پایان نامه درمورد علوم قرآن، ناسخ و منسوخ، نهج البلاغه

دانلود پایان نامه ارشد

اين کتاب نام برده و آن را کتاب معروفي که در شيراز و اصفهان و هرات ديده، معرفي مي کند.66
علامه سيد محسن امين صاحب اعيان الشيعه شرح نهج البلاغه و تنبيه الغافلين و تذکره العارفين را دو کتاب مجزا براي ملا فتح الله نام برده است67 که سيد جعفر سبحاني در موسوعه الطبقات الفقهاء مي گويد هردو کتاب يکي است.68
لازم به ذکر است که اين کتاب در کتابخانه آستان قدس رضوي موجود بوده و جزء کتب خطي است که در آن جا نگه داري مي‌شود و نويسنده آن را در کتابخانه آستان قدس مشاهده کرده است و بايد گفت که سخن استاد سبحاني در اين مورد صحيح است.
6- استنساخ کتاب الاستبصار
آقا بزرگ تهراني در “طبقات اعلام الشيعه” از اين کتاب نام برده، مي نويسد:
“و از آثار ماندگارش بازنويسي کتاب استبصار است که به طور کامل با مشايخش به دست اوست و از نوشتن آن در 8 شعبان 973ه.ق فراغت يافته است.69” وي همچنين در “الذريعه” نيز از اين کتاب نام برده است.70
7- ترجمه احتجاج طبرسي
يکي ديگر از آثار ملا فتح الله ترجمه احتجاج طبرسي است. وي آن را براي شاه طهماسب صفوي تاليف و يک نسخه خطي آن در خزانه شيخ صفي از شهر اردبيل آذربايجان به نظر ميرزا عبدالله افندي صاحب رياض العلما رسيده است71.

نام اين ترجمه در اعيان الشيعه72، موسوعه الطبقات الفقهاء73، روضات الجنات74 و ديگر کتب تراجم و تاريخي نيز آمده است.
8- ترجمه “قواعد الاحکام تاليف علامه حسن بن يوسف بن مطهر حلي” نيز از ديگر آثاري است که به ملا فتح الله کاشاني نسبت داده شده است75.
9- علاوه بر آثار فوق مرحوم سيد محسن امين در ذکر آخرين آثار ملا فتح الله از دو اثر به نام هاي “ماده التاريخ” و “ملاذ الفقهاء” نام مي برد76
از آن جا که اين آثار در جاي ديگر ذکر نشده است، آنچه صحيح به نظر مي رسد اين است که اين دو جزء آثار ملا فتح الله نمي باشد بلکه اشاره به تاريخ وفات ايشان دارد که به اشتباه جزء آثار وي شمرده شده است77 در تاييد اين مطلب نيز شعري است که بر سر قبر آن بزرگوار نگاشته شده است.
فقها را چو ملاذي به جز آن قدوه نبود بهر تاريخ نوشتند ملاذ الفقهاء

وفات
ملا فتح الله سرانجام پس از سال ها تلاش و کوشش در راه علم و سپري کردن عمر در راه اندوختن علوم بويژه علوم قرآني، در سال 988 ه.ق در کاشان وفات يافت و در همان جا به خاک سپرده شد. در مورد تاريخ وفات و محل خاک سپاري ملا فتح الله اختلاف نظر است. برخي مانند آقا بزرگ تهراني; وفات او را به سال 988ه.ق و در کاشان مي دانند؛ به نظر مي رسد که همين سخن درباره وفات ملا فتح الله درست باشد.
و عده اي ديگر معتقدند که وي در سال 997 ه.ق وفات يافته و در کشمير به خاک سپرده شده است.78
يکي از شعرا 79تاريخ وفات ملا فتح الله کاشاني را چنين به نظم در آورده است:
مفتي دين متين کاش قرآن مبين واقف سر قدر عالم اسرار قضا
هادي وادي تفسير که در حل کلام خاطرش بود ز اسرار يقين پرده گشا
ملکي ذات فلک مرتبه فتح الاسلام که بد از قوت او رايت اسلام به پا
قدوه اهل فقاهت که به مصباح دروس همه را بود به ارشاد به حق راهنما
کرد پرواز به شهباز سبک جنبش عزم دل وسعت طلبش ناگه از اين تنگ فضا
فقها را چو ملاذي به جز آن قدوه نبود بهر تاريخ نوشتند ملاذ الفقهاء= 98880
( که به حساب ابجدي، سال 988ه.ق مي شود.81)

نسبت زنده شدن پس از مرگ
يکي از داستان هاي معروف در مورد ملا فتح الله کاشاني که در کتب تاريخي آمده است داستان زنده شدن وي پس از مرگ و نبش قبر وي است. نقل شده است که ملا فتح الله در زمان نوشتن منهج الصادقين سکته اي کرد که آن را فوت دانستند و در قبر به امانت نهادند. وي در قبر به هوش آمد و نذر کرد که اگر نجات يافت تفسير را به پايان رساند. شامگاه مرد قبر کن براي برداشتن لوازم خود که در دخمه فراموش کرده بود درگاه دخمه را گشود. کاشاني نجات يافت و تفسير را به پايان برد.82
نظير همين داستان با تفصيل بيشتر در روضات الجنات آمده است که آن را از رياض العلما نقل کرده و به مرحوم طبرسي نسبت داده شده است. صاحب روضات الجنات در انتهاي نقل داستان بيان مي کند:
“اين داستان به مولي فتح الله کاشاني نيز نسبت داده شده است و گفته شده که او بعد از نجاتش از اين واقعه تفسير کبير منهج الصادقين را تاليف کرده است و الله العالم.83”
علاوه بر اين در ريحانه الادب پس از نقل اين داستان در مورد طبرسي و نسبت دادن به ملا فتح الله کاشاني به نقل از روضات الجنات، صاحب ريحانه الادب مي نويسد:
“در قصص العلما نظير قضيه مذکور را به آقا محمد هادي پسر ملا صالح مازندراني و دختر زاده علامه مجلسي نيز نسبت داده و گويد که او از مشاهير فضلاء بوده و آثار بسياري داشته که از آن جمله ترجمه قرآن با شأن نزول و نيک وبد و استخاره است.84”

ب) نگاهي گذرا به تفسير منهج الصادقين
همانطور که قبلاً هم اشاره شد تفسير منهج الصادقين مهم ترين و بزرگترين اثر ملا فتح الله کاشاني است اين تفسير که تفسيري ترتيبي از قرآن کريم است مي توان آن را تفسيري واعظانه ناميد چرا که مولف جون در پي نگارش تفسيري براي عامه مردم بوده است هر جا لازم مي بيند به ذکر داستان و قصه هاي قرآني مي پردازد و غالباً اين قصص و روايات آن ها را بدون سند- همچنان که بعداّ ذکر خواهيم کرد- مي آورد. برخي85 نيز اين تفسير را در سنخ تفاسير روايي ارزيابي کرده اند. در واقع تفسير منهج الصادقين تفسيري جامع است که عهده دار پرداختن به تمامي قرآن بوده و مولف مباحث مختلف و مطالب متنوع از جمله مطالب اجتماعي، ادبي، روايي و … در آن گنجانده است.

انگيزه نوشتن و وجه تسميه منهج الصادقين
در دوران حيات ملا فتح الله با روي کار آمدن دولت صفوي حرکت تفسيري شيعه مضاعف شد به طوري که بيشترين آثار قرآني در اين دوره به زبان فارسي نگاشته مي شد از جمله تفسير مواهب عليه و ترجمه الخواص.86
با اين وجود ملا فتح الله کاشاني اين تفاسير را مفيد حال عموم مردم ندانسته و در صدد تدوين تفسيري بر مي آيد که در عين سادگي و قابل فهم بودن براي عامه مردم بتواند از عقايد تشيع دفاع و شيعيان را از انحرافات فکري و عقايد غير شيعي مصون بدارد.
وي علم به قرآن را به اين دليل که خاستگاه اصول و فروع اسلام است تنها علمي مي داند که هم موجب سعادت اخروي و هم ضامن اصلاح امور دنيوي است.87 از طرف ديگر ملا فتح الله استفاده از تفاسير عربي را به خاطر مشکل بودن آن ها، مانع فراگيري علم قرآن براي غير عرب ها مي داند. وي حتي استفاده از برخي واژه هاي کهن در تفاسير فارسي و عبارات نامفهوم در آن ها را مورد نقد قرار مي دهد و در مقدمه تفسيرش هدف و انگيزه خود از تاليف آن را اين گونه بيان مي کند:
“علم قرآن اصل علوم شريعت است و دانستن آن ضرورت و چون كه بعضى از عجم از مطالعه تفاسير عربيه عاجز بودند و از تفاسير فارسيه مغلقه نيز بهره تمام نداشتند به واسطه آنكه بعضى از آن به جهت تفاصيل جميع لغات و مأخذ مشتقات آن و ذكر وجوه تركيبات باسرها و بيان قرائت عشره و شاذه و ساير متفرعات و ايراد دلايل هر يك از قراء بر آن و غير آن از سخنان غير موثوق به كه مطالعه آن موجب كلال مي شد و بعضى ديگر به جهت كثرت الفاظ فرس قديم و اسلوب نامربوط و عبارت نامستقيم باعث ملال و برخى ديگر در غايت اختصار كه از آن فايده تامه حاصل نمي شد.88”
ايشان در ادامه هدف و انگيزه ديگر خود يعني تدوين تفسيري که مشتمل بر روايات اهل بيت:باشد اشاره مي کند و تفسير کاشفي را اگر چه به خاطر ايجاز و اختصار مي پسندد و به دليل بلاغت و فصاحت مي ستايد، اما چون بر خلاف مذهب شيعه از روايات اهل بيت:چيزي نقل نمي کند آن را به مار زرنگار تشبيه کرده است و مي نويسد:
“و تفسير كاشفى اگر چه به جواهر عبارات بليغه و لآلى الفاظ بليغه فصيحه مُحَلّى بود اما چون كه موافق روش مخالفين و مخالف مذهب ائمه صادقين:بود در نظر اعتبار به مثابه مار زرنگار مي نمود چه ظاهر آن مزين بود به نقوش جميله و باطنش مملو از سموم عقايد قاتله و با وجود اين در غايت ايجاز و اختصار.89”
ملا فتح الله کاشاني در نهايت، انگيزه خود را تدوين تفسيري مي داند که برطبق قرائت سبعه بوده و عاري از بحث قرائت به جهت اختلاف در آن و مفيد نبودن آن براي عامه باشد، وي مي نويسد:
“بناء على هذا به خاطر فاتر اين فقير ضعيف جانى المفتقر الى غفران اللطيف سبحانى ابن شكر اللَّه فتح اللَّه الشريف الكاشانى كساهما جلابيب رضوانه و سقاهما شآبيب غفرانه رسيد كه (تقربا الى اللَّه تعالى و طلبا لمرضاته العلى) مطالعه تفاسير عربيه و فارسيه و كتب تواريخ و احاديث و غير آن از كتب كلاميه و اصول و فروع فقهيه كرده تفسيرى از آن انتخاب نمايد كه مبتنى باشد بر حل معانى قرآن بر طبق قرائت سبعه که مسلم الثبوت و مجمع عليه جميع موافق است و متعرض قرائت ديگر نمي شود به جهت تطرق اختلاف در آن و محتوى باشد بر ذكر اسرار و نكات و اسباب نزول آيات و احاديث سيد البريات9و اخبار و قصص و حكايات ائمه هدى:و فضل سور و آيات و وجه ارتباط و اتصال آن به يكديگر و بيان مسائل فقهيه در ضمن تبيين آيات احكام و مناقب اهل البيت:منطوى بر رفع شبهات مخالفان و ابطال مذهب ايشان و در بيان اعراب و لغت بر طريق خير الامور اوسطها سلوك نمايد و بعضى از سخنان ارباب تحقيق را نيز بحيز تحرير درآورد.90”
ملا فتح الله نامگذاري و عدد مجلدات تفسير خود را نيز هم سو با انگيزه و هدف تاليف تفسير بيان مي کند و در مقدمه تفسيرش اين چنين مي نويسد:
“و چون مقصد اقصى و مطلب اعلا از اين منتخب ايضاح طريق ائمه صادقين:است به حجج واضحه و الزام مخالفين به براهين باهره از اين جهت مسمى شد به منهج الصادقين فى الزام المخالفين و بر پنج مجلد ترتيب يافت به جهت ‏موافقت آن به عدد آل عبا اثر تيمن و تبرك پذيرفته‏.91”
از اين رو مي توان نتيجه گرفت که چون اين تفسير مي خواهد از يک سو منهج و روش درستکاران را معرفي کند و از سوي ديگر ابطال نظريات مخالفان و کج انديشان را وجهه همت خود قرار دهد، به اين نام تسميه شده است.

مباحث مقدماتي
ملا فتح الله کاشاني قبل از ورود به تفسير در مقدمه تفسير ابتدا انگيزه نگارش تفسير و اينکه تفاسير عربي و فارسي دشوار سبب علم به قرآن نمي شود، را بيان مي کند و سپس ده فصل در مقدمات تفسير و علوم قرآن مي آورد اين ده فصل عبارتند از:
فصل اول در ذكر اسامى بعضى از قراء قرآن و صحت اسناد ايشان است.
مفسّر در اين فصل نام قراء سبعه را ذکر کرده، تاريخ ولادت و وفات آن ها و سند قرائت هر کدام از قراء را بيان مي کند.
فصل دوم در ذكر اسامى قرآن و معنى سوره و آيه و وجه تسميه هر يك.
ملا فتح الله کاشاني در اين فصل اسامي قرآن از قبيل”قرآن”، “ذکر”، “فرقان”و “مکتوب” را بيان مي کند و وجه تسميه آنها را نيز ذکر مي کند. وي همچنين به حديثي از پيامبر اشاره مي کند که در آن اسامي سور از قبيل “سبع طوال”، “مثاني”، “مائين”، “حواميم” و “مفصل”، آمده است سپس وجه تسميه هر کدام از اين اسامي را ذکر مي کند.
فصل سوم در بيان اصح اعداد آيات قرآنى و فايده معرفت آن
مفسّر دراين فصل عدد کوفي را به جهت اسناد آن به حضرت علي7صحيح ترين عدد معرفي مي کند و عدد مکه و مدينه، بصره و شام را به علّت اينکه به هيچ يک از ائمّه:اسناد داده نشده است، صحيح نمي داند.
فصل چهارم در تبيين معنى تفسير و تأويل قرآن و ذكر اقسام معانى فرقان
صاحب تفسير منهج الصادقين در اين فصل بعد از تعريف تفسير و تاويل اقسام معاني قرآن از قبيل محکم، نص، ظاهر، مجمل و مفصل را ذکر کرده است و به ناسخ و منسوخ قرآن و عام و مطلق آن اشاره مي کند.
فصل پنجم

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد ترجمه قرآن، شاه طهماسب، نهج البلاغه Next Entries پایان نامه درمورد اعجاز قرآن، تدبر در قرآن