پایان نامه درمورد حاشیه نشینی، توسعه شهر، مکان گزینی

دانلود پایان نامه ارشد

پدیده است کما اینکه تعاریف فوق‏الذکر به ترتیب تحت تأثیر دیدگاه‏های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی قرار داشته است.
سیمون چپمن29 هشت ویژگی برای مناطق حاشیه نشین و موارد مشابه آن، به شرح زیر، برمی‏شمارد:
1 ) عموماً غیرقانونی هستند.
2 ) غالباً خلق الساعه هستند و از مواد و مصالح مختلف ساخته شده‏اند.
3 ) معمولاً به وسیله‏ی خود ساکنان احداث شده‏اند.
4 ) فاقد خدمات شهری مانند راه آسفالته، برق و سیستم دفع فاضلاب هستند.
5 ) توسعه‏ی آنها بدون برنامه‏ریزی و اغلب به صورت اتفاقی صورت می‏گیرد.
6 ) مکان گزینی آنها اغلب در لبه‏های شهری، حواشی خطوط آهن و بزرگراه‏ها و یا زمین‏های خالی از سکنه‏ای که در مجاورت مناطق مرکزی شهرها قرار دارند، صورت می‏گیرد.
7 ) معمولاً در مناطق نامناسب شهری (مانند: زمین‏های ناهموار، حواشی کارخانجات، در مجاورت زمین‏های رها شده و بلااستفاده) تشکیل می‏شوند.
8 ) جمعیت متراکم دارند که از خانواده‏های پرجمعیت تشکیل شده است.
آنچه از تعاریف گوناگون برمی‏آید آن است که: حاشیه نشینی در کشورهای درحال توسعه، غالباً از مهاجرین تشکیل می‏شود که بنا به علل مختلف، شهرهای بزرگ را هدف قرار داده‏اند، ولی به دلیل پایین بودن سطح مهارت‏های فنی و فقدان سرمایه‏ی کافی، قدرت ورود به متن اصلی شهر را نداشته و ناگزیر به پذیرش زندگی حاشیه‏ای شده‏اند. مکان گزینی این قبیل اجتماعات، اغلب، در زمین‏های نامرغوب و یا اراضی حاشیه‏ی شهرها و به صورت غیرقانونی صورت گرفته است. فقر اقتصادی، پایین بودن سطح سواد و بالابودن میزان جرائم و کمبود خدمات زیربنایی و مساکن بی‏دوام و خلق الساعه، از خصوصیات مشترک مناطق حاشیه نشین به شمار می‏رود. به عبارت ساده‏تر می‏توان گفت: مناطق حاشیه نشین، محدوده‏های خاصی از شهرها هستند که به لحاظ شرایط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی، تفاوت آشکاری با سایر مناطق شهری دارند.

2-12.علل پيدايش حاشيه نشيني در ایران
آغاز شهر گرايي به شيوه نوين در ايران را بايد از سنوات اخير (چيزي در حدود 1300 هـ .ش) به حساب آورد اين روند تا سال 1357 را مي توان به دو دوره تقسيم كرد. دوره اول از سال 1300 شروع و به اجراي قانون اصلاحات ارضي در سال 1340 ختم مي شود در اين دوره نرخ رشد ساليانه شهرنشيني در ايران متوسط 65/2 درصد بوده است. در دوره دوم شهرنشيني كه از سال 1340 تا سال 1375 را در بر مي گيرد نرخ رشد ساليانه به طور متوسط 42/4 درصد بوده است. (هاشم بيگي، 1371: 96)
حركت به سوي جامعه شهري و توسعه شهرنشيني دو مسئله را همراه داشته است اول ايجاد شهرهاي جديد دوم گسترش سريع برخي از آنها (رئيس دانا، 1380: 13-11)
در يك مفهوم عام و كلي شهرهاي جديد ايران از سه طريق بوجود آمدند:
1-  افزايش جمعيت نقاط روستايي به بيش از 5 هزار نفر (طبق مصوبه مجلس شوراي اسلامي حد نصاب تبديل به شهر 400 هزار نفر تعيين گرديده)
2-  مراكز بخش ها كه طبق قانون بايد در آنجا شهرداري تأسيس شود.
3- احداث مستقيم و برنامه ريزي شده.
در كشور ما توسعه نابرابر يكي از مشخصه هاي اصلي است كه مي توان از آن به عنوان مانعي بزرگ براي شهرخود پايدار از آن ياد كرد به طوري كه در اكثر شهرهايك يا چند مانع رشد براي شهرهاي كوچك تر و روستاها وجوددارند به گونه اي كه بيشترنيروهادر اين مناطق ديده مي شوندوكمال مطلوب تر اين است كه يك شهرخودكفا،داراي نسبت ثابت ازاشتغال صنايع پايدارواشتغال غير ملي باشد(اسكندري، 1381: 156)استعمار و استثمار دولت هاي بيگانه و بي كفايتي سلاطين علي الخصوص در عصر قاجار و فقر فرهنگي و سواد و تغيير ناگهاني سيستم اقتصادي سنتي به يك اقتصاد مدرن، تك محصولي بودن صنعت كشور، واردات بي حساب و سرانجام همسو و همگام نبودن معيارهاي شهرگرايي و صنعتي شدن و تقليد و مدل سازي از كشورهاي اروپايي براي زندگي شهرنشيني همه از عواملي است كه سبب شد شهر گرايي در ايران به صورت ناموزون و با شكلي ناهنجار صورت گيرد (مهاجرين، 1387: 21)
عدم توزيع درآمدهاي ملي و نقض معيارهاي عدالت اجتماعي و نبود دسترسي يكسان و برابر به امكانات شغلي و رفاهي سبب اختلافات طبقاتي ميان اقشار جامعه شهري، نداشتن سياست هاي درست از جانب دولت و مهار نكردن اين بحران شاهد تفاوت هاي فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي ميان روستاها و یا در شهرها هستيم بطوري كه وقتي پا در يك روستا مي گذاريم گويي در يك كشور متفاوت با فرهنگ و ملتي متفاوت هستيم. اما پس از جنگ تحميلي، رشد سريع جمعيت و به دنبال آن توسعه و گسترش شهرها و نياز به ايجاد شرايط اجتماعي، اقتصادي و زيست محيطي مناسب براي شهروندان و همچنين نسل هاي آينده را به عنوان مسئله ملي در ‌آورده است (همان: 22).در چند دهه اخير شهرهاي كشورهاي در حال توسعه در معرض گسترش مهاجرت هاي روستايي به شهر بوده اند كه تحت تاثير گزار از اقتصاد كشاورزي به اقتصادي شهري و كاهش امكان اشتغال در نقاط روستايي با هدف دستيابي به فرصت هاي مطلوب تر اقتصادي، اجتماعي بوده است كه اغلب اين گونه افراد در بافت ها و سكونت گاههاي غير رسمي شهرها مستقر شده اند، زاغه نشيني، حاشيه نشيني، اسكان غير رسمي، اسكان خودرو، اسكان نابهنجار و يا هر عنوان ديگر كه براي اين پديده گذاشته شود به هر صورت نوعي الگوي سكونت براي گروهايي از جامعه فقير و فرو دست شهرنشين است(ماهنامه شوراها4، 1388:9).در كشور ايران نيز پديده اسكان غير رسمي به طور مشهوري از دهه 1340 به بعد كه رشد شهرنشيني در اوج خود بوده نمايان گرديد و شهرهاي كشور را با مشكل جدي روبرو نموده و همواره ميزان آن در حال افزايش است طبق برخي برآوردها ميزان آن در حال افزايش است و طبق برخي برآوردها در حال حاضر حدود 5/3 ميليون حاشيه نشين در ايران وجود دارد (افتخاري راد، 1382: 61)
در اين ميان همانگونه كه تحقيقات جمعيت شناسي و جامعه شناسي موسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهران نيز نشان مي دهد به لحاظ جغرافيايي بيشترين سهم جمعيت اسكان غيررسمي در تهران و ديگر كلانشهرها ايران اسكان يافته اند كه عمدتاً از جمعيت مهاجر تشكيل شده اند (سيف الديني، 1378: 84).شكل گيري محدوده هاي اسكان غير قانوني و ناهنجار به عنوان يكي از پيامدهاي گسيختگي فضائي عملكردي بويژه در كشور ما را مي توان برآيندي از مجموعه عوامل ذيل دانست:
1 -رشد شتابان جمعيت و جمعيت پذيري محدوده هاي پيراموني و ضعف نظامهاي اقتصادي و مديريت شهري براي كنترل و هدايت اين رد فضائي متناسب.
2- نظام اقتصاد شهري و منطقه اي دوگانه و اتكاي آن بر اقتصاد غير رسمي گسيخته و ضرورت حيات غير رسمي كه بروز كالبدي آن به شكل محدوده هاي متمركز روي اسكان غير رسمي ظاهر مي شود.
3- قطعه بندي بزرگ زمين كه موجب افزايش قيمت زمين مي شود به طوري كه اقشار كم درآمد توان خريد آن را ندارند.
4- سهولت ضوابط پرداخت وام و اعتبار مسكن و پايين بودن مبلغ وام پرداختي با توجه به قيمت آپارتمان و همچنين اطمينان خانوارهاي كم درآمد از قدرت باز پرداخت اقساط بلند مدت پس از اخذ وام به دليل عدم توانايي خريد در كلان شهر رو به مناطق حاشيه مي آورند.
5- افزايش فقر درون شهري يكي ديگر از عوامل موثر در حاشيه نشيني است به گونه اي كه امروزه فرهنگ فقر در كلان شهرها به عنوان يك پديده سبب بسياري از آسيب اجتماعي است.
6- اگر شهرها به صورت مناسب منطقه بندي شوند و بدون دليل و بي برنامه توسعه نيابند زمينه براي ساخت و ساز غير مجاز فراهم نمي شود و محلات زاغه نشين بوجود نخواهد آمد. (شيخي، 1382: 206).

2-13.پيامدهاي زيستي حاشيه نشيني در ايران
آسيب هاي اجتماعي ، سهم بالايي از وقوع جرم وجرائم در كشور به حاشيه نشينان اختصاص يافته است ، به دليل عدم تطابق هنجاري و نائل شدن به يك شناخت اجتماعي حاشيه نشينان و همچنين سطح نازل معيشت اقتصادي اين طبقه اجتماعي ، يك نوع انحرافات نهادينه شده در كنش آنها به چشم مي خورد.قاچاق مواد مخدر و جنايت هاي مبتني بر هيچ انگاري ارزش هاي اجتماعي از موارد قابل ذكر هستند.رواج مشاغل كاذب و غير رسمي فقر مفرط اقتصادي و همچنين عدم مهارت فني در ميان مهاجران حاشيه نشين ايران ، مشاغلي را رواج داده كه در متن زيست شهري به وضوح قابل رويت است.دستفروشي ، قاچاچ كالا ، دلالي هاي كاذب امروزه نه تنها در حاشيه شهر بلكه در متن شهرها نيز نمود تام دارد.
سطح نازل آموزش و پرورش و سواد در حاشيه شهرهاي ايران ، به بدوي ترين شكل ممكن رواج دارد ، به اين معنا كه عدم تخصيص بودجه متناسب براي امر آموزش و پرورش اين نقاط، جداي از آن كه باعث كم سواد شدن حاشيه نشينان شده است ، موجب گرديده كه تا فراين جامعه پذيري در ميان كودكان و نوجوانان حاشيه نشين فرايندي ناقص و عقيم باشد.نقصاني كه در رشد بالاي انحرافات اجتماعي نمود مي يابد.رابطه هاي قومي ، اجتماع در دل جامعه رشد مناطق حاشيه اي موجب گرديده است تا اجتماعاتي در دل جامعه رخ عيان كند.در مضرات اين بد ساماني اجتماعي همين بس كه به واسطه آن آداب شهر نشيني و كنش شهروندي به فراموشي سپرده مي شود.و خصايص كنش روستايي كه سنخيتي با زيست شهري ندارد ، به شاكله عقيدتي زيست شهري مبدل شده است.عدم بر خورداري از بهداشت و امكانات درماني تراكم بالاي جمعيتي در كنار فقدان امكانات شهري باعث شده كه از لحاظ بهداشتي مناطق حاشيه اي شهرها در وضعيت وخيمي به سر ببرند .آمار بالاي بيماري هاي واگير دار و پوستي و گوارشي ، گواهي بر اين مشكلات عمده مناطق حاشيه اي شهرهاي ايران است.
الف :حاشیه نشینی شهری قبل از انقلاب
مطالعات کارشناسان مسائل شهری نشان می دهد که تا سال 1320 اقتصاد شهر و روستا به طور نسبی توازن داشت. شروع حرکت های مهاجرتی و آغاز توسعه شهرنشینی ایران با سالهای 1332- 1320 مقارن بود (اعتماد، 1381: 190).تشکیل ارتش، عملیات نظامی در سرکوب خوانین بزرگ، برقراری امنیت در شوارع، خطوط راه آهن ایجاد تونل و راه های شهری و … تمام عواملی بود که سبب آسان شدن مسافرت و راحتی در حمل و نقل و به دنبال آن نرخ مهاجرت و حرکت روستائیان به شهرها بود به گونه ای که حرکت روستائیان از 08/0 در سال 1300 به 14% در سال 1320 رسید اما با روی کار آمدن دولت مصدق شاهد سیر نزولی مهاجرت آن هم به دلیل ملی شدن صنعت نفت و کاستن بهره مالکانه و اختصاص 2 درصد از درآمد مالکان به عمران روستایی هستیم این اقدامات سبب شد تا افزایش نرخ مهاجرت روستایی در سال 1320 متوقف شده و در سال 1335 علیرغم افزوده شدن یک رقم 6 میلیونی به جمعیت کشور نه تنها افزایش نشان نداد بلکه 5% کاهش یافته است (ورهرام، 1367)
با کودتای 28 مرداد 1332 و مشکلات سیاسی آن روز و روی کار آمدن محمد رضا شاه آن هم با چهره ای متفاوت ما در برهه ای از زمان مملکت شاهد رکود اقتصادی شدید به دلیل ورود کالاهای خارجی، رونق شهرها، فراهم کردن وسایل معیشتی و افزایش نسبی جمعیت و شدت مهاجرت بود. شهر گرائی مردم و روستائیان به حدی رسیده بود که در سال 1341 نرخ مهاجرت روستایی 0520/1% رشد نشان داد که نسبت به 5 سال قبل 10 برابر شده است (هاشم بیگی، 1371: 226).بنا به یک گزارش در مورد جمع بندی وضع موجود، حاشیه نشینی در ایران 80% ساکنین این مناطق که اکثرا در اطراف تهران تجمع کرده اند و خانه ای از حلب قوطی، حصیر و موارد مشابه دارند از مناطق بندرعباس، اهواز، کرمانشاه، همدان، لرستان، کردستان هجوم آورده اند و 63 درصد از آنها دهقان که 32 درصد آنها به دلیل کمبود آب برای کشاورزی کوچ کرده اند و 4/18 درصد خرده مالکانی بودند که زمین های خود را اجاره داده اند و به تهران آمده اند و 7/10 درصد از ظلم مالکان فرار کرده اند. (زاهدی مازندرانی، 1355: 91).مهاجرت های روستایی در ده های 40 تا 30 الزاماً به شهرها نبود و کشاورزان از روستایی به روستای دیگر سفر و با همیاری و مشارکت کشاورزان محلی دیگر کار می کردند و از سویی مهاجرت فصلی و موقت بود نه دائمی (وحدانی، 1381: 1140).در طی سالهای 50 – 1345 مهاجرت بی رویه و شتابان از مناطق روستایی به شهرهای بزرگ بیشتر شد و از این پس بود که مشکل حاشیه نشینی شهری به عنوان یک

پایان نامه
Previous Entries منابع پایان نامه با موضوع فضای مجازی، کالاهای فرهنگی، سیاست گذاری Next Entries پایان نامه درمورد حاشیه نشینی، توسعه پایدار، توسعه پاید