد.

فرضیه‌ها یا سؤال‌های ویژه:
تمام گفتگو‌ها و جستجوها برای ارائه‌ی این پژوهش در جهت یافتن پاسخ برای این چند پرسش است:
1. صورخیال در شعر عاشورایی بعد از انقلاب نسبت به گذشته از نظر کمّیت و کیفیت چه سیر و تحولاتی داشته است؟
2. نقش صورخیال در تحول و تکامل شعر عاشورایی پس از انقلاب تا چه اندازه است؟
3. در شعر شاعران شاخص عاشورایی، کدامیک از انواع صورخیال کاربرد بیشتری داشته است و چرا؟

روش انجام تحقیق:
– جمع‌آوری اشعار عاشورایی شاعران برجسته؛
– تشخیص انواع صورت‌های خیال در شواهد شعری جمع‌آوری شده؛
– بررسی و تحلیل کاربرد انواع صورخیال در اشعار و تدوین نتایج حاصل از بررسی؛
پژوهش حاضر در سه فصل تنظیم شده است. فصل اول که با مقدماتی پیرامون کلیّات کار تألیف یافته است، به بیان تصویر و تصویر‌پردازی و تعاریف و دیدگاه‌هایی که در زمینه‌ی تخیّل و صورت‌های خیال مطرح شده است، اختصاص می‌یابد. در همین فصل هم‌چنین، صفحاتی چند را به بحث راجع به شعر عاشورایی بعد از انقلاب اسلامی و تغییر و تحولات محتوایی و زبانی و ساختاری آن، که همزمان با دگرگونی‌های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی مردم ایران رخ داد، مخصوص می‌گردانیم. در فصل دوم که هدف اصلی از انجام این پژوهش است، به دسته‌بندی انواع صورخیال اعم از تشبیه، استعاره، مجاز، کنایه، نماد، حسّامیزی، ایهام، اغراق، پارادوکس و تجاهل‌العارف در شعر عاشورایی معاصر می‌پردازیم. در پایان هر مبحث هم‌چنین به تحلیل و بررسی هرکدام از صورت‌های خیال و عناصر تشکیل دهنده‌ی آن‌ها، صفحاتی را اختصاص می‌دهیم. میزان بهکارگیری هر کدام از صورخیال در تعداد یکسانی از اشعار عاشورایی شاعران منتخب، هم به صورت جداگانه در شعر هر شاعر و هم در مجموع اشعار، هم‌چنین فراوانی انواع عناصر سازنده‌ی تصاویر شعری در اشعار عاشورایی مباحثی است که در فصل آخر با آمار و نمودار به تصویر کشیده می‌شود.

1-2. تصویر و تصویر‌گری
“حوری بدوی تکلم”؛ این ترکیب، تعبیرِ خیالی شاعری از شعر است. آن‌گاه که جان مایه‌ی شعر، خیال و خیال‌پردازی است، تعریف و تعبیر و تصویر شعر، خیال‌انگیز می‌شود. شعر در تمامی تعاریفش، خیال را به عنوان عنصر اصلی، به همراه دارد. در چیستی واژگان خیال نوشته‌اند که «در لغت فارسی برابر سایه، پرهیب، شبح و تصویر است.» (فرهنگ اصطلاحات ادبی، ص139) ؛ چنان‌که مثلاً «مترسک سر جالیز را، از این روی که شبحی و پرهیبی از انسان دارد، خیال می‌خوانند و نیز تصویر حاصل در آینه را خیال می‌گویند.» (صورخیال در شعر فارسی، ص11) خیال در شاخه‌های مختلفی ریشه دوانده است. «در روانشناسی گاه آن را با وهم و گمان برابر می‌دانند و گاه با تصویری که انسان در خواب می‌بیند. در فلسفه‌ی افلاطونی، خیال همان مُثُل یا سایه است که بر اثر تابش نور حقیقت بر ماهیت‌های حقیقی در خارج از غار بر دیواره‌ی غار هستی پدید می‌آید. اما در مباحث ادبی، خیال و تصویر در برابرimage/imagery به مجموعه تصرفات بیانی و مجازی اطلاق می‌شود که گوینده با کلمات تصویر می‌کند و نقشی را در ذهن خواننده یا شنونده به وجود می‌آورد.» (همان‌جا) از دیگر تعاریفی که از خیال در عرصه‌ی ادبیات ارائه کرده‌اند، خیال «عبارت است از ادراک آمیخته به عاطفه؛ یعنی خوشی یا رنج حاصل از برخورد با امور و اشیا.» (بیان در شعر فارسی، ص17) به بیان شفیعی کدکنی «تصرف ذهنی شاعر در مفهوم طبیعت و انسان و کوشش ذهنی او برای برقراری نسبت میان انسان و طبیعت، چیزی است که آن را خیال می‌نامیم و عنصر معنوی شعر در همه‌ی زبان‌ها و در همه‌ی ادوار همین خیال و شیوه‌ی تصرف ذهن شاعر در نشان دادن واقعیات مادی و معنوی است و زمینه‌ی اصلی شعر را، صور گوناگون و بی‌کرانه‌ی این نوع تصرفات ذهنی تشکیل می‌دهد.» (صورخیال در شعر فارسی، ص2) پورنامداریان در تعریف تخیّل شاعرانه می‌نویسد: « تخیّل، نیرویی است در شاعر که نه‌تنها در محور عمودی اثر فعال است و بخش‌ها و اجزای مختلف را به وجود می‌آورد و پیوند می‌زند و جهانی تازه می‌آفریند، بلکه با ترکیب موجودات و پدیده‌ها و پیوند میان انسان و طبیعت و میان مفاهیم و اشیایی که با هم بیگانه‌اند، عناصر متضاد و بیگانه از هم را آشتی می‌دهد و در کنار هم جمع می‌کند تا کثرت و اختلاف را به وحدت و اتفاق بدل کند. صورخیال به درک حقیقت پنهانی که در ورای پریشان نمایی عالم هستی نهفته است مدد می‌رساند.» (سفر در مه، 61)
نیروی تخیّل از شگفت‌ترین توانایی‌هاست که در پندار آدمی پدیدار می‌گردد و شگفتی می‌سازد. «قدرت تخیّل، یعنی شور و هیجانی کامل که به کار می‌افتد تا احساس‌ها و اشیا و تجربیات مختلف و متعلق به زمان‌ها و مکان‌های مختلف را در یک لحظه‌ی خاص، در کنار هم جمع کند و یا بر یکدیگر منطبق نماید و در لحظه‌ای، زمانی بیکران و در مکانی محدود، سرزمینی پهناور را ارائه دهد. قدرت تخیّل، فقط آن قدرت سرکش گریز از مرکز و پراکنده کننده نیست، بلکه قدرتی است جهت تلفیق حالات مختلف و برداشت‌های گونه گونه از ادراک انسان از طبیعت. تخیّل، مستقیماً از حافظه توشه می‌گیرد، گاهی تداوم زمانی حافظه را حفظ می‌کند و زمانی، همه‌چیز را در هم می‌ریزد تا قسمت‌هایی از حافظه را بکند و به وسیله‌ی تصاویر آن‌ها را در کنار هم قرار دهد و یک حلقه‌ی فکری و عاطفی ایجاد نماید.» (طلا در مس، جلد 1، ص131) شاعران با تخیّل نا‌محدود خویش تمام هستی را در‌می‌نوردند تا زیباترین و شگفت‌ترین تصاویر را با خود به ارمغان بیاورند. «تخیّل و تصویرگری شاعرانه، توان خلق تصاویر ذهنی و حسّی و ارائه‌ی آن به کمک تصرفات بیانی گوناگون هم‌چون انواع مجاز و توصیفات ساده است. هنرمند در فرآیند تصویر‌گری، مواد خام پیرامون خود را که حاصل تجربه‌های حسّی وی است، در موقعیّت‌های متفاوتی از موقعیّت‌های واقعی آنان قرار می‌دهد و به آفرینش دنیای تازه‌ای دست می‌زند.» (فرهنگ اصطلاحات ادبی، ص121) جهان تازه‌ای که شاعران به مدد نیروی تخیّل خویش می‌سازند، جهانی است که اشیا و پدیده‌هایش، دیگر گونه‌اند. گاهی خود‌اند و گاهی دیگری. «شاعر، حکم کارخانه‌ای را دارد که در کارگاه ذهن خود، به اشیا شکل انسانی می‌بخشد. طوری که اشیا هم حالت عینی خود را داشته باشند هم حالت ذهنی ادراک و تخیّل انسان را؛ هم خود باشند و هم چیز دیگری که انسان است و در واقع همین خود بودن و دیگری بودن و عینی بودن و خود را در اشیا و اشیا را در خود دیدن، پایه‌های اصلی شعر هستند.» (طلا در مس، جلد1، ص44) پورنامداریان تعبیر تازه‌ای از حضور تصویر در شعر دارد. او معتقد است شعرِ با تصویر، شعری ماورایی و روحانی است: «صورخیال، تشبیه و استعاره و تمثیل و کنایه و صور پیچیده‌تر آن، رمز و اسطوره یکی از عناصر مهم شعر است که بعدی متافیزیکی در شعر ایجاد می‌کند که انسان را در فضای حضور امری مقدس و در آستانه‌ی راز قرار می‌دهد. چنین حضوری خود سبب پرورش وجدانی دینی و رهایی از ارزش‌های حقیر مادی و دنیوی می‌گردد که من فکر می‌کنم این یکی از اسباب بقا و نیز لزوم توجه به شعر در دنیایی است که روز به روز از نیاز‌های روحی و معنوی انسان بیشتر فاصله می‌گیرد.» (سفر در مه، ص62)
شاعران، ‌خیال‌انگیز‌ترینِ هنرمندان‌اند. «هنرمندان از آن رو که عاطفی‌اند، با تخیل رابطه‌ی عمیق‌تری دارند. آفرینش صورت خیالی، متعلق به عرصه‌ی هنر است. هنر یعنی اندیشیدن با صورت خیالی. شاعران بیش از هرکسی مستغرق در خیال‌اند و با خیال می‌اندیشند و به مدد آن جهان‌های تازه می‌سازند.» (بلاغت تصویر، ص54) هرچند جز شاعران، دیوانگان و عاشقان را نیز برخوردار از تخیلی وافر می‌دانند. (فرهنگ اصطلاحات ادبی، ص119)
تخیّل، رستنگاه تصویر است. تصویر در شعر « بر کل زبان مجازی اطلاق می‌شود؛ یعنی آن بخش از کاربرد‌های خلّاقانه و هنری زبان که از رهگذر تصرّفات خیال در زبان عادی به وجود می‌آید.» (بلاغت تصویر، ص41) به بیان کامل‌تر «اصطلاح تصویرپردازی را برای کلیه‌ی کاربرد‌های زبان مجازی به کار می‌برند. در این مفهوم، تصویر عبارت است از هرگونه کاربرد مجازی زبان که شامل همه‌ی صناعات و تمهیدات بلاغی از قبیل تشبیه، استعاره، مجاز، کنایه، تمثیل، نماد، اغراق، مبالغه، تلمیح، اسطوره، اسناد مجازی، تشخیص، حسّامیزی، پارادوکس و… می‌شود» (همان، ص44) رضا براهنی می‌گوید: «تصویر، حلقه زدن دو چیز از دو دنیای متغایر است به وسیله‌ی کلمات در یک نقطه‌ی معین. این دو یا چند چیز ممکن است ظرفیت‌های عاطفی و یا فکری داشته باشند و نیز معمولاً به زمان‌ها و مکان‌های مختلف تعلق دارند که به وسیله‌ی تصویر به یک‌جا جمع می‌شوند. قدرت تصویرسازی مهمترین قسمت قدرت تخیل است.» (طلا در مس، جلد1، ص113) و نوری علاء همین باور را، شاعرانهتر بیان میکند: «هنگام که کلمات در هم میخزند و شیرهی بارهای عاطفی خویش را در هم میجوشانند، ما شاهد تولد تصاویر تازه هستیم.» (صور و اسباب در شعر امروز ایران، ص57)
فتوحی دو مفهوم را برای اصطلاح تصویرپردازی imagery)) در حوزه‌ی ادبیات تعریف می‌کند:
«1. نویسنده‌ای که زبان واقعی و قاموسی را به منظور انتقال یک تصویر بصری (یک عکس طبیعی از اشیا ) به ذهن خواننده به کا

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان با موضوع زبان فارسی، شعر فارسی، امام حسین Next Entries پایان نامه رایگان با موضوع تصویرپردازی، شفیعی کدکنی، موسیقی شعر