پایان نامه درباره کارکردهای اجتماعی، حقوق بشر، امام صادق، مردم سالاری

دانلود پایان نامه ارشد

تجاذب این است که به هر کدام از این دو قوا آن چیزی که از نظر شرعی و عقلی به او تعلق دارد، داده شود.396
حدیث دیگری نیز از آنحضرت به همین مضمون نقل شده است که آنحضرت فرمود: برای قلوب خاطرههای بدی وجود دارد که عقول قلب را از آنها منع می کند.397
آقا جمال خوانساری در شرح این حدیث شریف می گوید که “خاطر” به چیزی می گویند که در دل درآید و مراد این است که نمی شود در دل ها وسوسه های بد و قصدهای بد خطور نکند، منتهی عقل منع می کند از آنها یعنی به فساد و بطلان آن وسوسهها حکم می کند یا از عمل کردن به آن قصد ها انسان را منع می کند.398
در روایت دیگری نیز حضرت امیر مؤمنان علیهالسلام می فرماید:
از براى نفسها خويهاى بد باشد و حكمت نهى مي كند از آنها، مراد به «حكمت» علم راست درست است و «نهى كردن آن از خويهاى بد» نهى كردن آنست از عمل كردن بمقتضاى آنها، يا نهى كردن از اصل آنها و داشتن نفس بر سلب آنها از خود399
حکمت را شارح به علم معنا کرده است و علمی که مربوط به باید و نبایدها باشد مربوط به عقل عملی است پس این حدیث نیز به همان مطلبی که در دو حدیث بالا نقل شد، اشاره دارد.
در این زمینه به احادیث زیر که از امیرالمؤمنین علیهالسلام است، را نیز می توان اشاره کرد:
خصلت و خوى عقل و خرد انسان را وادار می کند بر عدل و پرهیز از ظلم.400
خصلت و خوى عقل و خرد این است که سرباز مى‏زند از كار زشت نكوهيده.401
باز داشتن هوا و خواهش خوی عقلاء است.402
خوی عاقلان کمی شهوت و غفلت است. 403
باز داشتن نفس از تزیین هوای و خواهشات از خوی عقلاء است404
سرلوحة عقل کنار زدن هوای نفس است.405
عقل فرماندة لشکر خدای رحمن است و هوا و خواهشات جلودارلشکر شیطان است و نفس بین این دو قوا و فرمانده است که هرکدام آن را به سوی خود می کشد. پس هر کس از این دو غالب آید، نفس در جایگاه آن قرار می گیرد.‏406
بهترین نصیب شخص که به او عنایت شده، عقل او است. اگر انسان به ذلت گرایید او را عزیز می گرداند؛ اگر جایی از راه راست سقوط کند او را بلند می کند؛ اگر گمراه شود، او را ارشاد و هدایت می کند و اگر سخن براند، سخن او را محکم می کند407
10. پرهیز از شتابزدگی در امور
شتابزدگی در کارها برای انسان پشیمانی را به بار می آورد. لذا افراد باید در تصمیم گیری و انجام امور از عجله و شتابزدگی پرهیز کنند. از این رو است که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم می فرماید:
آرامش و تأنی از سوی خدا است و شتابزدگی از طرف شیطان است.408
این عقل عملی است که با پیروی کردن از آن، انسان می تواند مزین به این صفت پسندیده شود چون در روایت گفته شده است که تأنی و آرامش سرباز عقل است و شتابزدگی سرباز جهل است.409
11. پندگیری از تجربه ها
پند گیری از تجربههای زندگی یکی دیگر از کارکردهای عقل عملی است که در روایات زیادی به آن اشاره شده است.
حضرت علی علیه السّلام در یک نامهها برای امام حسن علیهالسلام عاقل را اینگونه توصیف می کند: عاقل کسی است که از تجربههای زندگی پند گرفته باشد.‏410
همچنین روایات دیگر در این زمینه اینگونه آمده است.
عقل ورزی این است که انسان تجربههای خود را (برای پند گیری) حفظ کند.411
خرد مندی نگهداری تجربه ها است و افضل ترین تجربه ها، تجربهای است که از آن پند گرفته باشی.‏412
امام صادق علیه السّلام می فرماید:
انسان خرد مند از یک سوراخ دوبار گزیده نمی شود. 413
بدین ترتیب هر فردی که در پیرو از عقل عملی خود به حفظ و مراجعه به تجاربش بپردازد از تکرار کار زیانآور مصون می ماند.
بخش دوم : کارکردهای اجتماعی عقل عملی
زندگی اجتماعی انسان از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. امروزه مردم در گوشه و کنار دنیا شعار مردم سالاری و دم از حقوق بشر می زنند. اگرچه رفتار آنها گفتارشان را تکذیب می کند و با شعار حقوق بشر و مردم سالاری، حقوق بشر را زیر پا می گذارند و فقط دنبال حفظ منافع خودشان هستند. این دین مبین اسلام است که اگر کسی حقیقتا پیروِ احکام آن باشد، در آن، احکام و قوانینی وضع شده است که با رعایت کردن آن هم حقوق اجتماعی بشر مصون خواهد ماند و هم جامعه انسانی به سعادت اجتماعی خواهد رسید. وجوب امر به معروف و نهی از منکر، وجوب احترام گذاشتن به جان و مال و ناموس دیگران و وجوب پیروی از یک فقیه عادل از جمله آن قوانین است.
وقتی روایات را ملاحظه می کنیم، اهمیت عقل عملی در زمینه اجتماعی برای ما روشن می گردد و در سخنان معصومین علیهمالسلام کارکردهایی بیان شده است که برای نظم بخشیدن به زندگی اجتماعی سودمند است. و باید هم عقل عملی چنین کارکردهایی داشته باشد چون انسان یک موجود اجتماعی است و نمی تواند فقط زندگی فردی داشته باشد و تمام احتیاجات خود را برآورده کند لذا ناگزیر است که در جامعه و کنار دیگران زندگی کند. از این رو عقل را که خدای متعال به انسان به عنوان رسول و حجت باطنی عنایت کرده است، باید دارای چنین کارکردهایی باشد. به همین جهت است که در سخنان معصومین علیهم السلام به کارکردهای اجتماعی عقل عملی هم اشاره شده است و در این بخش به عنوان نمونه به برخی از آنها اشاره می شود.
1. حلم و بردباری و تواضع
انسانی که در اجتماع زندگی می کند باید در برابر دیگران حلیم و بردبار و متواضع باشد تا همه بتوانند، یک زندگی موفق و شیرین در جامعه داشته باشند. آیات قرآن نیز به این مطلب دارد که انسان در برابر برادران دینی خود باید متواضع باشد. در آیة 54 سوره مائده خدای متعال ویژگیهای کسانی را بیان نموده است که آنها محبوب خدا هستند و یکی از آن ویژگیها خاضع بودن آنها در برابر مؤمنین است.
پیامبر گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم می فرماید:
ویژگی انسان عاقل این است که از کسی که نسبت به (حال و چگونگی) او جاهل و نادان است، حلم و بردباری نماید.
و عاقل کسی است که در برابر رفتار ناپسند دیگران گذشت داشته باشد به جای اینکه زود رنجیده شود و رنجش خود را آشکار نماید پس عاقل کسی است که بگذرد از کسی که به او ستم کرده است.
ویژگی دیگر عاقل این است که تواضع و فروتنی نماید در برابر کسی که مقام و مرتبهاش از او پایین تر است.414
در این روایت آن حضرت صلیاللهعلیهوآلهوسلم ده ویژگی انسان عاقل را بیان نموده است که سه تا از آنها مربوط به اینجا بود لذا به همین مقدار بسنده کردیم و این سه ویژگی از ویژگیهایی است که در رفتار با دیگران برای زندگی اجتماعی انسان سودمند است و این عقل عملی است که این ویژگیها را با کنترل بر قوای نفسانی در انسان به وجود می آورد.
حضرت امام صادق علیهالسلام نیز در یک حدیث طولانی ویژگیهای انسان عاقل را بیان نموده و می فرماید: انسان عاقل هنگامیکه با افراد ناملایم و ناجور برخورد مى‏كند، مدارا مى‏نمايد… و حلم را در احوال و امور خود قرين قرار مى‏دهد.415
2. مدارا با دشمنان و همدلی با دوستان
یکی از چیزهای که انسان برای زندگی موفق در اجتماع لازم دارد، برخورد مناسب با دوستان و دشمنان خود است و این کار در روایات یکی از کارکردهای عقل عملی شمرده شده است.
وقتی از امام حسین علیهالسلام راجع به عقل سوال شد، آنحضرت فرمود: عقل این است که هنگام عصبانیت غصه خود را فروبرد و با دشمنان خود سازش داشته باشد.416
همین روایت با کمی تفاوت از امام رضا علیهالسلام نیز نقل شده است.
از امام رضا (ع) نقل شده هنگامیکه از ایشان پرسش شد كه عقل‏ چيست؟ فرمود:
تحمل غصه و سازش با دشمنان و ساخت با دوستان.417
در این روایت اخلاق و رفتار انسان نسبت به دوست و دشمن را از کارکرد عقل به شمار آورده است و چون جنبه عملی دارد در واقع از کارکرد عقل عملی به حساب می آید.
این مطلب را کسی در یک شعر زیبا بیان کرده است
“آسايش دو گيتى تفسير اين دو حرفست ‏ با دوستان مروت با دشمنان مدارا”
3. روش درست برخودر با جاهلان
یکی از وظایف مهمی که بر عهدة عقلاء و خردمندان است، این است که با جهلاء برخورد خوبی داشته باشد و آنها را با رفتار و کردار خود به کارهای نیک و شایسته راهنمایی کند و سعی نماید که بیمارهای روحی آنها را معالجه کند. این مطلب در روایت اینگونه بیان شده است: سزاوار است برای عاقل که با جاهل مانند یک طبیبی که با مریض برخورد می کند، رفتار کند418 یعنی به فکر اصلاح او باشد نه اینکه خود را از او برتر ببیند و از او کناره بگیرد.
4. عامل سخاوت و بخشش
یکی از اوصاف شایسته که در زندگی انبیاء علیهمالسلام و ائمه علیهمالسلام نیز فراوان یافت می شود، این است که آنها نعمتهای الهی در اختیار دیگران نیز می گذاشتند. حتی در سیره حضرت ابراهیم علیهالسلام آمده است که ایشان هیچ وقت بدون مهمان سر سفره نمی نشستند. در روایات معصومین علیهمالسلام این از ویژگیهای انسان عاقل شمرده شده است. چنانکه امام کاظم علیهالسلام می فرماید:
برای انسان عاقل سزاوار است که اگر خدا به او نعمتهای خاصی عطا کند که دیگران از آن محروم باشند دیگران را نیز در آن شریک کند.419
5. نصیحت خالصانه
یکی دیگر از کارهایی که انسان در برخورد با دیگران باید داشته باشد این است که اگر از او کسی نصیحت خواست و رشادت بخواهد از روی اخلاص به او نصیحت کند و او را به راه درست هدایت کند.
چنانکه در روایت درباره انسان عاقل آمده است که شخص عاقل هیچ وقت به کسی که از او نصیحت بخواهد دغل بازی نمی کند. 420
6. محبت و الفت نسبت به مردم
یکی از کارکردهایی که عقل عملی در زمینه زندگی اجتماعی دارد، ایجاد انس و محبت نسبت به مردم است. این ویژگی یکی از شاخصههای بارز پیامبرگرامی اسلام صلی اللهعلیهوآلهوسلم است که خدای متعال در قرآن مجید این ویژگی اخلاقی پیامبر را یادآور شده می فرماید:
پس (ای پیامبرص) بخاطر رحمت خدا بود که تو برای مردم نرم دل بودی و اگر نسبت به آنان سخت دل می بودی مردم از اطراف تو پراکنده می شدند.421
در روایات این ویژگی اخلاقی به عقل نسبت داده شده است همان طور که در صحیفۀ امام رضاعلیهالسلام آمده است:
آخرین نقطه و قلة عقل بعد از اعتقاد به دین، محبت ودوستی نسبت به مردم و نیکی کردن به هر انسان خوب و بد است.422
7. مدارا کردن با مردم
یکی دیگر از فضایل اخلاقی جمعی که توسط عقل عملی در انسان به وجود می آید، مدارا کردن با مردم است. در این باره در حدیثی از رسول گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم آمده است:
سرلوحة عقل بعد از ایمان به خدا، مدارا کردن با مردم است تا جایی که حقی ضایع نشود.423
جمع بندی
در این گفتار کارکردهای عقل عملی در دو محور بیان شد. در محور اول کارکردهای دنیوی و اخروی عقل عملی از دیدگاه روایات بررسی شد و در بخش دنیوی کارکردهایی مانند پرهیز از مستیهای دنیوی، دوری از اسراف و انتخاب قناعت، دوری از حرص و طمع در مال دنیا، انتخاب شغل مناسب و مقدور در زندگی وغیره در روایات برای عقل عملی بیان شده است.
در بخش اخروی به کارکردهای اخروی عقل عملی پرداخته شد و روایات معصومین علیهمالسلام در این باره بررسی شد و کارکردهایی مانند عمل و تهیه توشه برای آخرت، انتخاب آخرت در مقابل دنیا، آبادانی آخرت، آمادگی برای مرگ، سعادت ابدی و دوری از شقاوت وغیره برای عقل عملی در روایات اشاره شده است.
در محور دوم کارکردهای فردی و اجتماعی عقل عملی در دو بخش بررسی شد و در بخش اول کارکردهای فردی مانند راستگویی در گفتار، حیا از خدا در حین عمل، وسیله نجات از مقام تحیر و تردد، سبب بالا رفتن ارزش اعمال انسان، سبب ایمان و دوری از کفر، راضی بودن به رضای الهی و پرهیز از نارضایتی وغیره از روایات برای عقل عملی بیان شد.
در بخش دوم کارکردهای اجتماعی عقل عملی از نظر روایات بررسی شد و یافتیم که چیزهایی مانند حلم و بردباری ، سازش با دشمنان و همدلی با دوستان، نحوة برخورد با جاهلان، نصیحت خالصانه به دیگران، محبت و الفت به دیگران و مدارا کردن با مردم در روایات از کارکردهایی است که برای عقل عملی بیان شده اند.
البته

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره بیمارستان ها، فعالیت اجتماعی، انسان کامل، خوشگذرانی Next Entries پایان نامه درباره باید و نباید، نهج البلاغه، دانشگاه تهران، کارکردهای اجتماعی