پایان نامه درمورد نهج البلاغه، آثار منظوم و منثور، عرفان و تصوف، امام سجاد

دانلود پایان نامه ارشد

اظهار عجز و اعتماد بر غير است. 87
توکل ، سپردن امور خود به خدا و اطمينان به خداوند و تدابير الهي حاصل کردن است. توکل آن است که ديگري را طرف اعتماد قرار دهي و او را نايب خود کني ، توکل از ماده وکاله به معني انتخاب وکيل کردن است.88
بعضي از عرفا بر اين عقيده اند که توکل، انداختن بدن است در بندگي و تعلق قلب است به پرورندگي ، يعني صرف قواي بدن را در راه اطاعت حق و تصرف ننمودن در امور ، واگذارنمودن آن ها به پروردگار.89
پيامبر گرامي اسلام توکل را اينگونه تعريف کرده است: توکل يعني آگاهي از اينکه مخلوق زياني نرساند و بخشش و منعي نتواند، نوميد شدن از آفريدگار اگر بنده اي چنين باشد براي هيچ جز خدا کاري نکند و از غير خدا نهراسد و جز به خداوند طمع نداشته باشد 90
شعري از حديقه الحقيقه درباره ي توکل:
پي منه بانفاق بر درگاه بتوکل روند مردان راه
گر توکل ترا بروست همي خود بداني که رزق از اوست همي
پس بکوي توکل آور رخت بعد از آنت پذيره آيد بخت
در توکل يکي سخن بشنو تا نماني بدست ديو گرو
اندر آموز شرط ره ز زني که ازو گشت خوار لاف زني91
توکل به خدا سپردن و دل برداشتن از اسباب دنيا و واگذاشتن کار است به خدا و به عبارت ديگر وکيل گرفتن او را در همه ي کارها. توکل شرط ايمان است و عماد توحيد و محل اخلاص و توکل از بنده آنگه درست باشد که يقين داند که بدست کس چيزي نيست و از حيله ي سود نيست و عطار منع جز به حکمت نيست و قسام مهربانست و غافل نيست. 92
و توکل آن نيست که کسي از کسب و کار دست کشد و از کوشش باز ايستد و تن آساني را پيشه خود سازد. بلکه بايد کار کند و آن را به نظر نياورد و کارساز را بيند و هر چه کند همه را از قدرت خدا داند.
پس توکل ترک عمل نيست ، چنانکه بعضي توهم کرده اند، بلکه عمل را ناديده انگاشتن و از خدا دانستن است.

توکل بر خداوند در قران کريم
سوره غافر 44: و من کار خود به خدا وا مي گذارم که او کاملاً بر احوال بندگان بيناست.
سوره طلاق آيه 3 : هر که به خدا توکل کند ، خدا او را کفايت خواهد کرد . همانا کار خود را رساننده است.
توکل از ديدگاه حضرت علي(ع)
خطبه83/2 : از خدا هدايت مي طلبم چون راهنماي نزديک است و از او ياري مي طلبم که توانا و پيروز است، و به او توکل مي کنم چون تنها ياور و کفايت کننده است.
مولانا درباره ي توکل چنين مي گويد:
گر توکل مي کني در کار کن کشت کن پس تکيه بر جبار کن93
در هر کاري به خداوند توکل کن و در امور زندگي فقط بر او تکيه کن و او را وکيل خود قرار بده.
گفت روزي دهم همي داند تا بود روح رزق نستاند
باز گفتند بي سبب ندهد هرگز از بي بن رطب ندهد
نيست دنيا تو را بهيچ سبيل نفرستدت ز آسمان ز نبيل
گفت کاي رايتان شده تيره چند گوييد هرزه بر خيره
حاجت آنرا بود سوي ز نبيل کش نباشد زمين کثير و قليل
آسمان و زمين به جمله راست هر چه خود خواستست حکم او را
برساند چنانکه خود خواهد گه بيفزايد و گهي کاهد
از توکل نفس تو چند زني مرد نامي و ليک کم ز زني94
تأثير توکل بر زندگي :
انتخاب يک وکيل مدافع در کارها در جايي که انسان شخصاً قادر به دفاع نباشد لذا نيروي ديگري استفاده مي کند و با کمک او به حل مشکل خويش مي پردازد.
وکيل که صحيح العمل است و حسن نيت و برنامه توام با حقيقت و عدل دارد ، هميشه به اقتضاي حق و صلاح واقعي رفتار کرده و هرگز مقيد نيست که جانب موکل خود را بگيرد. بنابراين توکل به حق از طرف فرد در مرتبه اي صورت مي گيرد که ايمان قاطع و اطمينان و يقين به پروردگار و صفات نامتناهي علم و قدرت و حيات و عدل و حق بيني او را داشته باشد و خداوند را سرچشمه تمام قدرتها و نيروها بداند.
سنايي مي گويد:
ربع مسکون چو از طريق شمار شد به فرسنگ بيست و چهار هزار
تو اگر واقفي به صرف و صروف بدلش کن ببيست وچار حروف
ساعت شب چو ضم کني با روز خود بود بيست و چهار آدم سوز
قاف قول شهادتين تو را بي ريا و نفاق و کيف و مرا
از همه عالمت برون آرد نه به آلت بکاف و نون آرد
از وراي خرد سخن زو گو وردت اين بس که لا هوالا هو95
توکل در اشعار فارسي به خصوص در عرفان يکي از مهم ترين مقامات طريقت و عبارت از قطع نظر از جميع اسباب و اعتماد نمودن بر حضرت مسبب الاسباب است و مملوک نبايد در مقابل مالک خود داراي نظر باشد و چيزي اختيار نمايد او بايد به تقدير الهي اذعان کند و نسبت به مقدرات خداوند متعال راضي و خشنود باشد.
توجه شعرا و نويسندگان و ادباي فارسي به واژه توکل و آگاه سازي مخاطب به نقش اين کلمه در زندگي باعث مي شود تا اتکاي انسان به قدرت لايزال الهي بوده و او را هميشه پشتوانه اي خود قرار داده و به غير خدا توسل نجويد.
سنايي در ديوان خود به اين نکته اشاره دارد و مي گويد:
خداي است در هر عنايي معينم خداي است در هر بلايي ملازم
خدا در هر گرفتاري و مشکل راهنمايم است و در هر درد و ناراحتي درمانم است.
اشعاري چون اين شعر نشان دهنده ي ايمان قلبي شاعر به خداوند و تکيه گاه و وکيل قرار دادن خداوند در امور زندگي است. مؤمن مي داند که هيچ کس به جز خداوند نمي تواند او را از گرفتاريها و درها نجات دهد چرا که خداوند آگاه و بصير است نسبت به بندگان خود، کسي که درد و گرفتاري را مي شناسد فقط اوست که درمان آن را مي داند و دواي درد نزد خداوند هست و بس.
در جاي ديگر در مورد توکل کردن به خدا در بدست آوردن رزق و روزي ، عطار بر اين عقيده است:
بر توکل گر بود فيروزيت حق دهد مانند مرغان روزيت96
همان گونه که مرغان بر خدا توکل کرده و روزي خود را دريافت مي کنند تو هم اگر به خدا توکل کني در اين امر پيروز خواهي بود.
اين اشعار نشان دهنده ي اين است که اگر انسان در تمام مراحل زندگي به خدا توکل کند و از او کمک بگيرد خداوند بهترين تکيه گاه و وکيل براي او به شمار ميرود.
وجود ايمان قلبي به خداوند و واگذاري امور زندگي به او باعث آرامش روحي فرد شده و زندگي خود را در اختيار معبودش دانسته و هرچه از او رسد را مي پذيرد. چون او را بهترين محافظ و نگهبان خود حس مي کند. و اين گونه است که فرد از سلامت روح و روان برخوردار شده و حتي آرامش خود را به ديگران انتقال مي دهد. جامعه اي که از لحاظ روحي رواني افرادش در آرامش و سلامت باشند ، بزرگان آن جامعه راحت تر به مسئوليت هاي اجتماعي خود رسيدگي کرده و در نتيجه جامعه اي رو به پيشرفت همه جانبه خواهند داشت و عکس اين موضوع نيز صادق است ياري و استمداد از غير خدا جامعه را به زوال و نابودي خواهد کشيد و تملق وچابلوسي جايگزين آن خواهد شد.

2-7- صبر
صبر به معني شکيبيدن ،شکيبايي کردن ، شکيبايي وبردباري بردباري کردن،(صبر جميل)شکيبايي نيکو وتام،ترک شکايت از بلايا و شدايد،انتظار فرج خدا آمده است.97
شکيبايي در لغت فارسي ، توانايي سختي ها و نا ملايمات و برخورد کردن با اوضاع ناخوشايند ، صبر و آرامش و بردباري است 98 .اغلب فرهنگ نويسان ((صبر)) را به معناي حبس و در سختي و محدوديت و ضيق قرار دادن، آورده اند.
در لغت عربي”صبر”، شکيبايي و خود داري نفس بر آنچه که عقل و شرع حکم مي کند و يا مي طلبد يا آنچه را که عقل و شرع ، خودداري نفس از آن را اقتضا مي‌کند تعريف شده است.99. اين تحمل و بردباري براي رسيدن به هدف يا موقعيت موردنظر و نوعي انتظار براي گشايش مي باشد.
صبر در قرآن کريم
خداوند در آيات متعددي از قرآن کريم درباره صبر صحبت کرده و در اوضاع و احوال گوناگون فردي و اجتماعي بشر را به داشتن صبر فرا خوانده است. صبر درخشنده ترين خلق و خوي قرآني مي باشد و در قرآن عبارت است از آنچه را که فرد برايش ناخوشايند است براي رسيدن به خشنودي خداوند بر خويشتن هموار گرداند100
صبر در عرفان و تصوف که دريافتي عميق و ژرف از احکام الهي در قرآن است بسيار مهم شمرده مي شود و در ادبيات عرفاني بازتاب وسيع و گسترده اي داشته است. صبر در سير و سلوک نقش بنيادي و اساسي را بر عهده دارد و با شکوفاکردن نيروها و قدرت هاي الهي نهفته در روح موجب مي شود که انسان از تنگناي هستي محدود خود رها شود و به هستي نامحدود و مطلق پيوند بخورد.
صبر در حديقه الحقيقه سنايي:
صبر کن تا در اين سراي مجاز از پي آزوغم نه از پي ناز101
در اين دنياي غيرواقعي در برابر مشکلات و ناراحتيها صبر داشته باش و حريص براي بدست آوردن آسايش نباش.
خداوند در قرآن کريم سوره نحل آيه 96 در اين باره مي فرمايد:
آنچه نزد شماست فنا مي شود و آنچه نزد خدا است پايدار و باقي است و کساني که (در انجام وظايف ديني) صبر کرده اند پاداششان را در مقابل عمل هاي بسيار خوبشان خواهيم داد.
واژه صبر در شکل‌هاي مختلف بارها در قرآن آمده و از صفات انبيا شمرده شده است. خداوند حتي صبر را علتي براي رسيدن به مقام امامت و هدايت بيان نموده(سجده،24) و پاداش صابران را بيشتر از آنچه انجام داده اند مي داند(نحل، 96) بلکه اجري بي حساب براي آنان در نظر مي‌گيرد (زمر، 10). خداوند به صابران وعده پيروزي(آل عمران، 125)، همراهي (انفال، 46)، هدايت و رحمت مي دهد(بقره ، 157) و در نهايت مي گويد که صابران را دوست دارد(آل عمران، 146).
صبر در نهج البلاغه
حضرت علي(ع) در نهج البلاغه ، خطبه 193 مي فرمايند.
يکي از نشانه هاي پرهيزگاران اين است که او را اينگونه مي بيني ، در دين داري نيرومند ، نرمخو و دورانديش است. داراي ايماني پر از يقين، حريص در کسب دانش ، با داشتن علم بردبار ، در توانگري ميانه رو ، در عبادت فروتن ، در تهيدستي آراسته ، در سختي ها بردبار ، در جستجوي کسب حلال، در راه هدايت شادمان و پرهيز کننده از طمع ورزي مي باشد.
امام علي(ع) در نهج البلاغه در اين باره مي فرمايند: ايمان چهار رکن دارد: صبر، يقين، عدل و جهاد102
امام سجاد(ع) مي فرمايند: نسبت صبر به ايمان همچون نسبت سر است به تن ، هر که صبر ندارد ، ايمان ندارد.103
انوري نيز صبر در برابر مشکلات را اين گونه بيان مي کند:
يک چند نهادن از دل بي حاصل خويش با صبر پناه کردم از مشکل خوش104
چند روزي مشکل خود را در دلم گذاشتم نتيجه اي نداشت براي رفع مشکل و سختي ام به صبر پناه آوردم.

تأثير صبر بر زندگي:
با توجه به آيات قرآني که در مورد صبر آمده است مي توان دريافت صبر عامل هر نوع تکاملي است که در زندگي فردي و اجتماعي بشر، وجود مي آيد. چون صبر نقش مهمي در رشد و تعالي انسان به عهده دارد. آيات قرآني در اين مورد مي تواند نشانه ي اين امر مهم باشد
آيات زيادي در مورد صبرآامده است، صبر در برابر گناه و مصيت، صبر در عبادت و واداشتن نفس به تحمل مشقت و سختي ، صبر در برابر مصائب و رويدادهاي سخت و …. و احاديث زيادي از پيامبر و ائمه نقل شده است و به صورت هاي مختلفي انسان را به صبر و شکيبايي دعوت کرده اند.
در متون عرفاني که از جذاب ترين نمونه هاي تعليم و تربيت به شمار مي آيند در اغلب آن ها بخش هايي به موضوع صبر اختصاص يافته است. از نظر عرفا صبر يکي از مقامات طريقت مي باشد که با استناد به آيات و روايات و گفتار بزرگان ، به تعليم اين فضيلت اخلاقي مي پردازد.
صبر و شکيبايي يکي از نمونه هاي صفات نيک انساني است که درآثار منظوم و منثور فارسي در قالب هاي زيبا بيان گرديده است بردباري براي رسيدن به هدف ، نوعي مقاومت براي گشايش است که در آموزه هاي ديني سابقه داشته و نزد بزرگان ادب فارسي به صورت شعر يا داستان بيان گرديده است ، در جايي از بزرگان در مورد صبر پرسند جواب مي دهد ((گر صبر کني زغوره حلوا سازم)) اين گفته از کودکي آويزه گوشم است بعد از مدتها به معني آن پي بردم که اگر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد عرفان و تصوف، نهج البلاغه، امام صادق Next Entries پایان نامه درمورد نهج البلاغه، ناخودآگاه، مرکز عالم