پایان نامه درباره کاخ گلستان، معماری سنتی، شهر اصفهان، کاروانسرا

دانلود پایان نامه ارشد

ارسی از هم تفکیک شده است (شکل3-14).

(شکل3-13)، ارسی پنج لنگه تالار ارسی انگورستان ملک، اصفهان، نگارنده

(شکل3-14)، وادار ساخته شده از مصالح ساختمانی، تالار شاه نشین خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

3-3-3-روکوب:
همان گونه که در فصل پیشین گفته شد، وادارها در ارسی، مسیری برای حرکت لنگه هستند. برای آنکه عمل حرکت کشویی لنگه ها بر روی وادار به سهولت انجام پذیرد، از اجزایی چوبی به نام روکوب استفاده میشود که ضخامت آنها کمتر از وادار و چهارچوب میباشد( شکل 3-15). روکوبها تابع شکل لنگهها در قسمت بالا به صورت صاف و یا دارای انحنایی قوسی شکل میباشند(شکل 3-16).

(شکل3-15)، نمایی از مسیر کشویی
در ارسی پنج لنگه خانه مشروطیت،
اصفهان، نگارنده

(شکل3-16)، روکوب با انحنای قوسی، تالار ارسی انگورستان ملک، اصفهان، نگارنده

3-3-4-گل میخ:
روکوبها از سمت بیرونی و درونی توسط میخ هایی فلزی به نام گل میخ بر روی وادار قرار میگیرند. در واقع میتوان گفت که گل میخ ها از انواع الصاقات فلزی است که بر روی در و پنجرههای سنتی از جمله ارسیهای بکار رفته در بنا، نصب می گردد. فلز بکار رفته معمولاً آهن است. این گل میخ ها با وجود نقوش تزئینی و هم چنین نصب و نگهداری روکوب بر وادار و فراهم آوردن مسیر و شیاری جهت بالا و پایین رفتن لنگهها، از دو جنبه کاربردی و تزئینی مهم تلقی شده و در ردیفها و فواصل منظم بر روی روکوب قرار میگرفته است (شکل 3-17).

(شکل3-17): وجود گل میخ با فواصل منظم بر روی وادار ، خانه مشروطیت، اصفهان، نگارنده
گل میخها به شکلهای مختلف بوده (شکل های3-18 و 3-19)، اما بطور معمول از دو بخش کلاهک و تنه تشکیل شده و در اندازه و شکل های مختلف وجود دارند که در ارسی ها بیشتر از یک نوعِ مزین به شیارهایی که در مرکز بهم رسیده اند، استفاده گردیده است (شکل 3-20).

( شکل های 3-18 و 3-19): اشکال مختلف گل میخ بر روی در خانه، روستای چَرگَر، زنجان، نگارنده

( شکل3-20): گل میخ با تزئین شیاردار بر ارسی، خانه مشروطیت، اصفهان، نگارنده

3-3-5-خروسک:
برای بالا نگه داشتن لنگه ارسی در شیار چهارچوب، از عنصری آهنی که یک سر آن دارای قلاب بوده و خروسک یا چفته ریزه نامیده میشود، استفاده میگردد که برای داشتن تحرک بیشتر، توسط گل میخی شولهدار بر چهارچوب پنجره ارسی نصب میشود. هنگام بالا بردن لنگه، برای ثابت نگه داشتن آن، قلاب خروسک را در داخل سر میخی در سمت مقابل پنجره ارسی میاندازند تا با اتصال دو بخش چهارچوب، مانع از پایین آمدن لنگه گردند (شکل3-21).

(شکل 3-21): خروسک یا چفته ریزه، انگورستان ملک، نگارنده

3-3-6-ساختار پاشنه یا آستانه:
دهخدا، ذیل واژه آستانه تعاریفی مانند: آستان، حضرت، جناب، عتبه، ساحت، درگاه، کریاس و کفش کن را آورده و هم چنین در فرهنگ معین نیز آستانه، چوب زیرین چهارچوب در، مقدمه، وسیله، بارگاه شاهان معنا شده است. در واقع به بخش افقی چهارچوب در و یا ارسی که معمولا پهن تر از اضلاع جانبی بوده، آستانه گفته میشود و این عنصر در ورودیها برای جلوگیری از صدمه دیدن در و یا لنگه های ارسی، در اثر ضربه پا و یا برای تفکیک فضای بیرون از فضای داخل بنا، ساخته شده است.
در ارسیهایی که به عنوان ورودی بین فضای حیاط و درون خانه استفاده میشده، آستانه جهت جلوگیری از نفوذ آب و یا گرد و خاک بیرون به داخل خانه و هم چنین محلی برای درآوردن کفش تعبیه گردیده است و در ارسی های بین دو تالار و یا دو اتاق، نقشی متفاوت داشته و باعث میشده که افراد در هنگام ورود به محل، با رسیدن به آستانه، کمی مکث نموده و رعایت ادب و احترام را بنمایند. حتی در برخی مکانها به منظور جداسازی فضا در یک تالار بدون وجود در و یا ارسی، از آستانه استفاده شده، چنانچه در انگورستان ملک در شهر اصفهان، در میانه ی تالار ارسی، آستانه ای چوبی برای تفکیک دو فضا موجود است که بخش شاه نشین را از قسمت دیگر جدا نموده و به این ترتیب افراد هنگام ورود به تالار و در حضور بزرگان، آداب احترام را بجا میآورده اند(شکل3-22 ).

(شکل3-22)، آستانه تالار ارسی،
انگورستان ملک، اصفهان، نگارنده

با بررسیهای انجام گرفته، آستانه در ارسیها یا از چوب ساخته شده و جزئی از چهارچوب به حساب می آمده است که در این مورد، گاه هم سطح زمین، (شکل 3-23) و گاهی نیز ارتفاع دارد (شکل 3-24).

(شکل 3-23): آستانه هم سطح با زمین، ارسی تالار میانی، حسینیه امینی ها، قزوین، نگارنده

(شکل 3-24): نمایی از آستانه بلند چوبی، ارسی عمارت بادگیر، کاخ گلستان، نگارنده

در برخی موارد هم برای حفظ استحکام، آستانه را از مصالح مختلف ساختمانی ساخته اند(شکلهای3-25و 3-26).

(شکل3-25): آستانه ارسی ایوان تخت مرمر از مصالح ساختمانی( سنگ مرمر)، کاخ گلستان، نگارنده

(شکل 3-26): آستانه ارسی از مصالح ساختمانی، عمارت دهدشتی بوشهر، (امرایی، 1388، ص.116)

3-3-7-ساختار لنگه یا دَرَک:
ارسی در بناهای سنتی به عنوان پنجره و یا در- پنجره و ورودی ، در تالارهای اصلی با تزئینات بسیار زیبا و پرکار، در بالاخانهها و اتاقهای گوشواره واقع در طبقات بالاییِ طرفین تالار و هم چنین به عنوان میاندر در بین دو اتاق و یا دو تالار در خانهها، کاخها، حجرههای مساجد، بقعه ها، کاروانسراها و یا در بازارها استفاده میشده است. بخش متحرک پنجره های ارسی که به واسطه باز و بسته شدن آن بصورت عمودی، امکان استفاده از این عنصر کاربردی _تزئینی در جهت ایجاد ارتباط دیداری و شنیداری با فضای بیرون، تهویه هوا، تعدیل نور در جهت تامین نور مناسب و در عین حال جلوگیری از ورود نور نامناسب و آزاردهنده، ورود و خروج افراد، جدارهای مناسب در جهت تفکیک فضاهای یک بنا و یا یکی سازی فضاها برای دستیابی به مکانی بزرگتر، میسر میشود را، لنگه، دَرَک یا چشمه میگویند.
در معماری سنتی ایران این در-پنجره ها را بر اساس تعداد لنگههای آن نامگذاری کرده و در بناها شاهد وجود ارسیهای یک تا نُه لنگه میباشیم. با بررسی عملکرد ارسی میتوان دریافت که تعداد محدودی از اهداف ذکر شده، مانند بخشی از عمل نورگیری و یا تعدیل نور، هم چنین تهویه هوا، توسط پاتاق محقق میشود، اما بیشترین عملکرد ارسی به واسطه وجود لنگهها بوده و بر این اساس میتوان به حق این جزء را بخش مهم و اصلی ارسی نامید.
همانگونه که در بخش پیشین عنوان شد، لنگهها در مسیری که بواسطه قرارگیری روکوب بر وادار در چهارچوب بوجود آمده، بالا و پایین رفته و بخشی از عملکرد ارسی را سامان میبخشند و دارای خصوصیات خاصی میباشند که بواسطه آنها، ارسی از دیگر پنجره ها متمایز میگردد. ساختار کلی این بخش از ارسی تقریبا یکسان بوده و تفاوت آنها بیشتر به لحاظ تزئینی است. عموماً لنگه ها توسط یک قاب چوبی احاطه شده و یک حاشیه اصلی، در متن وجود دارد که در برخی از لنگهها حاشیه های باریکتری در دو طرف آن قرار گرفته است. متن داخل حاشیهها دارای تقسیم بندیهایی است که بنا به محل استفاده و کاربری توسط شیشه های رنگی، شیشه های سفید و یا چوب پوشانده شده است.
لنگهها به لحاظ ساختاری به دو صورت ساخته شدهاند: یک تکه( یک پارچه) و دو تکه. لنگههای یکپارچه عموماً یا مستطیل شکل هستند و یا در قسمت بالایی انحنا گرفته و قوسی شکل میباشند( شکل های 3-27 و3-28).

(شکل3-27): ارسی با لنگه مستطیل، شمس العماره (شکل3-28): لنگه با انحنای قوسی در بالا، حسینیه
کاخ گلستان، تهران، ماخذ: آرشیو کاخ گلستان امینی ها، قزوین، نگارنده

ساختار کلی در لنگه های مستطیل شکل یکسان بوده و تفاوت آنها در تقسیم بندی برای تزئین متن داخلی به صورت تقسیمات ساده هندسی و منظم( شکل3-29)، هلالی های ساده( شکل3-30) و یا انواع انحناها با شیوه قواره بری که زیبایی ارسی را افزون کرده است، میباشد( شکل های 3-31و 3-32).

(شکل3-29): ارسی سه لنگه با تقسیمات
ساده، حوضخانه کاخ صاحبقرانیه، تهران
نگارنده

(شکل3-30): لنگه های ارسی با تزئین ه هلالی ساده، تالار شاه نشین خانه علوی،
تبریز، نگارنده

(شکل3-31): قواره بری در لنگههای
ارسی، تالارسوم حسینیه امینی ها،
قزوین، نگارنده

(شکل3-32): لنگه های ارسی با تزئین طرح گردان،
خانه مشروطه، تبریز، نگارنده

در بخش شیشه خور، گاهی نورگیر بسیار باریک بوده و عملاً نور کمتری وارد فضای درونی میگردد(شکل3-33) و گاهی بیشترین قسمت متن را فرا گرفته و بدین ترتیب نور وارده بیشتر میشود ( شکل3-34).

(شکل3-33): عمارت دهدشتی،
بوشهر، برگرفته از سایت:
ART HUT

(شکل3-34): خانه امیر نظام گروسی،
(موزه قاجار)، تبریز، نگارنده

تزئینات در دو سوی برخی لنگهها یکسان بوده و در برخی از ارسیها تزئینات دو طرف لنگهها متفاوت میباشد( شکل های3-35و 3-36).

(شکل 3-35):قسمت بیرونی لنگه ارسی تالار شاه نشین (شکل 3-36): قسمت داخلی لنگه ارسی تالار شاه نشین
خانه بهنام، سمت حیاط اصلی، تبریز، نگارنده خانه بهنام ، سمت حیاط اصلی، تبریز، نگارنده

مابین قابهای مستطیل شکل درک و وادار، هیچ فضای خالی وجود نداشته و کاملاً با چهارچوب لنگهها پوشانده میشود(شکل 3-37).

(شکل3-37): ارسی سه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره دوره قاجار، استحکام بخشی، معماری ایران، دوران کودکی Next Entries پایان نامه درباره کاخ گلستان، استحکام بخشی، صنایع دستی، نام گذاری