پایان نامه درمورد ضمن عقد، شرط ضمن عقد، تعاملات روزمره

دانلود پایان نامه ارشد

و مشخصي را براي آن ها تدوين كند، تا ضمن حفظ حقوق مسلّم متعاقدين و اجراي عدالت، از سوء استفاده و ظلم برخي افراد با استفاده از عدم وجود قانون كافي جلوگيري شود و نيز بايد تلاش شود تا با استفاده از اخلاق، فاصله ها و خلأهاي حقوقي را پركرده و در نتيجه به مراتب بالاي قانون گرايي و قاعده مندي از جمله التزام عملي به معيارها و ضوابط اخلاقي و به طور كلي، تحقق اخلاقيات دست يابيم. چرا كه به اين ترتيب بسياري از مسايل مربوط به اجراي شروط ضمن عقد حل خواهد شد. و نيز تلاش كنيم تا هم چنان كه در قديم و در سنت اصيل ما ايراني ها وجود داشته امروزه نيز با ايجاد روحيه قانونمندي و قانون پذيري و افزايش ميزان پاي بندي به تعهدات و انتظارات، معاشرت پذيري، احساس تعلق، فداكاري، نظم و پيش بيني پذيري رفتار، ميزان شناخت از يكديگر و پايبندي به اخلاق و عرف از ايجاد بي اعتمادي بين افراد جامعه، گسترش پديده شروط ضمن عقد و هم چنين تخلف نسبت به شروط ضمن عقد جلوگيري شود.
قاعده فقهي2 به دو دسته تقسيم مي شود:
الف) آن كه حكم شارع، به عنوان واقعي شيء عام و كلّي تعلق گرفته باشد، بدون آن كه جهل به واقع در موضوع ملحوظ شده باشد. اين دسته، «قواعد فقهي واقعي » هستند. و دليل اثبات كننده آن ها، «دليل اجتهادي» است؛ مثل ضمان يد، اتلاف و تسبيب.
ب) آن كه حكم شارع به شيء عام و كلّي تعلق يافته، ولي آن شيء، نه به عنوان واقعي بلكه به عنوان شيء مجهول الحكم، موضوع و متعلق حكم شارع قرار گرفته است. اين دسته از قواعد فقهي را «اصول عمليّه3» مي گويند؛ مانند: اصل طهارت و برائت.
قاعده «المؤمنون عند شروطهم»، از دسته نخست اين تقسيم بندي مي باشد، كه در اين نوشتار مورد بحث ما قرارگرفته است. كاربرد اين قاعده بيشتر در حوزه عقود و معاملاتي است، كه در بين مردم جامعه جريان دارد. معاملات و عقود، جزء لاينفک زندگی بشری بوده و هست. مردم بسياری از معاملات و قراردادهايشان را به تحقق شروطی منوط مي کنند؛ پس از واقع شدن اين شروط بر عقد، طرفين قرارداد ملزم به رعايت اين شروط می شوند و در صورتی که از طرف هر يک از ايشان تخلفی صادر شود، نفوذ آن عقد دچار اخلال می گردد.
شرط امری است، مربوط به آينده که حدوث يا زوال تعهد، منوط به آن است. نه تنها اموری که در متن عقد به آن تصريح شده است لزوم وفا دارد، بلکه مواردی که از جهت عرف، لازمه عقد است و با استنباط از اوضاع، قراين و امارات در چارچوب تراضی دو طرف عقد می گنجد، نيز لازم الوفا است. بنابراين پس از جعل شروط لازم الوفا در ضمن يك عقد، عمل به آن ها واجب است. مطابق «قاعده المومنون عندشروطهم» كه نزد همه فقها و حقوق دانان اصلي پذيرفته شده مي باشد. اهميت بررسي قاعده مذكور از اين جهت است، كه بيانگر حدود و ميزان نفوذ اراده دو طرف عقد در مفاد آن مي باشد.

1-2- بيان مسئله:
اين پژوهش با بهره گيري از کتاب ارزشمند و گران سنگ «القواعد الفقهيه» تأليف فقيه مشهور، «سيد حسن موسوی بجنوردی»، به بررسي تفصيلي و موشكافانه قاعده فقهي «المؤمنون عندشروطهم» پرداخته است؛ اين قاعده از جمله قواعد مهم و كاربردي فقه و حقوق اسلامي به شمار مي رود و امروزه به عنوان ابزاري در دست فقها و علماي حقوق، براي عقد قراردادها و نيز حل و فصل دعاوي ناشي از معاملات و عقود جاري بين افراد استفاده مي شود.
محقق هم چنين در ضمن بررسي و تحقيق پيرامون قاعده مذكور، به ترجمه دقيق و توضيح هر چه بهتر مفاهيم مربوط به آن همت گماشته است؛ و نيز در زمينه بيان ماهيت و مفهوم اين قاعده و وجود مستندات و ادله مشهور آن به تحقيق، مقارنه و تطبيق آراء فقها پرداخته است.
شايان ذكر است كه نگارنده در اين نوشتار، درصدد است تا نظريات مؤلف محترم _ سيد حسن بجنوردي (ره) _ را به صورت شفاف تر بيان كرده و در اثناي تحقيق نيز، به بررسي احوالات راويان روايت «المومنون عندشروطهم» و اعتبار سنجي جايگاه هر يك از ايشان بپردازد.
بررسي قاعده «المومنون عند شروطهم» كم و بيش در تحقيقات فقها و انديشمندان مسلمان به چشم مي خورد، لكن به سبب اهميت زياد اين قاعده و كاربرد فراوان آن در تعاملات روزمره افراد، نياز بيشتري به بازخواني و مطالعه موشكافانه آن احساس مي شود؛ لذا با ترجمه، تحليل و بررسي اين قاعده فقهي، به مطالعه دقيق تر اين مهم مي پردازيم.
از نشانه هاي مؤمنين اين است، كه به عهد و پيمان خود وفا دار بمانند.آن چنان كه خداوند متعال مي‌فرمايد: «ياأيهاالذين آمـَنوا أوفُوا بالعقود». ( مائده: 1) اي كساني كه ايمان آورده ايد، به قراردادها [ي خود] وفا كنيد.
رسول خدا (ص)، نيز با آن جمله معروف، اين اصل را امضا و تاييد نموده، و فرمودند: «المسلمون (المؤمنون) عند شروطهم… »؛ يعني مؤمنين ملزم به رعايت شروطشان در جريان قراردادهايشان مي باشند. بنابراين مي توان گفت:
«مبانی قاعده المومنون عند شروطهم» عبارتست از:
1. کتاب؛ به موجب آيه شريفه «أوفُوا بالعقود» وفاي به همه عقود، مورد امر و دستور الهي قرار گرفته است. همان طور كه در صحيحه ابن سنان آمده است: «العقود هو العُهود»، عقود به معناي عهود است؛ بنابراين چون واژه شرط، در معني عهد به طور مطلق به كار رفته است، مشمول اين آيه بوده و وفاي به آن لازم است.
2. اخبار و احاديث؛ روايات فراوان ديگري نيز با همان مضمون فرمايش نبي اكرم (ص)، از ائمه (ع) نقل شده است، كه همگي بر لزوم وفاي به شرط ضمن عقد دلالت دارند.
3. اجماع و اتفاق نظر علماء؛ اين مورد نيز از جمله ادله اين قاعده مي باشد، اما با وجود آيه و روايت هاي موجود، نوبت به اجماع نمي رسد.
از جمله عهودي كه انسان مؤمن ملزم به وفاي آن مي باشد، عهدي است كه در جريان يك عقد و قرارداد با طرف ديگر به وجود مي آيد. مهمترين ويژگی شروط ضمن عقد، اين است که بايد با شرع و احکام اسلامی مطابقت داشته باشد. بنابراين شرطی که مخالف کتاب و سنت باشد، باطل خواهد بود. شرط صحيح چنان چه در ضمن عقد لازم واقع شود، التزام به آن واجب مي‌گردد؛ بنابراين با در نظر گرفتن مفاد قاعده «المومنون عند شروطهم»، هر فردی ملزم به رعايت شروط ضمن عقد می باشد.
فقها در بيان اين قاعده و نيز در صحت شرط، اموری را معتبر می دانند که با فقدان هر يک از آن ها شرط، باطل و انجام آن واجب نخواهد بود. در اين تحقيق در كنار ترجمه دقيق قاعده، به بررسي اين امور نيز پرداخته مي شود. شايان ذکر است که قاعده مورد بحث، دارای حوزه إعمال گسترده ای بوده و در حقوق عمومی و خصوصی کاربرد فراوان دارد.
1-3- اهداف تحقيق:
هدف اصلي و بارز اين تحقيق، ارائه تفسيری شايسته نسبت به قاعده «المومنون عند شروطهم» از کتاب مرحوم بجنوردی میباشد، که در سايه اين ترجمه و پژوهش، كارايي قاعده شروط و استفاده از آن عمومی تر میگردد.
از ديگر اهداف اين نوشتار، می توان به بررسی ماهيت شرط از نظر لغوي و اصطلاح فقهي آن اشاره نمود. هم چنين مقصود ديگر تحقيق، تحليل و بررسی ويژگی های صحت شروط، توضيح و تبيين انواع شرط و تطبيق و مقارنه ديدگاه مؤلف با آراء ديگر انديشمندان فقه مي‌باشد.
از جمله ديگر اهداف پژوهش حاضر مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:
1. بررسی ماهيت شرط از نظر لغوي و فقهي؛
2. بررسی ويژگی های صحت شروط در قاعده مذكور؛
3. توضيح و تبيين انواع شرط؛
4. بررسي مفصّل قاعده شروط از ديدگاه آيت الله بجنوردی.
1-4- ضرورت انجام تحقيق:
ضرورتي كه محقق را بر آن داشت تا در حيطه قاعده شروط «قاعده المؤمنون عند شروطهم» به تحقيق بپردازد، اين بود كه قاعده مزبور همانند ديگر قواعد فقهي، نقشي بنيادين و زير بنايي در مباحث فقهي وحقوقي دارد؛ به نحوي كه قاعده شروط، اساس بسياري از مسائل مربوط به حوزه حقوق شخصي و خصوصي افراد جامعه در تعامل با يكديگر مي باشد. ازيك سو، اهميت به سزای عقود و معاملات در زندگی اجتماعی و تعاملات روزمره افراد و ايجاد شروط در ضمن اين عقود و لزوم وفای به آن ها و از سوي ديگر، نقش مؤثر و كارآمد كتاب «القواعدالفقهيه» در زمينه بيان مسائل «فقهي- حقوقي»، اين قصد را در محقق به وجود آورد تا با ترجمه، تحقيق و تبيين «قاعده شروط»، به بيان اين مسأله كاربردي بپردازد؛ زيرا اين قاعده در حوزه تعاملات مردم از جايگاه والايي برخوردار مي باشد.
از ديگر ضرورتهای انجام اين پژوهش، ارائه تفسير و توضيح مفصّلی از اقسام شروط ضمن عقد و هم چنين ويژگیهای اين شروط، از ديدگاه مرحوم بجنوردي براي خوانندگان محترم میباشد.
1-5- پرسش هاي تحقيق؛
سؤالاتي كه در پژوهش حاضر پيش مي آيد به دو دسته، پرسش هاي اصلي و فرعي مطرح مي شود:
پرسش اصلي بدين صورت است كه:
ديدگاه آيت الله بجنوردي، در مورد «قاعده المؤمنون عند شروطهم» چيست؟
پرسش هاي ديگري كه به صورت فرعي بوده، و زير مجموعه سوال نخست مي باشند، عبارتند از:
1. آيا قرار دادن هر شرطی در عقود، مجاز است يا خير؟
2. قلمرو و گستره الزام و وفای به شروط تا کجاست؟
1-6 پيشينه نظري:
الف) مباني نظري:
در زمينه بررسی قاعده «المومنون عند شروطهم» جداي از کتب فقهی ارزشمند قدما، برخی صاحب نظران متأخر و عصر حاضر، مقالاتي را ارائه نموده اند. مانند: مقاله «بررسی مفاد شروط و ويژگی های شروط ضمن عقد» نوشته امان الله عليمرادی، «رابطه شرط ضمن عقد و قرارداد» اثر علی اکبر فرح زادی، « بررسی فقهی رابطه شرط و عقد» از اسماعيل صغيری.
ب) چكيده تحقيقات انجام شده:
«مفاد قاعده شروط و ويژگیهای شروط ضمن عقد» ؛ اثر امان الله عليمرادی:
اين نوشتار به بررسی قاعده فقهی (المومنون عند شروطهم) پرداخته است. اهميت بررسی قاعده مذکور از اين جهت است، که بيانگر حدود و ميزان نفوذ اراده دو طرف عقد در مفاد آن میباشد. در اين مقاله نويسنده سعی بر آن داشته است، که مفاد قاعده را با تکيه بر ادله آن بشناساند و ويژگیهای شرط لازم الوفا نيز مورد مداقه قرار بگيرد.
رابطه شرط ضمن عقد و قرارداد » اثر علی اکبر فرح زادی:
هدف ازشرط ضمن عقد، آن است كه ميان شرط وعقد ارتباط برقرارشود. درتعبير كلي مي توان اين ارتباط را به رابطه اصل وفرع مانند كرد واز تعهدات ناشي ازخود قرارداد به عنوان تعهدات اصلي يادكرد وتعهدات مربوط به شروط ضمن عقدرا، تعهدات فرعي، جنبي وتبعي دانست. گرچه بسياري ازفقها وحقوقدانان درتحليل ارتباط عقد وشرط، به اين اندازه بسنده كرده وآثار قرارگرفتن شرط، درضمن عقد رابرپايه آن توجيه نموده اند، اما برخي ازفقها بادقت بيشتري درنهادشرط ضمن عقد تأمل كرده اند.
اما در پژوهشی که اینجانب به بررسی آن خواهم پرداخت، قاعده شرط و ویژگی های صحت شروط ضمن عقد از دیدگاه مرحوم بجنوردی و سایر فقها و اندیشمندان مورد مداقه قرار خواهد گرفت. و بارزترین تمایزی که این پژوهش با سایر پژوهش ها در حوزه خود دارد از این قرار می باشد که در این قاعده اصطلاحات اصلی به زبان انگلیسی ترجمه شده اند.
1-7 روش اجراي تحقيق:
اين پژوهش با شيوه «توصيفی-کتابخانه ای» و با استفاده از کتب دسته اول و معتبر فقهی نگاشته شده است. در اين نوشتار، از سيره ائمه معصومين (ع) بهره برداري شده است. هم چنين از نتايج حاصل از زحمات انديشمندان قديم و متأخر در سامان يافتن اين تحقيق استفاده شده است.

فصل دوم؛
«كليّات ومفاهـيم»

مقدمه
فقه اسلامي همانند همه علوم ديگر، قاعده مند است. قواعد فقه، زيربناي فقه وحقوق اسلامي راتشكيل مي دهد. كه باشناخت آن محققين وفقها توانايي بالايي پيدا مي كنند تادر فقه وحقوق اسلامي، بينش قابل توجهي داشته باشند كه اين امر درجهت رسيدن به مرحله استنباط و درك مسائل فقهي داراي اهميت فوق العاده اي است. و نيز به آموخته هاي آنان نظم خاصي بخشيده ودايره قدرت استدلال و تجزيه و تحليل فقهي وحقوقي شان را وسعت مي دهد. حال به بررسی مفاهیم و کلیاتی که در حیطه قاعده شرط کاربرد دارند، خواهیم پرداخت.
2-1 مفهوم قاعده؛
از واژه هاي بسيار مهم در بحث ما، واژه « قاعده»4 و كلمات مترادف آن مي‌باشد، كه لازم است معناي آن روشن گردد؛ لذا پيرامون اين واژه، در دو مرحله بحث خواهيم كرد:
2-1-1 معانی لغوي قاعده؛

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد مقتضای عقد، ضمن عقد، شرط نتیجه Next Entries پایان نامه درمورد قاعده فقهی، قواعد فقهی، علم اصول فقه