پایان نامه درمورد ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، ظاهر و باطن

دانلود پایان نامه ارشد

گيرد، مي داند و معناي آيه را اين گونه بيان مي کند كه نفس او (ابولهب) هلاك و نابود باد به وقوع آن در آتش جحيم و كشيدن عذاب اليم.509
و يا در تفسير آيه(صِرَاطَ الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ)510 “راه آنهايى كه برخوردارشان كرده‏اى، همانان كه نه درخور خشم‏اند و نه گمگشتگان”، مراد از (الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ) را پيغمبران:و صديقان و شهداء و صالحان بيان مي کند و در تاييد سخن خود به اين آيه از قرآن استدلال مي کند(الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِم مِّنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاء وَالصَّالِحِينَ)511 “در زمره كسانى خواهند بود كه خدا ايشان را گرامى داشته [يعنى‏] با پيامبران و راستان و شهيدان و شايستگانند” و مراد از (المَغضُوبِ عَلَيهِمْ) را جهودان مي داند كه به سبب عناد و طغيان و قتل پيغمبران و تحريف كتاب تورات و تبديل الفاظ آن خداوند تعالي بر ايشان خشم گرفته است مفسّر براي اين گفته خود نيز به آيه اي ديگر از قرآن استدلال مي کند512:(وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ)513 “و خدا بر ايشان خشم نموده و لعنتشان كرده.”
موارد استفاده ملا فتح الله از آيات قرآن به عنوان قرينه براي تبيين و توضيح آيات ديگر بسيار است که در اين جا به جهت اختصار از ذکر آن خودداري مي کنيم خواننده محترم مي تواند براي مطالعه بيشتر پيرامون اين موضوع به تفسير منهج الصادقين مراجعه کند.

9- استفاده از روايات به عنوان قرينه
استفاده از روايات صحيحي که از اهل بيت7نقل شده است، يکي ديگر از قراين ناپيوسته براي فهم و توضيح آيات قرآن کريم است. اين احاديث همانند آيات قرآن، قرينه‏اى براى تفسير آيات است و ابزارى براى روشن شدن معانى و مقاصد آيات است كه كاربردهاى گوناگونى از جمله بيان ناسخ و منسوخ، بيان جزئيات احکام، تطبيق آيات بر مصداق خاص، و بيان بطن براي آيات، در تفسير قرآن دارد.

شيخ طوسى;در مقدمه تفسير تبيان در اين باره مي نويسد:
“و اعلم أنَّ الرواية ظاهرة فى إخبار أصحابنا بأنّ تفسير القرآن لا يجوز إلا بالأثر الصحيح عن النبى9 و عن الائمة:الذين قولهم حجّة كقول النبى9و أن القول فيه بالرأى لا يجوز514؛ يعني بدان که در روايات اصحاب ما روايت است به اين كه تفسير قرآن جز با روايت صحيح از پيامبر9و امامان:كه سخن آنان مانند سخن پيامبر9حجت است، جايز نمى‏باشد و سخن گفتن در آن با رأى جايز نمى‏باشد.”
9-1- ادله اهميت توجه به روايات به عنوان قرينه در تفسير
طرفداران اين روش تفسيري در باب اهميت توجه به روايات معصومان:در تفسير و تبيين و توضيح آيات قرآن دلايل مختلفي را ذکر کرده اند. در اين قسمت به برخي از اين دلايل اشاره مي کنيم.
9-1-1- دليل عقلي
در قرآن آياتي وجود دارد که برخي از احکام الهي مانند نماز، روزه، زكات، حج و … را به صورت کلي بيان نموده و جزئيات آن ها را تبيين نکرده است مثلا نفرموده که در روز چند رکعت نماز بخوانيم؟ يا تعداد رکعات نماز صبح، ظهر، عصر و … مشخص نشده است يا جزئيات مراسم حج را مشخص نکرده است؛ همچنين آياتي که به طور عام و گسترده به بيان حکمي پرداخته است مثلا در آيه اي فرموده (وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا)515 “و حال آن كه خدا داد و ستد را حلال، و ربا را حرام گردانيده است.”، ولي جزئيات ربا را مشخص نفرموده است، وجود اين قبيل آيات ايجاب مي کند که براي تفسير و توضيح جزييات نياز به افرادي است که از طرف خداي تعالي مامور به اين کار شده اند و اين افراد کساني جز اهل بيت:که علم به همه قرآن و معارف الهي دارند، نيستند.

9-1-2- آيات قرآن
قرآن شامل آياتي است که مويد اين مطلب است که تبيين و توضيح آيات قرآن توسط پيامبر اکرم9و اهل بيت:صورت مي گيرد. برخي از اين آيات عبارتند از:
الف) آياتي که دلالت بر رد همه امور به پيامبر9و اولي الامر دارد:
(وَإِذَا جَاءهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنبِطُونَهُ مِنْهُمْ)516 “و چون خبرى [حاكى‏] از ايمنى يا وحشت به آنان برسد، انتشارش دهند و اگر آن را به پيامبر و اولياى امر خود ارجاع كنند، قطعاً از ميان آنان كسانى‏اند كه [مى‏توانند درست و نادرست‏] آن را دريابند.”
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأَمْرِ مِنكُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَالرَّسُولِ)517″ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد پس هر گاه در امرى [دينى‏] اختلاف نظر يافتيد، اگر به خدا و روز بازپسين ايمان داريد، آن را به [كتاب‏] خدا و [سنت‏] پيامبر [او] عرضه بداريد.”
روايات زيادى در تفسير آيات آمده است كه منظور از (أُولِي الْأَمْرِ) ائمه:مي باشند.518
ب) آياتي که به طور صريح پيامبر اکرم9را مبين و مفسّر قرآن معرفي مي کند.
(هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ)519520 “اوست آن كس كه در ميان بى‏سوادان فرستاده‏اى از خودشان برانگيخت، تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد، و [آنان‏] قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.”
(وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ)521″و اين قرآن را به سوى تو فرود آورديم، تا براى مردم آنچه را به سوى ايشان نازل شده است توضيح دهى، و اميد كه آنان بينديشند.”
با توجه به آيات ديگر قرآن522 منظور از (الذِّكْر) در اين آيه و (الْكِتَابَ) در آيه اول، قرآن کريم است. وجه دلالت اين آيات بر ائمه اطهار:(إِلَيْكَ) نيز بر اساس ادله جانشيني ايشان از پيامبر9قابل تعميم است.
9-1-3- روايات
روايات فراواني در تاييد اين مطلب وجود دارد از جمله رواياتي دلالت دارد بر اين که معصومان:علم کامل و تام به همه قرآن اعم از ظاهر و باطن، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و … دارند و همچنين رواياتي که دلالت بر نيازمندي قرآن به قيم و قيم بودن پيامبر9و اهل بيت:دارد.523
يكى از آن رواياتي که دلالت بر لزوم524 توجه به روايات ائمه اطهار:در تفسير قرآن دارد حديث ثقلين است كه سند آن متواتر و صدور آن از رسول خدا9مورد اتفاق است. رسول گرامي اسلام9مي فرمايند: “إِنِّي‏ تَارِكٌ‏ فِيكُمُ‏ الثَّقَلَيْنِ‏- كِتَابَ‏ اللَّهِ‏ وَ عِتْرَتِي‏ أَهْلَ‏ بَيْتِي‏ مَا إِنْ‏ تَمَسَّكْتُمْ‏ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا وَ مَنْ تَمَسَّكَ بِعِتْرَتِي مِنْ بَعْدِي كَانَ مِنَ الْفَائِزِينَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ كَانَ مِنَ الْهَالِكِينَ”525
پرداختن به اين روايات و بحث پيرامون آنها از حوصله اين نوشتار خارج است از اين رو به جهت اختصار از بررسي پيرامون اين روايات خودداري مي کنيم.

9-2- روش ملا فتح الله در استفاده از روايات به عنوان قرينه
ملا فتح الله کاشاني در مقدمه اي که بر تفسير خود نوشته است مي گويد که قرآن جز در مجمل و متشابه به مفسّر خارج از خود نياز ندارد526 با اين سخن وي به ذهن خواننده خطور مي کند که منهج الصادقين تفسيري است که در آن آيات قرآن با خود قرآن تفسير مي شوند و تنها براي تفسير آيات متشابه از روايات استفاده مي شود. اما برخلاف اين برداشت هنگامي که به متن تفسير مراجعه مي کند با حجم عظيمي از روايات مواجه مي شود آن هم بدون نقد و به گونه اي که اين تفسير را به تفاسير روايي بسيار نزديک کرده است. شايد همين کثرت روايات باعث شده است که برخي تفسير وي را در شمار تفاسير روايي ذکر کنند527 اين بخش از تفسير ملا فتح الله آنقدر متنوع و گسترده است که نمي توان آن را در محدوده معيّن و مشخصي قرار داد.
به طور کلي رواياتي که در اين تفسير به کار رفته است، بر دو نوع است. يک نوع آن هايي که بدون آوردن لفظ حديث فقط ترجمه آنها را ذکر کرده است و در نوع دوم عين روايت با ترجمه آن را آورده است که اين گونه روايات از نوع اول کمتر است. شايد بتوان دليل وي براي ذکر ترجمه بدون متن روايت را اين گونه ذکر کرد که وي در پي تاليف تفسيري است که بيشتر به حال فارسي زبانان نزديک مفيد باشد و از طرفي چون اکثر فارسي زبانان و عوام با زبان عربي آشنايي ندارند بنابراين مفسّر فقط به ذکر ترجمه احاديث اکتفا مي کند.
کاشاني در تفسير خود ذيل بسياري از آيات روايات متعددي را بدون ذکر منبع و مآخذ آورده است و يا صرفاً به نام راوي بسنده کرده است؛ در اين جا به صورت فشرده به ذکر چند نمونه از آياتي که در تفسير آنها از روايات بهره برده است، بسنده مي کنيم.
در تفسير منهج الصادقين روايات منقوله از پيامبر9از روايات ساير معصومان:بيشتر است.
به عنوان نمونه ذيل آيه شريفه (مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ)528 “آن روز، كسى كه [عذاب‏] از او برگردانده شود، قطعاً [خدا] بر او رحمت آورده، و اين است همان رستگارى آشكار.”، به ذکر حديثي از پيامبر9در تفسير آيه مي پردازد و مي نويسد: “حضرت رسالت9فرموده كه “و الذى نفسى بيده ما من الناس احديد خل الجنة بعمله” يعني سوگند به كسى كه نفس من به يد قدرت او است كه هيچكس از مردمان به بهشت نرود به عمل خود گفتند يا رسول اللَّه9تو نيز به عمل خود به بهشت نروى فرمود من نيز داخل نمى‏شوم مگر به رحمت و فضل الهى و دست مبارك خود را بر سر نهاد و آه سوزناك بركشيد”529
مفسّر گاهي نيز در تفسير آيات به احاديث معصومان:اشاره مي کند ولي بدون سند و بدون اشاره به منبعي که حديث را از آن جا ذکر کرده است. وي فقط گاهي نام راوي اول و دوم را ذکر مي کند، بدون اين که به بقيه روات اشاره کند. مثلا ذيل آيه (وَلاَ تَجْعَلُواْ اللّهَ عُرْضَةً لِّأَيْمَانِكُمْ أَن…)530 “و خدا را دستاويز سوگندهاى خود قرار مدهيد، تا…”، به ذکر حديثي از امام حسين7اشاره مي کند و فقط راوي اول و دوم را ذکر مي کند و مي نويسد: “عثمان بن عيسى از ابى ايوب خزاز روايت كرده كه از ابى عبد اللَّه7شنيدم كه مي فرمود “لا تحلفوا باللَّه صادقين و لا كاذبين” فانه يقول سبحانه (وَ لا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُم)”531
وي در برخي موارد در شرح و تفسير آيات، فقط به ذکر روايات اکتفا مي کند و تفسير شکل روايي به خود مي گيرد به عنوان مثال ذيل آيه شريفه(اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى)532 “خدايى كه جز او معبودى نيست [و] نامهاى نيكو به او اختصاص دارد.”، در بيان اسماء الهي شش روايت از معصومان:مي آورد.533
وي در نقل قصص و داستان هاي پيامبران:و همچنين سرگذشت امت هاي پيشين استفاده فراواني از روايات برده است و اکثر اين روايات را بدون ذکر سند مي آورد.
به ذکر احاديث مورد استفاده ملا فتح الله در تفسير آيات به همين مقدار بسنده مي کنيم. ان شاء الله در پايان فصل به نقد و بررسي روش وي در استفاده از روايات، و ذکر مثال هايي در اين باره خواهيم پرداخت.

10- نقد و بررسي روش ملا فتح الله کاشاني در توجه به قراين
حال که ميزان استفاده ملا فتح الله کاشاني را از قراين براي تفسير آيات بيان کرديم. به نقد و بررسي روش وي در استفاده از قراين مي پردازيم و نقاط قوت و ضعف اين مفسّر در استفاده از اين قاعده بيان مي کنيم.
10-1- امتيازات
مواردي از نقاط قوت ملا فتح الله در استفاده از قراين براي فهم آيات را ضمن بيان روش وي در استفاده از قراين ذکر کرديم در اين جا برخي ديگر از اين نقاط قوت را ذکر مي کنيم.

10-1-1- اهتمام به استفاده از قراين براي فهم کلام
توجه ملا فتح الله به سياق، سبب نزول، فضاي نزول، زمان و مکان نزول و استناد وي

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه با موضوع مجلس شورای اسلامی، قانونگذاری، قوه مجریه Next Entries پایان نامه درمورد اسباب نزول، علوم قرآن