پایان نامه درمورد مثبت اندیشی، شایستگی اجتماعی، مصرف مواد

دانلود پایان نامه ارشد

هستند. طرح‌واره‌هایی که بعدأ در سیر تحول شکل می‌گیرند، شرطی‌اند(خسروی و همکاران، 1387). طرح‌واره‌های غیر شرطی، هیچ گونه راه‌گریزی برای بیمار باقی نمی‌گذارند. مهم نیست که فرد چه کاری انجام می‌دهد، زیرا در هر صورت نتیجه یکی است: فرد، بی‌کفایت، نالایق، دوست نداشتنی، بدبخت، در معرض خطر و بد خواهد بود و هیچ چیزی نمی‌تواند آن را تغییر بدهد. طرح‌واره، تمام اتفاقات دوران کودکی را بدون هیچ گونه انتخابی از سوی کودک، در خود خلاصه می‌کند؛ دقیقأ به همین سادگی. اما طرح‌واره‌های شرطی، روزنه امیدی را برای بیمار فراهم می‌کنند. به طوری که بیمار احساس می‌کند توانایی تغییر نتیجه را دارد او می‌تواند اطاعت کند، به دنبال تأیید دیگران باشد، ایثارگری کند، هیجان‌ها را بازداری نماید و با انجام این کارها، شاید حتی‌الامکان بتواند به طور موقت از وقوع نتایج منفی جلوگیری کند. طرح‌واره‌های شرطی معمولأ وقتی شکل می‌گیرند که فرد می‌خواهد از شر طرح‌واره‌های غیر شرطی خلاص شود. جایگاه طرح‌واره‌های شرطی در ساختار شناختی، همیشه بعد از طرح‌واره‌های غیر شرطی است (ملانوروزی، 1386).

2-6- تاب‌آوری
Resiliency در فرهنگ لغات، كشسانی و خاصیت فنری و ارتجاعی ترجمه شده است كه البته این واژه‌ها رسایی و گویایی لازم را برای انتقال مفهوم این واژه در حوزه پیشگیری از اعتیاد نداشته و به همین دلیل تاب‌آوری كه به عنوان معادل فارسی آن برگزیده شده، اصطلاح بهتر و مناسب‌تری است. واژه تاب‌آوری را می‌توان به صورت توانایی بیرون آمدن از شرایط سخت یا تعدیل آن تعریف نمود. در واقع تاب‌آوری ظرفیت افراد برای سالم ماندن و مقاومت و تحمل در شرایط سخت و پر خطر است كه فرد نه تنها بر آن شرایط دشوار فائق می‌شود بلكه طی آن و با وجود آن قوی تر نیز می‌گردد. پس تاب‌آوری به معنای توان موفق بودن، زندگی كردن و خود را رشد دادن در شرایط دشوار (با وجود عوامل خطر)، است . این فرایند خودبه خود ایجاد نمی‌شوند مگر اینكه فرد در موقعیت دشوار و ناخوشایندی قرار گیرد تا برای رهایی از آن یا صدمه‌پذیری كمتر، حداكثر تلاش را برای كشف و بهره‌گیری از عوامل محافظت كننده (فردی و محیطی) در درون و بیرون خود كه همواره به صورت بالقوه وجود دارد به كار گیرد (زرین کلک،1388).
تاب‌آوری در مورد كسانی بكار می‌رود كه در معرض خطر قرار می‌گیرند ولی دچار اختلال نمی‌شوند. از این رو شاید بتوان نتیجه‌گیری كرد كه مواجه شدن با خطر شرط لازم برای آسیب‌پذیری هست اما شرط كافی نیست‌. عوامل تاب‌آور باعث می‌شوند كه فرد در شرایط دشوار و با وجود عوامل خطر از ظرفیت‌های موجود خود در دست یابی به موفقیت و رشد زندگی استفاده كند و از این چالش و آزمون‌ها به عنوان فرصتی برای توانمند كردن خود بهره جوید و از آن‌ها سربلند بیرون آید. تاب‌آوری با در نظر داشتن توأم شرایط استرس زا و توانایی ذاتی افراد برای پاسخ‌گویی، دوام آوردن و رشد نرمال در حضور شرایط استرس زا مطرح می‌شود. مفهوم تاب‌آوری یك راه حل امیدبخش و خوشایند است زیرا سرانجام سختی‌ها و شرایط بد دوران كودكی می‌تواند بالقوه ویرانگر و ناامید كننده باشد. شواهد روشنی در مورد وجود رابطه میان وقایع ناخوشایند و سختی زندگی در دوران كودكی با بروز اختلالات روانی در سال‌های بعدی زندگی وجود دارد كه از این اختلالات می‌توان افسردگی، سوء مصرف مواد و خودكشی را نام برد(محمدی،1389).

2-6-1- مدل‌های تاب‌آوری
1) مدل گارمزی و همکاران
گارمزی و همکاران (1984)، سه مدل تاب‌آوری جبرانی73، محافظتی74 وچالش75 را ارائه کردند. در مدل جبرانی، عامل جبرانی متغیری است که در جهت متقابل یک عامل خطرزا مقابله یا عمل می‌کند و تأثیر مواجه را خنثی می‌کند.این عامل در تعامل با عامل خطرزا قرار ندارد، بلکه تأثیری مستقیم و مستقل بر پیامد مورد نظر دارد، هر دو عامل خطرزا و جبرانی در پیش بینی پیامد نقش دارند. مدل دیگر تاب‌آوری مدل محافظتی است. در این مدل یک عامل محافظتی، به منظور کاهش احتمال یک پیامد منفی با یک عامل خطرزا در تعامل قرار می‌گیرد. این عامل با تعدیل اثر رویارویی با خطر و به وسیله‌ی اصلاح و تغییر واکنش به یک عامل خطرزا، به عنوان یک تسریع کننده عمل می‌کند، یک عامل محافظتی تأثیری مستقیم و مستقل بر پیامد داشته باشد، اما در حضور یک عامل فشارزا، اثر آن قوی تر می‌شود. این مدل بیشترین سهم را در مطالعات تاب‌آوری به خود اختصاص داده است (محمدی،1389).
در مدل چالش، وجود عامل خطرزا که موجب استرس و فشار می‌گردد مثبت تلقی می‌شود و باعث رشد مهارت‌های فرد می‌شود که می‌تواند تأثیر مطلوب در انطباق با محیط داشته باشد. در این مدل استرس خیلی کم، چالش کافی ایجاد نمی‌کند و سطوح بالای استرس نیز می‌تواند به رفتار ناسازگارانه منجر شود، ولی سطوح متوسط استرس، فرد را با چالشی رو به رو می‌کند که در صورت غلبه بر آن موجب تقویت کفایت می‌شود. اگر چالش به صورت موفقیت آمیز صورت پذیرد به فرد کمک می‌کند تا برای مشکل بعدی آماده باشد(محمدی،1389).
2) مدل مفهومی تاب‌آوری
ماستن و رید در خصوص تاب‌آوری به توصیف مدل‌های مفهومی پرداخته که شامل مدل‌های متمرکز بر متغیرو مدل‌های متمرکز بر شخص می‌باشد. مدل‌های متمرکز بر متغیر شامل مدل‌های جمع پذیری76، تعاملی77 و غیر مستقیم78 می‌باشند.در مدل جمع پذیر که تأثیرات تراکمی عوامل خطرزا و دارایی ها در رابطه با یک پیامد مثبت مورد آزمون قرار می‌گیرند. طبق این مدل نسبت به اینکه یک فرد در زندگی چقدر درست عمل می‌کند، دارایی ها و خطرزاها نقش مستقلی را بر عهده می‌گیرند. در مدل تعاملی دو نوع اثر تعاملی را توصیح می‌دهد. یکی اینکه در فرد یا محیط یک ویژگی پایدار وجود دارد که آمادگی فرد را برای رویارویی با موقعیت تهدیدکننده، افزایش یا کاهش می‌دهد. نوع دوم، سیستم محافظتی است که به وسیله تهدید فعال شده است. مدل غیر مستقیم تاب‌آوری، پدیده اثرات میانجی را نشان می‌دهد که طی آن تأثیر نیرومند بر پیامد به وسیله خطرات یا منافع متأثر میشود. نوع دیگر مدل غیر مستقیم شامل اثر نا مشهود پیشگیری کامل است. وقتی که یک عامل پیشگیرانه نیرومند از رخداد شرایط خطرزا پیشگیری می‌کند. مدل‌های متمرکز بر شخص که تأکید اصلی شان بر شخصیت تاب‌آور است شامل مطالعات موردی، گروه‌های تاب‌آور و مدل تمام شخصیتی می‌باشند(اعتبار جهرمی،1389).
2-6-2- ابعاد تاب‌آوری
1) مثبت اندیشی: مثبت اندیشی به عنوان یک آمادگی برای انتظار رخداد بهترین موقعیت‌ها و رویداد ها به شکل مثبت تعریف می‌شود. در ساختار تاب‌آوری، مثبت اندیشی به حس داشتن یک آینده مثبت، تمایل به یافتن معنای مثبت در تجربیات و باور به داشتن توانایی اثر گذاری به طور مثبت بر دیگران و محیط اطلاق می‌شود. پژوهش‌های سلیگمن79 (2005)، نشان می‌دهد که مثبت اندیشی با سلامت جسمانی بهتر، موفقیت بیشتر تحصیلی، شغلی و ورزشی و روابط رضایت بخش ارتباط دارد و همچنین این افراد سلامت روانی بهتری از خود نشان می‌دهند و طول عمر بیشتری نسبت به افراد بدبین دارند (محمدی، 1384).
2) شایستگی اجتماعی: کودکان تاب‌آور به صورتی قابل ملاحظه واکنش دهی، انعطاف و تطابق بیشتری را نشان می‌دهند و در شروع و حفظ روابط اجتماعی نزدیک با گروه همسالان و دیگران قابلیت بیشتری از خود نشان می‌دهند و می‌توانند با دیگران همدلی کنند آنها همچنین از مهارت‌های حل تعارض و مراوده با دیگران برخوردارند و دارای حس سالمی از طنز هستند(محمدی،1389). نه تنها مطالعات مرتبط با تاب‌آوری بر این ویژگی‌ها صحه گذاشته‌اند، بلکه مطالعات انجام شده بر روی افراد دچار مشکلاتی نظیر بزهکاری، سوء مصرف مواد و الکل و بیماری های روانی نیز بر فقدان این حالت در نمونه خود تأکید کرده‌اند. ز سویی افراد با شایستگی مهارت‌های اجتماعی ضعیف، بدترین پیش آگهی و بالاترین نرخ عود را در زمینه بیماری روانی از خود نشان می‌دهند. همچنین شواهد نشان می‌دهد که سطح شایستگی اجتماعی در کودکی پیش بینی کننده شدت مشکلات روان‌پزشکی در بزرگسالی است(محمدی، 1384).
3) مهارت‌های تنظیم هیجانی: مهارت‌های هیجانی به توانایی افراد برای مقابله، اداره، بیان و کنترل حالت هیجانی نظیر خشم، تهییج، اضطراب و لذت اطلاق می‌شود(اورکی و همکاران،1391). خودتنظیمی هیجانی جنبه مهمی از تاب‌آوری است. افرادی که راهبردهای مؤثری برای مقابله با نا امیدی ها، فقدان و سایر رویداد های آشفته کننده دارند، قابلیت بیشتری برای برگشت به حال تعادل خود دارند. همچنین اداره هیجانات مثبت نیز اهمیت بسزایی دارد چرا که موفقیت اجتماعی و تحصیلی هر دو به توان فرد برای کنترل هیجانات بستگی دارد (محمدی،1384).
4) مهارت‌های مشکل گشایی80: پژوهش‌های تاب‌آوری نشان داده‌اند که مهارت‌های مشکل گشایی در اوایل کودکی فرد قابل شناسایی هستند. این مهارت‌ها عبارتند از توانایی فکر کردن به شیوه‌ای انتزاعی، تأملی و منعطف و توانایی ایجاد راه حل‌های معادل برای مشکلات شناختی و اجتماعی. همانند شایستگی اجتماعی، مهارت انجام شده بر روی افرادی که مشکلات روان‌شناختی را تجربه می‌کنند نشان از فقدان مهارت‌های مشکل گشایی در این افراد دارند. بر عکس مطالعات انجام شده بر روی افراد تاب‌آور نشان از وجود این گونه مهارت‌ها در این افراد است. طبق پژوهش ‌هالورستون81 و والد راپ82(1974)، کودکی که در سنین پایین بتواند نشان دهد که عاملی توانا برای ایجاد تغییر در یک موقعیت ناکام کننده است به احتمال زیاد در مراحل بعدی نیز فردی فعال و شایسته خواهد بود (محمدی،1384).
5) مهارت‌های مقابله‌ای: مهارت‌های مقابله‌ای، مهارت‌هایی هستند که افراد برای مقابله موفقیت‌آمیز با عوامل فشارزا در زندگی به کار می‌گیرند. از آنجایی که این عوامل اجزاء جدا نشدنی زندگی هستند، موفقیت در برخورد با آن‌ها نقش تعیین کننده ای در سلامت روانی دارد(موسوی،1388). مهمترین مهارت مقابله‌ای به ویژه در نوجوانان و جوانان عبارتند از: توانایی درخواست کمک و شناسایی محل درخواست، داشتن حس شوخ طبعی، مذاکره اصولی، حل تعارض و مهارت‌های ابراز وجود، قابلیت ایجاد آرامش روانی نظیر (سرگرمی، ورزش، بازی با تکنیک های تن آرامی)، داشتن مهارت‌های اجتماعی برای حفظ شبکه ای از دوستان حمایت کننده، حفظ سلامت جسمانی مناسب از طریق ورزش، رژیم غذایی، خواب و غیره. افراد تاب‌آورخصوصیاتی دارند که آنها را در اجتماع برجسته می‌سازد و باعث سازگاری و موفقیتشان می‌گردد مانند شایستگی اجتماعی، مهارت‌های حل مسأله، آینده‌جویی و خودگردانی(محمدی، 1384).

2-7- ارتباط اعتیاد با متغیرهای پژوهش
مسأله اعتياد، امروزه از مسائل مهم اجتماعي در اكثر كشورها ومشكل عمده اي براي دولت ها تلقي مي‌شود. اعتياد از آن روحائز اهميت است كه پيامدهاي مضر آن نه تنها خود فرد، بلكه معمولاً همسر، فرزندان، خانواده و اطرافيان فرد معتاد را در بر گرفته و ارزش‌ها و هنجارهاي جامعه را نيز در معرض خطر قرار مي‌دهد. استفاده از این مواد زمینه و شرایط ارتکاب جرم را فراهم می‌سازد. اعتياد چه به صورت مستقيم و چه به صورت غيرمستقيم، از طريق ايجاد وابستگي شديد به مصرف مواد، تضعيف و متزلزل ساختن بنيان‌هاي رواني، اخلاقي و اجتماعي، تأمين هزينه تهيه آن، محروميت از برخي امكانات و خدمات اقتصادي و اجتماعي به تدريج باعث گرايش فرد معتاد به ارتكاب جرم مي‌شود. علاوه بر اين، اعتياد به مصرف مواد با پديد آمدن شرايط آسيب‌زائي مانند اختلال و فروپاشي كانون خانواده، انحراف جنسي و خود فروشي، باعث شكل‌گيري مشكلات فردي، خانوادگي و اجتماعي مي‌گردد و اين خود معلول عوامل و شرايطي است كه شناخت دقيق آن به پيشگيري از اعتياد كمك مي‌كند(حاجبی و همکاران،1386).
در رویكرد جدید پیشگیری از اعتیاد شناسایی و ارتقاء عوامل محافظت كننده از جمله عوامل تاب‌آوری و شناسایی و كاهش عوامل خطرساز از جایگاه پراهمیت و ویژه‌ای یرخوردار است. تاب‌آوری یا Resiliency یكی از مفاهیمی است كه اخیراً در حوزه پیشگیری از اعتیاد و سایر اختلالات روانی و آسیب‌ها مطرح شده و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد مصرف مواد، تغییر نگرش، فشار روانی Next Entries پایان نامه درمورد مصرف مواد، سوء مصرف مواد، سبک دلبستگی