پایان نامه درمورد نهج البلاغه، وجود خداوند، عقل و جان، سوره بقره

دانلود پایان نامه ارشد

که قرآن شعر است و علت جاذبه آن به خاطر شعر بودن است ، که خداوند در سوره ياسين آيه 69 به آنان پاسخ داده است (( و ما به او شعر نياموختيم و در خور وي نيست اين سخن جز اندرز ،و قرآني روشن نيست)).
در اين پژوهش کوشش شده است تا تأثير شعر برزندگي در کتاب حديقه الحقيقه و شريعه الطريقه سنايي از شاهکارهاي ادب فارسي بر تعليم و تربيت مورد بررسي قرار گيرد.
يکي از شاعران بزرگ ايراني که جايگاه او در احياي تفکر اسلامي ، ايراني و عرفاني بارز مي باشد سنايي است که شجاعت علمي و اعتقادي بي نظير داشته و بوسيله اشعار خود آن را به اثبات رسانده است وي شاهکار ادبي خود را در حديقه الحقيقه و شريعه الطريقه به نمايش گذاشته و اعتقاد و اهداف خويش را با اشعار بيان نموده است.
ازآنجا که تربيت با دو ريشه ربب و ربو به معناي رشد و نمو دادن و برکشيدن و ربوي ساختن استعمال مي شود ، ابتدا بايد مقصود خود را از آن مشخص سازيم ، مفهومي که از تربيت در نظر داريم ناظر بر معناي دوم کمال و قرب الهي است ، بدين جهت است که تربيت حد و مرزي در ميان انسانها ندارد و محدود به سن خاص نيست، آموزه هاي اخلاقي گاه جنبه ايجابي و گاه وجه سلبي به خود مي گيرد. وجه ايجابي مربوط به آن دسته از امور اخلاقي است که بر انجام آن تأکيد شده است و وجه سلبي مربوط به آن دسته از مسايل اخلاقي است که از انجام آن نهي شده است.
در اين منظومه، آموزه هاي تربيتي بي شماري به صورت آشکار و نهفته بيان شده است. در پژوهش حاضر به تبيين و بررسي گوشه اي از آن ها مي پردازيم.

فصل دوم
آموزههاي تربيتي

مقدمه
در اين فصل بر آنيم که به بيان و بررسي آموزه هاي تربيتي در شعر سنايي بپردازيم. براي نيل به اين مقصود با استفاده از آيات قرآن، روايات و سيره معصومين و با استمداد از نهج البلاغه و متون و مقالات مرتبط با بحث، و اشعار و سخنان گهر بار شعرا، عارفان و بزرگان پارسي، آموزه هاي تربيتي موجود در حديقه الحقيقه و الشريعه الطريقه سنايي را مورد بررسي قرار مي‌دهيم.

2-1- توحيد
توحيد: توحيديکتا کردن،يگانه کردن،خدارا يگانه دانستن، اقرار به يگانگي خدا.37
توحيد عبارت است از اعتقاد قطعي به وحدانيت و يکتايي خداوند در ذات ، صفات و افعال خويش و عمل کردن براساس اين اعتقاد و آن توحيد را مي توان به دو بخش کلي ، توحيد نظري و توحيد عملي تقسيم کرد. 38
شناخت خدا و اعتقاد به يگانگي او سنگ بناي اسلام و از اهميت والايي برخوردار است. از اين رو مهم ترين هدف تربيت اسلامي آشنا نمودن افراد با خدا و پرورش اعتقاد آنان به خداوند متعال است.39
سنايي درباره توحيد مي فرمايد:
اي درون پرور برون آراي وي خردبخش بي خرد بخشاي
خالق و رازق زمين و زمان حافظ و ناصر مکين و مکان
همه از صنع تو مکان و مکين همه در امر تو زمان و زمين 40
معني بيت اول چنين است : اي پروردگار که آرايش دهنده ظاهر و باطن مردماني ، و اي کسي که به مردم خرد و عقل داده اي و بر بي خردان خرده نميگيري و آنها را مي بخشايي. مراد از درون، دل عارفست که به معرفت حق پرورش يافته ، و درون پرور کنايه از صاحب مجاهده است که دل بدست آورده باشد و از خرد فرد ظاهر مراد است و پرونده و آراينده ي باطن و ظاهر جز صانع بي همتا نباشد چه صانع را در تمام مصنوعات اگر کمالي باشد جز اين که ظاهر پيکر را بيارايد ، نتواند بود. ولي از باطن چيزي نميتواند بيفزايد يا بکاهد و اين صفت کمال خالصه ي ذات باري تعالي باشد که صانع حقيقتش نامند.41
توحيد در قرآن کريم:
سوره سجده آيه 7: آن خدايي که هر چيز را به نيکوترين وجه خلقت کرد…
سوره بقره آيه 286: خدا هيچ کس را تکليف نکند مگر به قدر توانايي او …
نهج البلاغه خطبه 91/3:
آن چه را آفريد با اندازه گيري دقيقي استوار و با لطف و مهرباني نظم شان داد و به خوبي تدبير کرد.
سنايي در جايي ديگر صلاح خداوند را نسبت به بنده اش اينگونه توصيف مي کند:
اي بسا شيرکان ترا آهو است وي بسا در دکان ترا داروست 42
چه بسيار چيز هايي که براي تو مضر باشد و به نظر تو مفيد آيد و چه بسيار چيز هايي که براي تو مفيد است در حالي که در نظرت مضر آيد.
سوره بقره آيه 216 : … و چه بسيار شود چيزي را دوست داريد و در واقع شر و فساد در آن و خدا (به مصالح امور) داناست.

توحيد از منظر امام علي (ع) با تکيه بر نهج البلاغه:
تو در نخستين مرحله آفرينشت نادان بودي، پس از گذشتن از مرحله اي دانا شدي و چه بسيار است مطالبي که حکمت و مصلحت آن را نمي‌داني ، انديشه ات در آن حيران است و بينش تو در آن گم و غافل پس از گذشت مراحل در آنها آگاهي و بصيرت پيدا مي‌کني.
شعري از مولانا در همين مورد:
هر چه آن برتو کراهيت بود چون حقيقت بنگري رحمت بود43
توحيد در ادبيات فارسي:
از قرن چهارم هجري اشعار فارسي به صورت نوشته ثبت شده و اکنون در اختيار عموم مردم قرار گرفته است از همان بدو سرودن اشعار فارسي نخستين اشعاري که از هر شاعري سروده شده در رابطه با ستايش خداوند است ، اشعاري که با جان و روان انسان از بدو تولد خوگرفته و تا آخر عمر آنها را همراهي و هدايت مي کند.
سنايي مي گويد :
صانع و مکرم و توانا اوست واحد و کامران نه چون ما اوست
حي و قيوم و عالم و قادر رازق خلق و قاهر و غافر
فاعل جنبش است و تسکين است وحده لا شريک له اينست
عجز با حجت تمامي اوست قدرتش نايب اسامي اوست44
و سنايي در مناجات گونه اي ب حق تعالي چنين مي سرايد
اي همه جان ها ز تو پاينده! جان،چو خوانمت
چون،جهان نا پايدار آمد، جهان چو خوانمت
اي همه از امر تو عقل و جان!پس اندر شوق و ذوق
در مناجات از زبان عقل و جان چون خوانمت45
هر شاعري به گونه اي خداوند را براي خواننده توصيف کرده و باعث ارتباط خواننده با خداوند از طريق سرودن شعر شده آنجا که شاعر خرد خداوند را برتر از هر چيز دانسته و خداوند را توانا و دانا توصيف مي کند.
به نام خداوند جان و خرد کز اين برتر انديشه برنگذرد
خداوند نام و خداوند جاي خداوند روزي ده رهنماي
اين اشعار براي هر شنونده خاطر نشان ميشود که برترين هر عقل و خرد در نزد خداست و بس ، و خداوند عالم بر هر چيز دانا و توانا است و اين باعث خداشناسي از راه تفکر مي شود و فرد را با نواي آهنگين تحت تأثير قرار مي دهد.
انساني که آفريننده هستي را در اطراف خود جستجو مي کند ، چه کسي را مي تواند سرمنشأ هر چيزي بداند ، با همين اشعار انسان به تفکر وادار مي شود مثل شعري از نظامي که ميگويد:
اي همه هستي ز تو پيدا شده مور ضعيف از تو توانا شده
با يک نگاه به شعر و مورچه اي که بسيار ناتوان است ما را به تفکر وا مي دارد که واقعاً آن مورچه ي ضعيف چگونه زندگي مي کند و مي تواند زنده بماند. همه ي اينها نشانه هايي از وجود خداوند است که انسان را به فکر وا مي دارد.
وقتي انسان نااميد مي شود و در گرفتاريها و مشکلات غوطه ور شده و همه چيز را تيره و تار مي بيند.
اشعاري چون:
خدا گر ز حکمت ببندد دري ز رحمت گشايد در ديگري
خواندن چنين اشعاري انسان را اميدوار مي کند که صلاح و مصلحت خداوند اگر چنين باشد ، بپذيرد و مطمئن شود که درهاي رحمت خداوند به روي او گشوده مي شود. و باعث آرامش قلبي و روحي فرد مي شود.
اگر فقط انسان به اين فکر مي افتاد که چگونه مي تواند زندگي کند و امرار معاش نمايد. فکر و روان او هميشه درگير اين مي شود که چگونه کار کند تا بتواند زندگي خود را اداره نمايد ولي با مرور اشعاري چون:
هر آن کس که دندان دهد، نان دهد.
متقاعد مي شود که آن خدايي که او را آفريده است به فکر رزق و روزي آفريده ي خود نيز بوده و او را براي امرار معاش هدايت و راهنمايي مي کند ، همانطور که موجودات ديگر نيز براي رزق و روزي خود راهنمايي مي شوند.
در جامعه اي که فرهنگ ادبيات و اشعار نقش پررنگ تري دارد، آن جامعه سالم تر است چرا که افراد جامعه با چنين اشعاري اميد زندگاني بيشتري پيدا مي کنند و خدا را بهتر و بيشتر شناخته و به وجود خداوند توحيد پي برده و از وجود بي نهايتش مطمئن مي شوند.
در جامعه اي که نقش خداوند را به عنوان يکتا و بي همتا بخش ندانسته و کسي را ناظر اعمال خود نداند آن جامعه در حال نابودي و هلاکت خواهد بود.

2-2- عدل :
داد کردن ،داد دادن،نهادن هر چيزي به جاي خود،حد متوسط ميان افراط و تفريط در هر يک از قوي،دادگري،انصيف،عدالت،مقابل ظلم و جور، داد، اندازه و حد اعتدال.46
معناي اين واژه آن است که در جهان تکوين و تشريع هر چيزي موقعيت و جايگاه مناسب و در خور خود را دارد و عدل آن است که اين تناسب رعايت گردد و هر چيز در جاي مناسب خود قرار گيرد. اين معنا جامع ترين معناي عدل بوده و معناي ديگر عدل را نيز در برمي گيرد.47
ديدگاه سنايي در حديقه الحقيقه درباره حکمران عادل:
فتنه و ظلم را کند در خواب ملک آباد را چو مست خراب
فتنه در خواب شد ز صولت او عدل بيدار شد ز دولت او
عدل او جان فزا و غم کاهست فضل او همچو عمر جان خواهست48
عدالت او (حکمران) به زندگي مردم روح مي بخشد و کاهنده اندوه آنان مي باشد و بخشش او به زندگي آنان روح مي بخشد.

عدل در قرآن:
سوره نساء آيه 40:
خداوند به مقدار ذره اي به کسي ظلم و ستم نکند اگر عمل نيکي باشد زياد گرداند و به نيکان از جانب خود مزدي بزرگ عطا کند.
ديدگاه حضرت علي (ع)در مورد عدل
نامه 53/20 نهج البلاغه: دوست داشتني ترين چيزها در نزد تو ، در حق ميانه ترين در عدل فراگيرترين ، و در جلب خشنودي مردم گسترده ترين باشد.
امام صادق(ع): عدل آن است که نسبت ندهي بسوي پروردگارت آنچه تو را بر آن ملامت و سرزنش نموده49
و در شعر ديگر:
عدل او بود با قضا همبر حکم او بود تيز رو چو قدر
بيشه بر گور کرد همچو حرم تله بر مرغ کرده همچو ارم
کرده از امر او به دستوري از همه نا پسنده ها دوري
کرده از عدل او بدل سوزي گرگ با جان ميش خوش پوزي 50
قضاوت او با عدالتش همراه است و فرمانش برنده تر از قضا و قدر است.
سوره اعراف آيه 29: بگو پروردگار من شما را به عدل و درستي امر کرده نه به اعمال زشت ، هر عبادت روي به حضرت او آريد و خدا را از سراخلاص در دين بخوانيد چنانچه شما را در اول بيافريد ديگر بار (در محشر) به سويش باز آييد.
ديدگاه امام علي (ع) در نهج البلاغه
حکمت 470: توحيد آن است که خدا را در وهم نياوري و عدل آن است که او را متهم نسازي.
و مولانا در مثنوي چنين مي گويد:
عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش51
پيامبر اکرم (ص) :آسمان ها و زمين با عدالت پابرجا مي ماند52
صنع او عدل و حکمتست و جلي ملک او قهر و عزت است و خفي53
عدالت در ادبيات فارسي
اشعار در عدالت فردي ، اجتماعي و گروهي و اقتصادي نقش مهمي را ايفا مي کند ، از آنجا که خداوند خود خواستار عدل و خود عادل است پس خواستار عدالت بين بندگانش نيز است. نقش قلم يک نويسنده و زبان يک شاعر باعث مي شود، تا جامعه اي از ظلم و ستم رهايي پيدا کند. شاعر با اشعارش باعث بيداري اذهان و روح يک فرد يا اجتماع مي شود، شکل و نقش شعر در افکار فرد حکاکي شده و به جا مي ماند اين نشان دهنده ي نفوذ ادبيات و زبان مادري افراد است که حتي فرهنگ يک جامعه را مي سازد و يا تغيير مي دهد.
در خانواه اي که اشعار در آن زمزمه مي شود درباره ي موضوع هاي مختلف بين پدران و مادران و فرزندان آن خانواده اشعار رد و بدل

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد ناصر خسرو، عشق و محبت، ملک الشعرا، طبقه حاکم Next Entries پایان نامه درمورد ظلم و ستم، نهج البلاغه، آرامش خاطر، ضرب المثل