پایان نامه درمورد قرائات سبعه، نهج البلاغه، مفردات قرآن

دانلود پایان نامه ارشد

خبرى آورد، نيك وارسى كنيد.”، منطوق آيه اين است که اگر فاسقي خبري آورد درباره‌اش تحقيق كنيدف اما مفهوم مخالف آن اين است که اگر عادل خبري آورد تحقيق و تفحّص لازم نيست.
در نتيجه مي توان گفت که در حجت بودن مفهوم اختلافي نيست و نزاع بر سر مفهوم داشتن يا نداشتن جمله است و اگر جمله اي مفهوم داشته باشد آن مفهوم داراي اعتبار خواهد بود و اين که برخي به آياتي استناد مي کنند که حجت بودن مفهوم در آن ها مخالف با متن صريح قرآن يا برخي احکام الهي است بايد گفت که اين آيات مفهوم ندارند نه اين که مفهوم در آن ها حجت نباشد. در اين که کداميک از آيات مفهوم دارند و شرايط و ويژگيهاي حجت بودن مفهوم مخالف در کتب اصولي مطالبي آمده است.601 ولي ملا فتح الله به طور کلي مفهوم مخالف را حجت نمي داند.

نتايج
سوالي که ما در اين تحقيق در پي آن بوديم اين بود که آيا مفسّر “منهج الصادقين في الزام المخالفين” در تفسير خويش قواعد و اصولي که لازمه تفسير است را رعايت کرده است يا خير؟ از اين رو براي تجزيه و تحليل آن به سراغ تفسير منهج الصادقين رفتيم، مطالعه، تتبع و تحقيق در اين تفسير نتايج ذيل را در بر داشته است:
1- معناي لغوي و اصطلاحي تفسير با يکديگر مرتبط بوده و هر دو به نوعي بر آشکار کردن و بيان شي پوشيده دلالت دارند و نيز تفسير حقيقي تفسيري است که با توجه به قواعد و اصول علم تفسير، مفاد استعمالي آيات و مراد خداي متعال از آيات را بيان کند.
2- قواعد در لغت به معناي پايه و اساس آمده است و قواعد تفسير احکامي کلي مبتني بر مباني عقلي، نقلي و عقلايي هستند که اساس و زير بناي تفسير قرار مي گيرند و رعايت آن ها، مفسّر را از خطا و انحراف در فهم آيات دور مي کند.
3- ملا فتح الله کاشاني مفسّر، متکلم و فقيه دوره صفوي فرزند ملا شکر الله کاشاني است که در دهه هاي نخست قرن دهم در خانواده اي مذهبي در کاشان به دنيا آمد و در سال 988ه در همان جا در گذشت. ولي به علت فاصله تاريخي زياد اطلاعات زيادي از مفسّر ارجمند در کتب تاريخي ذکر نشده است، به اين جهت ناشناخته مانده است.
4- وي نزد استاداني همچون علي بن حسن زواره اي به کسب علم پرداخته و شاگردان زيادي از جمله ملا محسن فيض کاشاني، ملا مرتضي برادر وي و … از دانش وي بهره مي بردند.
5- آثار فراواني از ايشان از جمله تفسير “منهج الصادقين في الزام المخالفين”، “خلاصه المنهج”، “زبده التفاسير”، “شرح نهج البلاغه” و … بر جاي مانده است که گواه از علم فراوان وي در زمينه قرآن و حديث است.
6- تفسير منهج الصادقين از بهترين و جامع ترين تفاسير فارسي تاليف شده دهم هجري بوده و از مهمترين آثار ملا فتح الله و تفسير جامعي است که مباحث مختلف از جمله مطالب اجتماعي، روايي و ادبي در آن گنجانده شده است.
7- مفسّر هدف و انگيزه خود از نگارش اين تفسير را تاليف تفسيري ساده و قابل فهم براي عامه مردم بيان مي کند که در آن متعرض قرائات و مباحث غير ضروري نشده است و آن را در جواب تفسير مواهب عليه تاليف کاشفي نگاشته است.
8- مقدمه اين تفسير در ده فصل نگاشته شده و مفسّردر نگارش آن از منابع مختلف عربي و فارسي از جمله تفسير جرجاني، تفسير ابوالفتوح رازي، مجمع البيان، کنز العرفان و … بهره برده است.
9- شيوه طرح مباحث به اين گونه است که مفسّر ابتدا نام سوره را ذکر کرده و در ادامه مکي يا مدني بودن آن را بيان کرده و قول صحيح را بر مي گزيند، وي سپس عدد آيات سوره را متذکر شده و عدد کوفي را به جهت انتساب آن به امام علي7انتخاب مي کند و آثار قرائت، فضايل سور و …را بيان کرده و بعد آيات را موافق قرائت ابوبکر از عاصم و گاهي قرائت حفص از عاصم ترجمه کرده و در ادامه مباحث لغوي، اسباب النزول و مباحث صرفي و نحوي را با استناد به اشعار عرب بيان کرده و سپس به مباحث تفسيري مي پردازد.
10- قرائت در لغت به معناي خواندن و در اصطلاح علمي است که نمايان گر حروف و هيئت(شکل و صورت) کلمه و موقعيت آنها در قرآن است و در نظر گرفتن قرائت صحيح در تفسير آيات نقش مهم و اساسي دارد چرا که تبيين مفاد آيات و آشکار نمودن مراد خداي تعالي قبل از هر چيز وابسته به حروف و شکل واقعي و موقعيت کلمات قرآن است.
11- در بحث قرائت دلايل مختلفي از جمله ابتدايي بودن خط، بي نقطه بودن حروف و نداشتن اعراب و حرکات، باعث بوجود آمدن اختلاف در قرائت و شکل گيري قرائات سبعه شد.
12- برخي قرائات سبعه را به دلايلي از جمله اهتمام پيامبر9و صحابه به قرآن، اجماع و … متواتر مي دانند؛ اما با تحقيق مشخص مي شود که اين دلايل همگي باطل است و ادعايي بيش نيست و قرائات سبعه متواتر نيست و تنها تواتر آنها از زمان تلاوت قاريان تا زمان ما است.
13- با توجه به معيار هاي قرائت صحيح که عبارت از مطابقت آن با قرآن و قواعد صحيح عربي و داشتن دليل قطعي عقلي بر پيروي از آن است، مي توان گفت که قرائت حفص به دليل دارا بودن همه اين خصوصيات صحيح ترين قرائت است.
14- ملا فتح الله در تفسير منهج الصادقين همانگونه که در ابتداي تفسير خود بيان کرده است توجه چنداني به قرائت به جهت بي فايده بودن آن براي عامه مردم، ندارد.
15- وي ترجمه و تفسير آيات را بر اساس قرائت ابوبکر از عاصم و گاهي نيز موافق قرائت حفص از عاصم بيان مي کند و به قرائات غير از آنچه در مصحف ثبت شده را در تفسير خود مي آورد که يکي از نقاط قوت روش تفسيري وي است ولي روش وي کاستي هايي نيز از جمله معتبر دانستن تمامي قرائت ها، عدم ترجيح يک قرائت خاص و ضعف مستندات وي در بحث قرائت دارد.
16- معناي مفردات قرآن را مي توان با استفاده از منابع مختلف از جمله قرآن کريم، روايات پيامبر9و معصومان:، فرهنگ عامه مردم عصر نزول، سخنان صحابه و لغت شناسان به دست آورد. همچنين در بحث مفردات بايد به معاني مختلف لفظ توجه داشت به علاوه توجه به معناي حقيقي و مجازي و فرق نهادن بين آن ها از مباحث مهم در بحث مفردات است.
17- ملا فتح الله کاشاني در تفسير خويش مفردات را با استناد به آيات ديگر، روايات پيامبر9و معصومان:، اشعار و متون عرب معاصر و سخنان صحابه و لغت شناسان معنا کرده است که يکي از ويژگيها و نقاط قوت روش تفسيري وي در توجه به مفردات است.
18- وي همچنين به معناي مختلف در لفظ توجه داشته و معناي حقيقي و مجازي را مطرح کرده است و تفاوت آن ها را نيز متذکر شده است.
19- هر چند روش تفسيري وي در توجه به مفردات با کاستي هايي همراه است، اما از آن جا که مفسّر در ابتداي تفسير خود بيان کرده که در اين روش راه ميانه را انتخاب کرده است، بايد گفت توجه وي به اين قاعده قابل قبول است و از آن جا که منهچ الصادقين تفسيري براي توده مردم بوده است، بحث زياد در مطالب لغوي مفيد حال آنها نبوده است و از اين جهت سزاوار نيست که بر ملا فتح الله کاشاني خرده بگيريم. از طرف ديگر نيز تفسير منهج الصادقين در رديف تفاسير لغوي نيست که مباحث ريز لغوي را ياد آور شود.
20- توجه به ادبيات عرب نيز يکي ديگر از قواعد تفسير است که رعايت آن توسط مفسّر در تفسير قرآن نقش اساسي دارد؛ از جمله دلايل اهميت آن مي توان به نزول قرآن به زبان عربي و اين که بدون آشنايي با اين زبان امکان فهم صحيح قرآن وجود ندارد و همچنين به روايات معصومان:در اين زمينه و روش عقلاء، اشاره کرد.
21- ملا فتح الله در تفسير منهج الصادقين به قواعد عربي توجه داشته و در مواردي که وجوه اعرابي مختلفي براي آيه مطرح مي کند با استناد به آيات قرآن، روايات معصومان:يا شعر عرب يک وجه اعرابي را انتخاب مي کند.
22- هر چند روش ملا فتح الله در توجه به ادبيات عرب با کاستي هايي مواجه است اما روش وي در توجه به قواعد ادبيات عرب قابل قبول است، به طوري که وي در تفسير خويش در جاهاي مختلفي به ذکر مباحث صرفي و نحوي مي پردازد.
23- توجه به قراين از قواعد مهم تفسيري است که رعايت آن در فهم قرآن تاثير زيادي دارد، در يک تقسيم بندي قراين به دو نوع پيوسته و ناپيوسته تقسيم مي شوند؛ قراين پيوسته نيز خود به قراين پيوسته لفظي و پيوسته غير لفظي تقسيم مي شوند. سياق از انواع قراين پيوسته لفظي و شأن نزول، سبب نزول، فرهنگ زمان نزول و زمان و مکان نزول از انواع قراين پيوسته غير لفظي است. از قراين ناپيوسته نيز مي توان به آيات و روايات اشاره کرد.
24- سياق به عنوان يکي از قراين پيوسته لفظي به چهار نوع سياق کلمات، جمله ها، آيات و سوره ها تقسيم مي شود و از اين ميان سياق سوره ها به دليل اجتهادي بودن ترتيب آن ها اعتبار ندارد ولي انواع ديگر سياق داراي اعتبار است.
25- ملا فتح الله تا حد امکان به سياق توجه داشته و در جاي جاي تفسيرش از آن بهره برده است؛ هر چند وي سياق سوره ها را نيز معتبر مي داند که به عنوان يکي از نقاط ضعف روش تفسيري وي در بهره گيري از سياق است.
26- ملا فتح الله به شأن نزول و سبب نزول نيز توجه داشته و آن ها را در تفسير خويش مطرح مي کند؛ هر چند مانند ساير مفسّران متقدم بين سبب نزول و شأن نزول تفاوت قائل نمي شود.
27- وي از فرهنگ زمان نزول و مکان و زمان نزول آيات نيز که يکي از قراين پيوسته غير لفظي است، بهره برده است و به آن ها نيز توجه داشته است.
28- مفسّر از آيات ديگر و روايات نيز در تفسير استفاده کرده است.
29- به طور خلاصه هر چند روش تفسيري مفسّر در استفاده از قراين با کاستي هايي همراه است، اما داراي جلوه آشکاري است و در سراسر تفسير او به چشم مي خورد و مي توان گفت که وي در اين مورد نيز تا حدودي موفق عمل کرده است و در استفاده از قراين براي فهم و درک صحيح کلام الهي بهره برده است که اين روش وي در خور تحسين مي باشد.
30- دلالت ها انواع مختلفي دارند ولي در اين پژوهش دلالت اقتضاء، دلالت تنبيه (ايماء)، دلالت اشاره و دلالت مفهومي کلام از انواع دلالت ذکر شده است و معناي حاصل از همه آن ها داراي حجيت و اعتبار است.
31- ملا فتح الله در تفسير خويش هر چند نامي از اين دلالت ها (به جز دلالت مفهومي) نمي برد و تصريحي به آن ها ندارد، اما به معناي حاصل از آن ها توجه داشته و در مواردي از آن ها استفاده کرده است.
32- اصل توجه به اين دلالت ها از ويژگيهاي مثبت روش تفسيري مفسّر است، اما اين که در برخي آيات تنها به مدلول مطابقي آن ها توجه داشته از نقاط ضعف وي در توجه به دلالت ها است به علاوه اين که وي مفهوم مخالف را حجت نمي داند.

پيشنهادات
اين پژوهش تلاش ساده اي جهت دست يابي به قواعد مورد استفاده مفسّر منهج الصادقين في الزام المخالفين در تفسير خويش بوده است و از آن جا که اين تفسير يک تفسير جامع شيعي به زبان فارسي است و قواعد آن تاکنون معرفي نشده است، پژوهش حاضر مي تواند در مراکز علمي به عنوان مقدمه اي براي آشنايي بيشتر قرآن پژوهان با اين تفسير و زمينه اي براي ورود به بحث تفسيري، مورد استفاده قرار گيرد. علاوه براين ارزيابي تفسير و اين که مخاطب با دانستن قواعد تفسير بهتر مي تواند از آن استفاده کند.
و از آن جا که تفسير منهج الصادقين تفسيري جامع است جاي پژوهش و تحقيق پيرامون ميزان توجه به قواعد مختلف تفسيري در آن وجود دارد، پيشنهاد مي شود که محققان و پژوهشگران محترم با تحقيق و بررسي و تعمق بيشتر در تفاسير مختلف از جمله تفسير ارزشمند “منهج الصادقين في الزام المخالفين” خلاء موجود در اين موضوع را پر کرده و راه را براي ديگر محققان باز نمايند تا بتوانيم با فهم صحيح و دقيق کلام الهي از آن در سراسر زندگي خود بهره ببريم به علاوه اين که اين تحقيقات سبب مي شود تا نام گذشتگان دوباره زنده شود، آنان که با تلاش و کوشش روز افزون سبب رشد و ارتقاي علوم قرآني شدند.

(وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ) 602

منابع و مآخذ
1- قرآن كريم، ترجمه محمد مهدي فولادوند.
2- نهج البلاغه، (امام علي بن

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد دلالت نام Next Entries پایان نامه درمورد کوشش:، الشيعه،، اللغة،