پایان نامه رایگان با موضوع سوره مؤمنون، کشف الاسرار، نفس اماره

دانلود پایان نامه ارشد

2)واژه‌هاي مرتبط با تزکيه
3) معناي اصطلاحي تزکيه
4) مباني تزکيه اخلاقي
5) شرايط تزكيه
6) اهداف وفلسفه تزکيه
7) اسباب وابزار تزکيه
8) موانع تزکيه اخلاقي

3-1- تعريف تزکيه
3-1-1. معناي لغوي تزکيه
تزکيه از ماده “زکو” است ودر لغت آن را به معناي اصلاح دانسته‌اند.300 معناي نمو و رشد نيز براي آن ذکر شده است.301 اما از اين لحاظ که اين ماده در معناي مصطلح خود بيشتر به کار رفته است، متاخرين از لغت‌دانان معناي لغوي آن را نزديک به معناي اصطلاحي آن گرفته‌اند و برخي لغت‌دانان آن را تطهير نفس از اخلاق ذميمه معنا کرده‌اند.302 در کل مي‌توان گفت: تزکيه در لغت به معناي پاک گردانيدن و به صلاح آمدن و رشد يافتن نفس و مال و کشت و زرع و همچنين به معناي ستودن نفس و خودستايي و به ناز زيستن در فراواني است.303
“”تزكيه” واژه‌اى عربى است و در زبان فارسى، لفظ واحدى كه دقيقاً معناى آن را برساند و معادل آن باشد، سراغ نداريم. براى بيان معناى دقيق آن در فارسى بايد چند واژه را كنار هم بگذاريم. مفاهيمى از قبيل: شكوفايى استعدادها، بالندگى، و رشد و كمال يافتن، در معناى “تزكيه” مندرج است. قرآن اين مفهوم را در مقابل “تدسيه” به كار برده است؛ آن جا كه مي‌فرمايد: “قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكّاها. وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها.”304″305
“مورد اصلى استعمال اين كلمه در پرورش درخت است؛ زمانى كه باغبانى به درخت رسيدگى مى‌كند، آن را هرس نموده، آب و خاك و نور مناسب آن را تأمين مى‌كند تا درخت رشد كرده و به ثمر برسد. در اين كارِ باغبان، هم جهت اثباتى هست و هم جهت سلبى. براى رشد درخت، از يك سو دادن آب و كود و فراهم كردن نور و حرارت كافى لازم است و از سوى ديگر، قطع شاخه‌هاى اضافه و هرس كردن آن نيز ضرورى است. علاوه بر كارهاى ايجابى و اثباتى، حذف زوايد و برطرف كردن آلودگى‌ها نيز در شادابى و بارورى هرچه بهتر و بيشتر درخت تأثير دارد.”306
3-1-2. واژه‌هاي مرتبط با تزکيه
3-1-2-1. تهذيب
تهذيب در لغت به معناي پاکيزه کردن، اصلاح کردن، خالص کردن و شتاب کردن است و مُهذَّب کسي است که پيراسته از عيوب اخلاقي و آراسته به اوصاف نيکو باشد.307تهذيب در عرفان، از مقامات سلوک و به معناي تبديل اخلاق مذموم به محمود يا جدا شدن از نفس اماره و شيطان است؛ ازاينرو، عبوديت جز با تهذيب به دست نمي‌آيد.308
تهذيب در متون عرفاني به استقلال، کم به کار رفته و معمولاً نتيجة مقام مجاهدت يا رياضت دانسته شده است.309 از اين اصطلاح گاه به تصفيه و تنقية نفس تعبير کرده‌اند.310 دراغلب منابع تهذيب در کنار تزکيه به کار رفته311 و همچنين در تعريف تزکيه معنايي نزديک به تهذيب آورده شده است.312
ظاهراً تنها خواجه عبداللّه انصاري از اصطلاح تهذيب به استقلال و بتفصيل سخن گفته است.313
3-1-2-2. زکات
زکات و تزکيه با يکديگر ارتباط نزديکي دارند و زکات مقدمه‌اي براي تزکية نفس و افزايش رزق و روزي به شمار مي‌رود، چنانکه طبرسي در الاحتجاج314 روايت کرده است که خداوند زکات را سبب پاک شدن نفس و رشد و نمو در رزق و روزي قرار داد. همچنين روايت شده است که زکات دادن موجب تزکية نفس از بخل مي‌شود.315 به نظر برخي مفسران منظور از زکات در قرآن، پرداخت مقدار معيّني از مال نيست، بلکه در بعضي موارد، منظور طهارت و پاکيزگي يا همان تزکيه نفس است، از جمله در آيه ?? سوره بقره: “وَاَقيموا الصَّلو’ةَ و ا’تُوا لزَّکو’ةَ…”316 آيه ? سوره مؤمنون: “وَالَّذينَ هُم لِلزَّکو’ةِ فاعِلونَ” که منظور تطهير مال با انفاق است317 و آيه ?? سوره مريم : “… وَ اَوْصاني بِالصَّلَو’ةِ و الزَّکو’ةِ”.
راغب اصفهاني در بيان معناي واژه‌ي زکات مي‌نويسد: “زکات، رشد و نموي است که ناشي از برکت خداوند است و هم به امور دنيوي و هم امور اخروي را شامل مي‌شود.”318
3-1-2-3. جهاد اکبر
پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله) گروهى از مجاهدان اسلام را به سوى ميدان جهاد فرستاد، هنگامى كه از جهاد بازگشتند فرمود: “مرحبا بقوم قضوا الجهاد الاصغر وبقى عليهم الجهاد الاكبر فقيل يارسول الله ماالجهاد الاكبر، قال (صلى الله عليه و آله): جهاد النفس; آفرين بر جمعيتى كه جهاد اصغر را انجام دادند و جهاد اكبر بردوش آن‌ها مانده است؛ كسى عرض كرد: اى رسول‏خدا! جهاد اكبر چيست؟ فرمود: جهاد با نفس.”319
امام باقر (عليه‌السلام) مي‌فرمايد: “هيچ برتري و فضيلتي همانند جهاد نيست و هيچ جهادي در قدر و منزلت با جهاد با نفس برابري ندارد.”320
3-1-2-4. تطهير
بسياري از مفسران، تزکيه و تهذيب و تطهير را مترادف يکديگر آورده‌اند.321 البته گاه تزکيه مبالغه در تطهير و زيادت در آن نيز دانسته شده است.322
3-1-2-5. تقوا
تقوا اسم مصدر از ريشه “و ق ي”، در لغت به معناي پرهيز، حفاظت و مراقبت شديد و فوق العاده است.323 با توجه به معناي تقوا در ادبيات معارف اسلامي به معناي حفظ خويشتن از مطلق محذورات؛ اعم از محرمات و مکروهات،324 مي‌توان آن را هم معناي تزکيه ناميد به نظر مي‌رسد که تقوا در اثر تزکيه به دست مي‌آيد و يا ابزاري براي تزکيه است درواقع نمي‌توان آن را هم معناي تزکيه دانست.
3-1-3. معناي اصطلاحي
در اصطلاح، تزکيه به معناي پاکيزه کردن و پالايش روح و قلب و نفس از صفات رذيله است به اين معنا که انسان تلاش نمايد، روح نفس و قلب خويش را پاک و منزه ومطهر نمايد و اين همان تزکيه اخلاقي است که مراد ما در اين نوشتار است، که به رفتار شخص تعلق مي‌گيرد و شخص رفتار خود را پاکيزه مي‌گرداند. و نيز گفته شده تزکيه نفس يا خودسازي کوششي است که هر فرد به کار مي‌برد تا بدن يا روان خود را مطابق معياري که قبول کرده و برگزيده است در آورد.325
در متون دين اسلام براي ارائه معناي اصطلاحي تزکيه تنها از اين ماده و مشتقات آن استفاده نکرده‌اند؛ بلکه تعبيرهاي ديگري نيز به کار رفته است مانند جهاد با نفس، خود سازي و جهاد اکبر.326و…
3-1-3-1. تزکيه در قرآن
“تزکيه در اصطلاح قرآني به دو شکل معنايي به کار رفته است؛ در شکل نخست عملي مذموم است که از آن به خودستايي تعبير مي‌شود و در حقيقت ادعاي طهارت و پاکي نفس است و در شکل دوم عملي ممدوح است که به رفتار شخص تعلق مي‌گيرد و شخص رفتار خود را پاک و پاکيزه و با خير و برکت مي‌گرداند.”
صورت‌هاي گوناگون تزکيه در قرآن ناظر بر معنايي عام است و آن دور ساختن غيرحق از حق و ناپاکي از پاکي است که شامل پالودن نفس از گناه و خو‌‌هاي ناپسند و پالايش مال از چيزهاي حرام و فاسد است؛ بنابراين، تزکيه هم در مورد نفس هم در مورد مال به کار مي‌رود. پالودن نفس موجب مي‌شود که انسان در دنيا به اوصاف پسنديده و در آخرت به اجر و پاداش نايل شود.327 پالودن مال از چيزهاي حرام نيز همين اثر را دارد، زيرا عمده اسباب وصول به شهوات مال است. پس با ترک مال جميع اسباب شهوات دنيوي قطع مي‌شود و تزکيه و رسيدن به آثار آن ميسر مي‌گردد328 و اين تزکيه ميسر نيست الا به خواست خداوند و او به لطف و فضل خويش هر که را بخواهد تزکيه مي‌کند.329 به گفتة راغب اصفهاني330تزکيه‌ي نفس دو معناي متفاوت دارد: از راه کِردار بدين معنا که نفس خود را با انجام اعمال صالح از گناه پاک سازد، و اين همان حقيقت تزکيه است331 و در قرآن332 نيز به کسي که خود را تزکيه کند، وعده‌ي رستگاري داده شده است؛ از راه گفتار که ناپسند، و مدح نفس و خودستايي است و در قرآن نيز از آن نهي شده است.333
تفسير و تعبير بعضي قرآن شناسان و مفسران از معاني گوناگون تزکيه در قرآن به اين شرح است: نمو دادن و زياد کردن و نيز پاک و اصلاح کردن334 و به معناي افزايش تقوا نيز آمده است 335.پاکيزه کردن وجود انسان از شرک و گناهان به واسطة مبعوث شدن پيامبران، به تعبير ديگر، يکي از وجوه بعثت پيامبران تزکيه بوده است 336و به قولي ديگر337 پاک کردن مردم با گرفتن زکات از اموالشان؛ اخلاص و فرمانبرداري از خداوند؛338 پاک کردن و زايل کردن پليدي‌ها و آلودگي‌ها که شامل اعتقادات فاسدي چون شرک و کفر و ملکات رذيله‌اي چون تکبر و بخل و گناهان کبيره‌اي چون قتل نفس و زنا و شرابخواري است؛339 تربيت و رشد دادن چيزي به نحو شايسته؛340 پاک شمردن نفس و خودستايي و مدح خويشتن.341
همان‌طور که گفته شد به نظر برخي مفسران منظور از زکاة در قرآن، پرداخت مقدار معيّني از مال نيست، بلکه در بعضي موارد، منظور طهارت و پاکيزگي يا همان تزکيه نفس است.342
از آثار تزکيه نفس، تصفيه دل است؛ چنانچه نفس پاکيزه گردد، دل از آلودگيِ تعلق به غير صاف مي‌شود.343 تزکيه سبب خوش خلقي و عروج و بالا رفتن مراتب انسان نزد خدا و دريافت فيض الاهي مي‌شود.344
3-1-3-2. تزکيه در احاديث
در روايات، آلودگي و طهارت نفس به عنوان مانعي براي انسان در راه رسيدن به کمال و جلب برکات الهي و معنوي و مادي ذکر شده است و از طرفي ديگر تزکيه و طهارت نفس، شرط ورود و جلب نظر و رحمت و قرار گرفتن در عرش الهي دانسته شده است.345
امام سجاد (عليه السلام) در حديثي فرمودند: “حضرت موسي(عليه السلام) از خداوند پرسيد: آن‌ها که در قيامت در سايه عرش تو به سر مي‌برند چه کساني اند؟ فرمود: پاکدلان در سايه عرش من به سر مي‌برند. آنان که غير حق را نمي‌نگرند و نمي‌خواهند و از هيچ اطاعتي دريغ نمي‌ورزند.”346
در کتاب‌هاي حديثي، تزکيه بيشتر در کنار طهارت نفس و به معناي پاک شدن از اوصاف مذموم و درست شدن و به صلاح آمدن اعمال و فرمانبرداري از اوامر خداوند و دوري از نواهي و نيز تخلية درون از خوي‌هاي ناپسند آمده است.347 از امام صادق (عليه السلام) روايت شده که تزکيه فقط به معناي درست بودن زبان و گفتار است.348
تزکية اخلاقي و تهذيب نفس از طريق انواع مجاهدات و اکتفا نکردن به حد معيّني از عبادت پروردگار349 و نيز با تخلية نفس از رذايل و تحلية آن به اخلاق و ملکات فاضله ميسر مي‌شود.350 در بسياري جاها براي رسيدن به تزکيه اخلاقي، نماز گزاردن توصيه شده است.351
3-1-3-3. تزکيه در عرفان
“تزکيه در عرفان عبارت است از زدودنِ نفس و تخلية آن از عقايد باطل و اوصاف مذموم، ميراندنِ هواي نفس، تربيت کردن و به صلاح آوردن نفس و از صفت امّاره به مطمئنه رسانيدن آن. برخي تزکيه را به معناي ترک دنيا دانسته‌اند.352 به نوشتة ابرقوهي تزکيه را به جهت پاک کردن دل از رذايل، “تصقيل” نيز مي‌گويند.
در منابع عرفاني به تزکيه به طور مستقل کمتر پرداخته شده و بيشتر آن را ذيل، سيروسلوک و رياضت نفس مطرح کرده‌اند. در آثار اخلاقي نيز، ذيل بحث تهذيب نفس، به تزکيه پرداخته شده است، اما محمد غزالي قسم سوم کتاب الاربعين353 را به تزکية قلب اختصاص داده و نجم رازي در مرصادالعباد354 بتفصيل از “تزکيت نفس و معرفت آن” سخن گفته است. در برخي منابع عرفاني نيز مستقلاً ولي به اجمال در بارة اين اصطلاح بحث شده، از جمله ميبدي در کشف الاسرار و عدة الابرار.355
3-1-3-4. تزکيه در اخلاق
تزکيه در اصطلاح علم اخلاق عبارت از پاک کردن و پيراستن نفس از نقايص و صفات رذيله و آراستن آن به صفات پسنديده و کمالات نفسانيه است.356
با تحليل اخلاق قرآني وتزکيه نفس زکيه وراهکارها و آثار و اهداف آن دو، مي‌توان نتيجه گرفت که اخلاق توحيدي قرآن کريم، همان تزکيه نفس مي‌باشد؛ چرا که تزکيه، قرب الهي و رستگاري وفلاح مطلق را در پي دارد و نتيجه تزکيه اخلاقي، عبوديت حبي و قرب و رسيدن به خداوند متعال است و اين همان فلاح مطلق دنيوي و اخروي است. بنابراين طبق نظرصاحب الميزان، تزکيه نفس واخلاق البته نه اخلاق برمبناي نظر مشهورعلماي اخلاق بلکه اخلاق از منظر قرآن کريم به يک معنا است.
“در قرآن کريم مباحث اخلاقي با واژه اخلاق ومشتقات آن مطرح نشده است، وتنها کاربرد اين واژه در قران کريم، در دو مورد است، اولين کاربرداين واژه در سوره شعراء است، آن جا که خداوند متعال مي‌فرمايد: “إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ”357 ودومين کاربرد واژه خلق در سوره قلم است که خداوند متعال در مورد نبي اکرم مي‌فرمايد “وَ إِنَّكَ لَعَلىَ‏ خُلُقٍ عَظِيمٍ”358بنابراين مباحث اخلاقي در قرآن مجيد تحت عنوان تزکيه نفس مطرح

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه رایگان با موضوع حکمت خداوند، امام سجاد Next Entries پایان نامه رایگان با موضوع تزکيه، غير، اخلاقي