پایان نامه درمورد دوره ایلخانی، دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، هنر اسلامی

دانلود پایان نامه ارشد

فرهنگ اسلامی گردد. مکاتب مختلف این هنر که معمولا آمیخته به سنن بومی هر منطقه شکل میگرفت، از چنان تنوعی برخوردار میباشد که توصیف آن با کلمات هرگز نشاندهنده عظمت این ابداعات نیست (افشار مهاجر، 1380: 18).
در دوران سلاجقه رقابت چشمگیری بین تذهیبکاران و خوشنویسان ایرانی و هنرمندان و تذهیبکاران سایر ممالک اسلامی اتفاق افتاد و از آن جمله مکتب بغداد را باید نام برد که گروهی از ورزیدهترین و هنرمندترین خوشنویسان و تذهیبکاران را در شیوه خوشنویسی و تذهیب تربیت کرد. این رقابت سالم تا اوج اقتدار سلاجقه همچنان ادامه داشت و هنرمندان بسیاری در این دوران چه ایرانی و چه عرب در زمینه تذهیب و خوشنویسی قرآن مجید پا به عرصه هنر نهاده و آثار نادر و ماندنی از خود به جای گذاشتند.
در اوایل قرن ششم هجری خوشنویسی و تذهیب هنری جداگانه قلمداد میشوند. خوشنویسان به کتابت قرآن مجید مشغول میشوند و تذهیبکاران بعد از اتمام کتابت کار تذهیب را شروع میکنند. از نمونه قرآنهای تذهیبشده از پس این تحول میتوان دریافت که خوشنویس و تذهیبکار، دقیقا در رابطه با هم کار را دنبال میکردند. اغلب خوشنویسان کتابت قرآن مجید را به گونهای به اتمام میرساندند که زمینه تذهیب کاملا مهیا و مساعد باشد.
آنچه غیرقابل تردید است ایمان هر دو هنرمند به هرچه زیباتر نمودن کار و هنرشان است. تحول هنر تذهیب از این پس به مرور زمان آشکار میشود. هنرمندان تذهیبکار به نقشهای هندسی و به خطوط منظم و غیرمنظم اکتفا نمیکنند. هم از این زمان به بعد است که نقوش اسلیمی پیچیده با شاخ و برگ به هنر تذهیب پا مینهد و جان تازهای به این هنر میبخشند (تذهیب، تجلیگاه هنر و عبودیت،1360: 162).
ویژگی فنی قرآنهای دوره سلجوقی که آنها را از قرآنهای پیشین متمایز میسازد:
1: در آنها به جای کاغذپوستی، از کاغذ استفاده شده، هرچند که کاغذ پوستی کلا کنار گذاشته نشد.
2: خط نسخ متداول شد. البته از خط نسخ در ایام پیشین استفاده میشد ولی در دوره سلجوقیان رواج عمومی یافت. خط کوفی هنوز از بین نرفته بود و از آن نه تنها برای عناوین تزئینی، بلکه در متن نیز استفاده میکردند.
قرآنهای این دوره اکثرا با خط کوفی متکامل مشکول و با تزئینات گستردهتر و نفیستر آراسته و پرداخته شدهاند. بنابراین دوره سلجوقی، دوره رشد و بالندگی و تکامل هنر خط است. هدف کاتبان بیشتر وضوح و روشنی و عبور از ابهاماتی است که در خطوط کوفی آن زمان مطرح بوده است؛ مثلا گذاشتن اعراب و نقطهگذاری و حسن همجواری و ساختار ترکیببندی مناسب، این وضوح را بیشتر کرده است.
3: نوعی قطع قائمه مستطیلی بهتدریج به جای شکل افقی قدیمی نشست. قرآنهایی با این نوع قطع در سدههای دوم و سوم پدید آمدند (پوپ، 1378: 236).
بنابراین به صورت کلی میتوان گفت؛ تلاش هنرمندان دوره سلجوقی رفتن به سوی صفحهپردازی موزون و مناسب همراه با ریتم و آهنگی است که خواننده با کلام مقدس ارتباط بیشتری مییابد (فاضل نیشابوری، 1389: 41 و 42).
تذهیب این دوره درخور اهمیت است و میتوان با قاطعیت از قرآنهای فارسی صحبت کرد. گرایشهایی که کاملا در اثنای دوره سلجوقیان توسعه یافت، مثل سایر هنرها، منشاء در دوره پیشین داشت و سبک آن نیز به دوره مغول کشیده شد (پوپ، 1378: 233).
روند رشد تذهیبها از سده چهارم تا سده ششم قبل از حمله مغولها رو به افزایش است، تا حمله مغول که در این زمان دچار رکود شده و پس از آن در قرون ششم و هفتم شاهد تزئینات قرآنهای ایلخانی هستیم که نشان از تکامل نقشها در این زمان دارد. تاکستانی معتقد است اگر تاریخچه تذهیب را از دوره ساسانی شروع کنیم تمام نقشهایی که در هنرهای مختلف تا قرون ششم و هفتم در دوره اسلامی رواج داشته نیز ادامه نقوش ساسانی است. او معتقد است برخی از نقشهایی که هماکنون در تذهیب از آن بهره میبریم نقشهایی از ساسانیان است که نتوانستیم آنها را تغییر دهیم (مجرد تاکستانی، 1372: 31).
نخلهای متنوعی که از شاخصهای طرحهای دوره سلجوقی به شمار میروند، از دوره هخامنشی الهام گرفته شدهاند. رنگ اصلی این دوره، زر با زمینه زرافشان میباشد.
البته نوع طراحی ترنجهای حاشیه نیز که به قاب مستطیل شکل متصلند تا حدی تغییر یافته و شکل برگ نخلی مییابند. تذهیب تا اواخر سده ششم به همان صورت حفظ میشود و از حدود اوایل سده هفتم تغییرات اساسی چه به لحاظ رنگگذاری و چه شکل در آن صورت میگیرد (شایسته فر، 1388: 58).

2-14- تذهیب قرآن در دوره ایلخانی
از زمان یورش مغولها به ایران در سال 616 هجری (در سال 608 ق.؟؟) تا استقرار دولت ایلخانان44 اوضاع ایران قریب به چهل سال در آشفتگی کامل بود. دوره مغول اواخر سده هفتم تا اواسط سده هشتم، یعنی از زمانی که حکام مغولی اسلام را پذیرفتند تا پایان سلطنت ایلخانان را در شمول خود دارد.
نخستین یورش مغول، در حدود سالهای 616 تا 619 ق منجر به ویرانی کامل شهرهای ماوراءالنهر و خراسان، پراکندگی هنرمندان و صنعتگران و توقف رشد هنر در این مناطق شد. هجوم بعدی به رهبری هلاکوخان صورت گرفت. او بر بخشهایی از ایران تسلط یافت و سلسلهی ایلخانان را در ایران بنیاد نهاد. مرکز حکومت آنها در آذربایجان بود. ایلخانان از ابتدا نخبگانی ایرانی را به خدمت گرفتند، و بدین وسیله توانستند موقعیت خویش را تثبیت کنند.
با حمله مغول به ایران، دوره تاریکی از لحاظ فرهنگی پدید آمد، چرا که با این یورش بسیاری از شهرهای مهم ایران که محل ترویج علم و هنر بود ویران شد و جمع کثیری از مردم به هلاکت رسیدند. ایران پس از حمله آنان به ویرانهای بدل شد که طبعا در آن مجالی برای رشد و توسعه هنر باقی نمیماند. این دوره سیاه تا دوره حکومت ایلخانان که از نوادگان هلاکو بودند ادامه داشت. ظهور غازانخان و اصلاحات وی موجب احیای اقتصادی ایران و ایجاد امنیت در پایان سده هفتم هجری شد (رهنورد، 1388: 22).
حاكمان مغول كه در 656 هجری بغداد را غارت كردند بي شك گنج‌هاي بي‌قيمتي را از بين بردند. اما گويي دوران جديد در عوض، نيروي تازه‌اي با خود آورد كه بر هنر قرآني هم تأثير گذارد، ليكن بيش از همه خود را در تذهيب مطرح ساخت. قرن هفتم دوران رونق و ترقي عظيم معنوي در جهان اسلام بود، چندانكه آن را به نوعي از سر گرفتن جواني مثل زده‌اند. برجسته‌ترين خصيصه اين دوره افزايش گرايش به عرفان در همه جامعه است (لينگز ،1377: 100).
استیلای مغول بر ایران، نقطه عطفی در تاریخ نقاشی این سرزمین بود. از اواخر سده هفتم هجری، فرآیند دیگری از اقتباس و ابداع آغاز شد. علت عمده ترقی نقاشی، اولا توجه ایلخانان و امیران تاتار به این هنر و ثانیا آزادی بیشتر صنعتگران، بهویژه نقاشان از نظر دینی و ثالثا آمیزش هنر چینی با هنر ایرانی در این دوره است. دوره ایلخانیان از دورههای مهم آفرینش هنری در ایران است.
پس از یورش مغولان به ایران تا پایان قرن هفتم، در کار مذهّبان فترتی پیش آمد، اما از زمان اسلام آوردن حاکمان مغول تا پایان سلطنت ایلخانان هنر تذهیب بهتدریج متحول شد. شهرهای مراغه و سلطانیه و بیش از همه تبریز مرکز رواج دوباره این هنر بودند. در این دوره قرآنهای مذهّب زیبایی به دستور الجایتو و وزیرانش، تحریر و تذهیب شد (اتینگهاوزن، 1378: 1955 و 1954). تأثیر پسندهای مغولان بر تذهیب و راه یافتن برخی نقشمایههای خاورِ دور به آن سبب شد که در دوره ایلخانی مکتبی نو در نگارگری و تذهیب پدید آید، اما جوهره هنر اسلامی در آنها محفوظ ماند.
قرن هشتم هجری نقطه تحولی در گسترش و توسعه هنر اسلامی در ایران است. با آغاز این سده در ایران، هنر کتابآرایی وارد مرحله نوینی شد و آثاری کمنظیر تهیه و تولید گردید. در این دوره و با استقرار حکومت ایلخانان در تبریز، این شهر به یکی از مهمترین پایگاههای فعالیتهای فرهنگی- هنری کشور مبدل گردید و به موازات این نوع حرکتهای هنری و تولیدات فرهنگی در تبریز، در دیگر نواحی کشور نیز هنرمندان به خلق آثاری بدیع دست یازیدند.
در قرن 13 میلادی با حمله مغول به ایران بار دیگر تحول بزرگی در تاریخ نقاشی ایران پدید آمد و اگرچه در سالهای نخست بهکلّی رشته کارها از هم گسیخته شد و قتل و غارت رواج داشت، لکن ذوق ادبی و هنر ایرانی که در طول تاریخ هر مهاجمی را در مقابل عظمت خود به زانو در آورده بود در متجاوزین مغول نیز کارگر افتاد و همین که آتش حمله فرو نشست کمکم به فکر توسعه و رواج فرهنگ و هنر افتادند و تنی چند از نقاشان چینی را به ایران آوردند. ولی هنرمندان ایرانی با ذوق و ابتکار، شیوه مخصوص خود را با ریزهکاریهای چینی در هم آمیختند که سبک خاصی را بوجود آمد (معتقدی، 1387: 118).
دوران زمامداری حکام ایلخانی، یعنی غازانخان و الجایتو، در نخستین سالهای قرن هشتم، از نظر فرهنگی و سیاسی پربارترین دوره حکومت مغولها در ایران محسوب میشود. امپراتوری ایلخانیان در سال 741 ه.ق مضمحل شد.
در این سالها هنرهای تجسمی و بصری، در تمام شاخهها، به شکل فزایندهای گسترش یافت، در این میان هنر تزئین کتاب، خاصه خوشنویسی و تذهیب پیشرفتی به مراتب چشمگیرتر داشت.
در این مقطع سبک و سیاق تذهیب کتب دستنویس به شکلی بنیادین تغییر کرد. در آغاز این قرن نقوش تذهیبی واضح، با رنگآمیزی زنده و استادانه در قالب اشکال هندسی رواج یافت. این نقوش را طرحهای اسلیمی قوی و خوشساخت، حاشیههای رنگارنگ گل برگدار و تسمههای پرنقش و نگار تکمیل میکرد (خلیلی، 1380: 97). سالهای شکوفایی دوره حکومت ایلخانان مصادف با حکومت غازانخان و اولجایتو در اوایل سده هشتم ه.ق بوده است؛ در واقع حکام مغول در این دوره متأثر از آداب و فرهنگ ایرانی و نیز مذهب اسلام در صدد جبران اشتباهات پیشینیان خود برآمده و برای نیل به اهداف خود از همراهی و راهنمایی وزیران دانشمند ایرانی بهرههای بسیار جستند.
نسخهآرایی و تذهیب قرآن و کتب مختلف را نیز میتوان مهمترین مورد در میان هنرهای کتاب در این دوره دانست که سبک و شیوه تذهیب کتب به شکلی بنیادین متحول گردید.
قرآنهایی که برای سلطان اولجایتو در مناطق مختلف قلمرو ایلخانان کتابت و نسخهآرایی شدهاند، بیشک از بهترین نمونههای موجود و ارزنده برای مطالعه هستند که از جهت نوع تذهیب و ساختاری، تفاوتهایی با گذشته دارد.
هنر کتابآرایی در دوره ایلخانی شاهد تحولات و تغییرات بسیاری بوده است و بهعنوان، دوره تاثیرگذاری در روند تزئینات کتب و نسخهبرداری آنها محسوب میشود و نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی میباشد. از جمله میراثی که از گذشته در تذهیب این دوره به ودیعت نهاده شده، استفاده از قطع عمودی در کتب و سادگی و بیپیرایگی در تذهیب است که روز به روز به انسجام و پختگی آن افزوده گردید و شکل متعادلتری به خود گرفته بود. عمدهترین تزئینات در این دوره شامل سرلوحه سورهها و ترنجهای کناری آنها، علامت فصل آیات و نیز نشانههای جداسازی هر 5 یا 10 آیه بود. در کنار هنر تذهیب، خط نیز به نوبه خود، هماهنگی و آراستگی مثالزدنی ایجاد کرده.
نمونهای از قرآنهای موجود از این دوره، ویژگیهای تذهیب دوره ایلخانی را به وضوح نشان میدهد. نقش ستاره چند گوش، فرمهای هندسی، جدولکشیهای مرکب، ترنجها و شمسههای کوچک و حاشیه همه و همه از جمله عناصر تذهیب در این دورهاند.
کاربرد رنگهای درخشان و علاقه به ریزهکاری و تزئین، از جمله ویژگیهایی است که در آراستن قرآنهای این دوره از آن استفاده شده است.
کتابآرایی در دوره ایلخانی شاهد تحولات و تغییرات بسیاری است و بهعنوان دوره تاثیرگذاری در روند شکلگیری تزئینات کتب و نسخهبرداری آنها محسوب میشود. این دوره را میتوان نقطه عطفی برای شروع و پیشرفت تذهیب به شیوه ایرانی دانست.
بدون شک، عامل اصلی شکلگیری هنر ایلخانان، پذیرش فرهنگها و عقاید مختلف، بوده است. اما تقریبا هشتاد سال طول کشید تا هنرهای ایرانی از زیر ویرانههای حملات مغولان نجات یافته و به شکوفایی مجدد برسد. در زمینه هنر، جدای از معماری، مباهات و افتخار همگان در دوره ایلخانان به هنر کتابآرایی باز میگردد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درمورد دوره سلجوقی، دوره سلجوقیان، نقوش هندسی، هنر ایران Next Entries پایان نامه درمورد دوره ایلخانی، ربع رشیدی، دوره سلجوقی، آسیای مرکزی