پایان نامه درمورد مفردات قرآن، زبان قرآن، علوم قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

گونه که قبلا نيز اشاره شد و در روش شناسي تفسير قرآن نيز بيان شده است قرآن با يک قرائت بر رسول خدا نازل شده و آن حضرت نيز آن را با همان قرائت بر توده مردم تلاوت کرده و قرائت حقيقي قرآن، همان قرائت است. بنابراين در موارد اختلاف قرائت، اگر راهي براي شناخت و تعيين آن قرائت باشد، قرآن را فقط بايد با آن قرائت خواند و تفسير کرد و اگر راهي براي شناخت و تعيين آن نباشد، طبق قاعده اي که در روش شناسي تفسير بيان شده است، نمي توان معاني مختلف آيه طبق قرائت هاي مختلف را معتبر و مراد خداي متعال دانست.254
فصل چهارم: توجه به مفردات و تبيين آن ها

قدم اول در فهم سخن هر گوينده اي، آشنايي مخاطب با مفردات و تک تک کلمات به کار رفته در سخن اوست. در زبان عربي که زبان قرآن نيز هست با توجه به گستردگي واژگان ربان عربي دقت در واژه شناسي تاثير بسزايي در شناخت آن زبان و درنتيجه فهم و تفسير صحيح قرآن دارد، از اين رو مفسّر قرآن کريم بايد مفاهيم مفردات قرآن – حتي معاني حروف آن- را به خوبي بداند و با توجه به مفاهيم مفردات آن به تفسير قرآن بپردازد.
راغب اصفهاني در مفردات الفاظ قرآن در اين باره مي نويسد: “نخستين دانش مورد نياز يک مفسّر علوم لفظي است و از ميان علوم لفظيه تحقيق درباره کلمات قرآن از همه مهم تر است. نياز مفسّر به تفسير واژه هاي قرآن همانند نياز بنّا به خشت خام در ساخت بنا است. کسي که مي خواهد قرآن را تفسير کند اول بايد معاني واژه ها را بداند و گرنه نمي تواند قرآن را تفسير کند.255”
زرکشي در کتاب البرهان في علوم القرآن اقدام به تفسير بدون آشنايي به لغت را جايز نمي داند و از مالک بن انس نقل مي کند که گفته است: “به هيچ شخص غير عالم به لغت عربي اجازه نمي دهم، قرآن را تفسير کند، مگر اين که او را عقاب کنم.256”
شناخت واژگان و توجه به مفردات قرآن کريم تا جايي اهميت دارد که شايسته است آن را به عنوان اولين قاعده از قواعد تفسير برشمرد، چرا که شناخت صحيح واژگان است که سبب مي شود مفسّر بتواند قرائتي را بر ساير قرائات ترجيح دهد که اين را مي توان از کلام دانشمندان علوم قرآني در بيان معيار هاي تشخيص قرائت صحيح فهميد. به عنوان مثال ابن جزري اولين معيار تشخيص قرائت صحيح را تطابق با قواعد زبان عربي بيان مي کند و اين که مفسّر بايد مفاهيم واژگان قرآن را بداند تا تطابق آن ها را با زبان عربي تشخيص دهد.
منظور از شناخت واژگان که در اين جا مطرح است فهم معاني کلمات قرآن در عصر نزول و سير تطور آن ها در طول زمان و همچنين توجه کردن به همه معاني واژگان اعم از معناي حقيقي، مجازي و تشخيص و تفکيک معناي حقيقي از معناي مجازي و ترجيح و تعيين معناي مورد نظر در عصر نزول با عنايت به قرائن موجود است.

1- راه هاي شناخت معاني مفردات قرآن
1-1- قرآن کريم
از آن جا که قرآن کريم ثابت ترين متن عربي متعلق به دوره نزول است، بايد آن را به عنوان مهمترين منبع براي کشف معاني مفردات خودش دانست. چرا که در بسياري موارد با توجه به سياق و ديگر قراين مي توان يه معناي دقيق واژه پي برد حتي در برخي موارد با توجه به سياق مي توان از يک معنا که مورد تاييد سياق نيست- هرچند مورد تاييد منابع لغوي باشد- به معناي مطلوب سياق پي برد. يکي ديگر از کارکرد هاي قرآن در شناخت مفردات، بيان معاني متعدد براي واژه است، به عنوان مثال واژه ضلال در قرآن به معاني مختلف از جمله گمراهي257 انحراف از حق258، فراموش کردن259 و …. به کار رفته است.
1-2- روايات پيامبر9و امامان معصوم::
يکي از راه هاي مهم کشف معاني مفردات قرآن روايات منقول از پيامبر9و امامان معصوم:است، چرا که يکي از ابعاد روش تفسيري اهل بيت:اهتمام ويژه ايشان به واژه هاي غريب و نامانوس است، از اين رو بايد از روايات ايشان به عنوان منبع مهم معنا شناسي واژگان قرآن استفاده کرد. روايات منقول از اين بزرگوران علاوه بر اينکه به عنوان بخشي از فرهنگ مردم عصر نزول به شمار مي آيد و مي توان از آن ها براي پي بردن به معناي واژگان استفاده کرد، يک ويژگي منحصر به فرد دارد که در سخن ديگران از جمله صحابه و فرهنگ مردم عصر نزول ديده نمي شود و آن اينکه ايشان معلم و مبين قرآن و راسخ در علم هستند، از اين جهت از سخنان ايشان مي توان کارکردهاي مهمتري را در زمينه معنا شناسي واژگان قرآن به دست آورد. از آن جمله مي توانيم از سخنان ايشان به معناي مقصود از واژه قرآن پي ببريم به عنوان مثال در آيه (التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدونَ)260 “[آن مؤمنان] همان توبه‏كنندگان پرستندگان سپاسگزاران روزه‏داران ركوع‏كنندگان سجده‏كنندگان”، که (سائحون) از ماده سيح است؛ در منابع لغوي به معناي سير و سياحت آمده است261 در قرآن نيز به همين معنا آمده است262 اما اين معنا با سياق آيه فوق سازگار نيست و پيامبر9در روايتي منظور از (سائحون) در آيه فوق را به “روزه داران” معنا کرده است263 و بدون روايت مذکور فهم اين معنا براي مفسّران ممکن نيست.
1-3- فرهنگ عامه عصر نزول
قرآن کريم به زبان جامع که همان زبان عرف عمومي جامعه خودش با ويژگي هاي خاص مي باشد، نازل شده است. قرآن در برخي آيات خود را با وصف عربي، توصيف کرده است.264 برخي نيز با استدلال به آيه کريمه (وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ)265 “و ما هيچ پيامبرى را جز به زبان قومش نفرستاديم” مدعي شده اند که قرآن تنها به لغت و لهجه قريش که قوم پيامبر9هستند، نازل شده است. اما يکي از دانشمندان معاصر علوم قرآني266 با دلايلي اين ادعا را رد کرده و بيان مي کند که قرآن در قالب فصيح ترين عبارات زبان عربي نازل شده است و براي فهم و تفسير قرآن کريم بايد مفاهيم کلمات بر حسب فصيح ترين لغات عرب، شناسايي شود و آيات کريمه بر مبناي آن تفسير گردد.267
با توجه به مطالب فوق روشن مي شود که براي فهم قرآن بايد معاني زمان نزول را مد نظر قرار دهيم چرا که زبان حقيقتي جاري و سيال است و به مرور زمان در اثر آميختگي با فرهنگ‌هاي ديگر، عرفي شدن و مسامحه در معناي دقيق كلمات، دستخوش تحولات و تغييراتي مي‎شود و ممکن است واژه اي در طول زمان معاني حقيقي و مجازي زمان نزول را از دست داده و معاني حقيقي و مجازي تازه اي پيدا کند. برخي از واژگان قرآن نيز از اين آسيب در امان نبوده و معناي عصر نزول آنها بر اثر عوامل مذکور دستخوش تحول شده و از آن معنا فاصله گرفته اند. ابن‌اثير در اين زمينه مي‌نويسد: “با تشرّف غيرمسلمانان به اسلام، زبان عربي به دليل اختلاط با ساير زبان‌ها در گذر زمان متحول گشت؛ دسته‌اي از الفاظ که معاني آنها در عصر نزول معروف و با ذهن مأنوس بود، براي تودة عرب نا آشنا و بيگانه شد و روز به روز غرابت و ابهام معاني واژه‌ها افزون گشت تا جايي که اين غرابت و ابهام دامن خواص را نيز فرا گرفت”268
فرهنگ مردم عصر نزول راهي براي به دست آوردن معناي واژه در آن زمان است. مقصود از فرهنگ نيز اشعار و نثر هايي است که از مردم معاصر پيامبر9به دست ما رسيده است و مفسّر مي تواند با مراجعه به منابع معتبر و اصيل لغوي269 به اين فرهنگ ها دست يافته و معناي عصر نزول را با توجه به اين فرهنگ ها کشف کند.
در مورد نثر بايد گفت که چيز زيادي در اين مقوله در دست نيست ولي شعر عرب به عنوان بخش مهمي از فرهنگ عصر نزول به شمار مي آيد و به جهت دارا بودن وزن، قافيه و آهنگ جذابيت بيشتري از نثر دارد به علاوه اين که حفظ و به خاطر سپاري آن نيز از نثر آسان تر است. ابن عباس شعر عرب را ديوان عرب مي دانسته و گفته است: “شعر ديوان عرب است؛ هرگاه لفظى از قرآن کريم كه خداوند آن را به زبان عرب نازل فرموده بر ما پوشيده بماند به ديوان عرب مراجعه کرده و معناي آن را در شعر جستجو مى‏كنيم.270‏” خود ابن عباس نيز از اين شيوه براي فهم معناي واژگان استفاده کرده، مسائل نافع بن ارزق271که ابن عباس در آنها به شعر عرب استناد و استشهاد کرده است نيز مويد اين مطلب است.
در هر حال بايد گفت که فرهنگ عصر نزول در فهم معاني واژه ها در عصر نزول موثر است و مفسّر را در به دست آوردن معاني واژگان کمک مي کند.
1-4- سخنان صحابه
سخنان صحابه نيز به جهت نزديکي آنها به عصر نزول و ارتباط با پيامبر9و نيز با توجه به اهميت قرآن و محوريت آن در زندگي آنان، به عنوان يکي از راه هاي پي بردن به معاني واژگان قرآن است. هر چند ممکن است سخنان آنان مراد و مقصود خداوند از آيات نباشد، اما همين سخنان مفسّر را به معاني واژگان در عصر نزول راهنمايي مي کند. اين سخنان در آغاز به صورت شفاهي نقل شده اند اما از زمان تابعان به بعد در کتبي که به “غريب القرآن” معروف هستند، قسمتي از سخنان صحابه ذکر شده است. از اين رو مفسّر مي تواند براي دستيابي به معناي واژه از اين سخنان نيز کمک بگيرد.
1-5- سخن لغت شناسان
يکي ديگر از راه هاي پي بردن به معناي واژگان سخن لغت شناسان است چرا که بسياري از لغت شناسان هنگام معنا کردن واژه اي به کاربرد قرآني آن نيز اشاره مي کنند به ويژه کتب غريب القرآن272 که هدف اصلي مولفان آن ها روشن نمودن معناي واژگان قرآن است. درباره اقوال لغويان به جهت اجتهادي و استنباطي بودن بسياري از سخنان آن ها، ميان دانشمندان اختلاف نظر است که آيا حجت و معتبر است يا نه؟ برخي قول لغويان را به دلايلي از جمله به دليل اين که قول لغوي اطمينان آور نيست،حجت ندانسته اند و عده اي ديگر به دلايلي از جمله بناي عقلا بر اعتماد به خبر ثقه و راي خبره، نظر آنان را معتبر و قابل اعتماد دانسته اند273. به نظر مي رسد با توجه به تخصص لغويان سخنان آن ها در برخي موارد قابل اعتماد مي باشد ولي بايد در نظر داشت که اعتماد به همه سخنان آنان و پذيرش آن ها بدون تحقيق درست نيست274 . در اين مورد بهتر است به کتبي مراجعه کرد که به عصر نزول نزديک تر باشد، چرا که در آنها واژگان کمتر دستخوش تغيير شده اند ملاک هايي ديگري نيز در پذيرش اقوال لغويان مطرح شده است از جمله: مستند سخن گفتن، دقيق معنا کردن، در صدد تمايز معاني حقيقي و مجازي بودن، کامل تر و جامع تر بودن.275

2- توجه به وجود معاني مختلف در لفظ
زبان قرآن کريم همانند ساير زبان ها از کلماتي تشکيل شده است که داراي معاني مختلف است و مفسّر قرآن بايد در هنگام تفسير به همه اين معاني توجه داشته باشد و با در نظر گرفتن همه اين معاني معنايي که مراد خداوند متعال است را با استفاده از قراين موجود در کلام استخراج نمايد. براي اين منظور مفسّر بايد به کتب دست اول لغت مراجعه کرده و همه معاني لفظ را از آنها استخراج نمايد به عنوان مثال واژه “الفتنه” در معاني مختلفي از جمله امتحان، شرک، گمراهي، ظلم، رنج و عذاب،اختلاف آراء مردم،شگفت انگيزي، سوزاندن و …. به کار رفته است276 و مفسّر بايد با توجه به قراين موجود در آيه معناي مورد نظر را که مراد خداي تعالي بيابد و قرآن را براساس آن تفسير کند. چرا که در صورت غفلت يا ناديده گرفتن برخي از معاني، ممکن است همان معناي مورد غفلت، مراد خداي تعالي باشد و عدم توجه مفسّر به آن، مفسّر را دچار انحراف و اشتباه در آيه سازد.

3- شناسايي معناي حقيقي و مجازي و فرق نهادن بين آن ها
هرگاه لفظي در معنايي که واضع از آن اراده کرده، به کار رود در معناي حقيقي به کار رفته است؛ به عبارت ديگر معناي حقيقي استعمال لفظ در معناي موضوع له آن است. هرگاه لفظ در معنايي غير از آنچه واضع از آن اراده کرده است، به کار رود، در معناي حقيقي استعمال شده، به عبارت ديگر معناي مجازي يعني به کار بردن لفظ در غير معناي موضوع له آن.277
يکي از نکاتي که در فهم صحيح قرآن کريم نقش مهمي دارد بازشناسي معناي حقيقي از معناي مجازي است. در اين که قرآن مشتمل بر الفاظ حقيقي است هيچ اختلافي بين دانشمندان وجود ندارد اما در مورد وجود معناي مجازي در قرآن بين دانشمندان اختلاف است جمهور علماء بر وجود آن در قرآن معتقد هستند، ولى عده‏اى آن را انكار كرده‏اند، از جمله:

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد کاشاني، صيغه، الصادقين Next Entries پایان نامه درمورد امام صادق، فرهنگ عامه، علوم قرآن