پایان نامه درباره کاخ گلستان، دوره قاجار، نقوش هندسی، دوره صفویه

دانلود پایان نامه ارشد

جمله:« نگاهی تحسینبرانگیز و آرزومندانه به شکوه و عظمت و هنر دوره صفویه، سفر دولتمردان و سیاست گذاران، هنرمندان و دانشجویان به اروپا و درک نسبی عقب ماندگی اقتصادی، مدنی و فضای دموکراسی ایران در برابر غرب و دهها مورد دیگر از عواملی بود که در نهایت به صورت رنگ و فرم و فضا و ویژگی های بصری و فضایی، هنر دوره قاجار را شکل میدهند»( گودرزی، 1388،ص. 29).
تنوع نقوش و تزئینات مورد مطالعه در ارسیها، بر اساس تفاوت اقلیمی، نوع و اهمیت بنا، موقعیت مکانی نصب این عنصر و هم چنین موقعیت اجتماعی و مالی صاحب بنا، موجب گوناگونی بسیاری در این حیطه گردیده است. برآوردن این امر مهم، رابطه تنگاتنگی را بین صنایع دستی و معماری طلب میکرد، چرا که صنایع دستی در تزئین معماری نقش عمده ای را ایفا مینمود.
در بررسیهای به عمل آمده، نقوش تزئینی بکار رفته در ارسی ها، از قواعد خاصی هم چون، قابلیت تقارن، انعکاس، تکرار و نظم هندسی تبعیت میکنند. بر این اساس، می توان آنها را به لحاظ شکلی، در چند دسته کلی تقسیم نمود:
تزئینات در قالب طرح های هندسی، طرح های غیر هندسی( شامل: طرح های گیاهی، حیوانی، انسانی، افسانه ای، نماد)، طرح های نوشتاری یا خوشنویسی، طرحهای تلفیقی، متشکل از اشکال هندسی و غیر هندسی که با استفاده از شیوههای متنوع و مواد گوناگون، در بخشهای مختلف ارسی، نمود پیدا کرده و سبب خلق آثار بدیعی گشته است که در این مجال به آنها میپردازیم.
3-4-1-طرح هندسی:
یکی از تزئینات پر استعمال در ارسی، اشکال هندسی است که به دفعات و به شکل نقوش متنوع، در قسمتهای مختلف مشاهده میشود. در واقع قسمتهای بسیار کمی از ارسی بدون کاربرد و تزئین نقوش هندسی، دیده میشود. مهمترین علت وجودی این طرح ها را می توان در فرهنگ و اعتقادات دینی ایران پس از اسلام یافت. « ناپسند دانستن تقلید از نقش ها و صورت های انسانی و حیوانی در نقاشی و سایر هنرهای تصویری و تجسمی بتدریج موجب شد که تقلید از طبیعت در فرهنگ بسیاری از هنرهای اسلامی چندان مورد توجه قرار نگیرد و جایگاه والایی نیابد. به همین جهت هنرمندان به ترکیبهای هندسی و انتزاعی توجه بسیار کردند»( سلطانزاده، 1375،ص. 38).
« طرح هندسی (GEOMETRIC DESIGN): طرحی که از صور هندسی29و یا نقوشِ دارای ویژگی هندسی تشکیل یافته باشد»(پاکباز،1390،ص. 350).

(شکل3-116): نقش ستاره هشت پر در کتیبه
ارسی تالار آینه، خانه وثوق، تهران، نگارنده

نقوش هندسی در ارسیها به دو شکل: نقش با خطوط صاف و زاویه دار( شکل های 3-116و3-117) و نقش با خطوط منحنی(شکل3-118) دیده میشود. که در مورد اول پایه و اساس بخش عمدهای از این اشکال بر انواع مختلف ستاره و شمسه استوار است.

(شکل3-117): نقش شمسه برکتیبۀ
ارسیِ پنج لنگه، کاروانسرای حاج کمال،
رباط کریم، تهران، نگارنده

(شکل3-118): نقش هندسی دایره برکتیبۀ ارسی، خانه افتخارالاسلام، بروجرد، برگرفته از سایتparsgard: (پارس گرد)

3-4-2-طرح غیرهندسی:
این طرح ها نظم ریاضی وار نداشته و در اشکال: گیاهی، انسانی، حیوانی، افسانه ای و نمادین دیده میشوند که در این میان، نقش گیاهی بیشتر از دیگر نقوش، در تزئینات بکار رفته و در انواع مختلف دیده میشود، که گاه مانند نقوش گل و مرغ30(شکل3-119)، گلدانی31( شکل3-120)، گل فرنگ32( شکل3-121) و غیره، طبیعی بوده و گاه نیز مانند نقوش اسلیمی33(شکل3-122) و ختایی 34 (شکل3-123) و یا بته35(شکل3-124) برگرفته از طبیعت، اما تغییر یافته میباشد. نقوش دیگر، مانند نقوش انسانی، افسانه ای و نمادین بسیار محدود بوده و دو نقش انسانی و افسانه ای را در قالب نگارگری ایرانی می توان مشاهده نمود. نقش نمادین نیز که در کتیبه ارسی میاندر در حسینیه امینی ها در قزوین مشاهده شده، حالت واقع گرا داشته و به حالت طبیعی شیر بسیار نزدیک است.
نقوشی مانند نقش گل و مرغ، در دوره قاجار به نوعی در دنباله روی از سنت هنری در دوره صفویه و بخصوص زندیه بوده و تغییر چندانی در اینگونه طرح ها مشاهده نمیگردد. اما نقوش گیاهی چون گلدانی و گل فرنگ، بیشتر برگرفته از اصول نقاشی اروپایی بوده و در انواع شکلهای مختلف و بیشتر به شیوه نقاشی پشت شیشه و یا نقاشی لاکی، بر ارسیها دیده میشوند.
3-4-3-طرح نوشتاری یا خوشنویسی: این نوع طرح نادر در ارسیها، بر طبق اصول خوشنویسی استوار میباشد که با شیوههای مختلف بر ارسی نشانده شده است. خطوط مورد استفاده در این نوع طرحها، بیشتر نستعلیق بوده که آیات قرآنی و یا اسماء مبارکه را به شیوه مشبک، بر ارسیها نشاندهاند. البته نقوش نوشتاری همراه با نقوش دیگر، آذین بخش ارسیها میباشند. از این نوع طرح تزئینی میتوان در ارسیهای تالار ارسیِ انگورستان ملک در اصفهان مشاهده نمود.
3-4-4-طرح های تلفیقی: نقوشی که با ترکیب و تلفیق پیچش انواع طرحهای گیاهی در میان اشکال هندسی، آذین بخش قسمتهای مختلف ارسی میباشد.
از آنجائی که ارسی، در معماری ایران به عنوان عنصری تزئینی- کاربردی استفاده میشده، بنابراین نقش تزئین در آن بسیار چشمگیر بوده و اصولاً جزئی جدایی ناپذیر در آن محسوب میگردد.
در نقوش استفاده شده در ارسیها، طرح و نقشهای هندسی و گیاهی بیشترین سهم تزئینات را بر عهده داشتهاند، که این نقوش توسط شیوههای متعددی که در فصل دوم توضیح داده شده، همچون: منبت، معرق، مشبک، گره چینی، قواره بری و اسلیمی بری، نقاشی پشت شیشه، خوشنویسی، آینه کاری، گچ بری، خاتم و غیره، زینت بخش قسمتهای مختلف این در-پنجرهها بوده و بدین ترتیب زیبایی چشمگیری به محل بخشیدهاند. باید اضافه کرد که گستره تزئینات استفاده شده در قسمتهای مختلف ارسی یکسان نبوده و برخی قسمتها، مانند کتیبه دارای بیشترین مقدار تزئین بوده و بخشهای دیگر، هم چون چهارچوب و یا وادارها کمتر از بخشهای دیگر مزین هستند.

(شکل3-119): طرح گل و مرغ (شکل3-120): طرح گلدانی (شکل3-121): طرح گلفرنگ
برگرفته از سایت : carpetour بر صندوقی قدیمی، نگارنده برگرفته از سایت:carpetour

(شکل3-122): طرح اسلیمی (شکل3-123): طرح ختایی (شکل3-124): طرح بته
(ماچیانی، 1380،ص. 127) (اسکندرپور خرمی،1379،ص. 331) برگرفته از سایت:beytoote

اینک به بررسی تزئینات متنوع موجود بر بخشهای مختلف ارسی میپردازیم:
همانگونه که توضیح داده شد، چهارچوب در واقع، بدنه اصلی و نگهدارنده اجزاء ارسی میباشد. قسمتهایی از چهارچوب که در معرض دید قرار دارد، اغلب ساده و بدون آرایه بوده و در غیر این صورت دارای تزئیناتی هم چون، منبت با عمق کم( شکل3-125)، معرق( شکل3-126) و یا آینه کاریهای ساده است(شکل3-127). در مواقعی نیز بر چهارچوبها، طرحهای گیاهی را میتوان مشاهده کرد که توسط رنگ بر روی آنها نقاشی شده است(شکل3-128). در صورتی که وادارها در چهارچوب از مصالح ساختمانی باشند، بر روی آنها میتوان تزئیناتی چون گچ بری(شکل3-129) و آینه کاری های پرکار را هم دید(شکل3-130). قابل ذکر است که بر روی چهارچوب و وادارهای ارسی، شاهد تزئینات الحاقی فلزی با نقوش محدود، هم چون، گل میخ، خروسک و دستگیره نیز هستیم، که به نوعی به غنای تزئینات ارسی میافزایند.

(شکل3-125): تزئین به شیوه منبتِ کم عمق بر وادار ارسی، خانه لاری ها، یزد، نگارنده

(شکل3-126): تزئینِ چهارچوب به
شیوۀ معرق، ارسی سه لنگۀ
نارنجستان قوام، شیراز، نگارنده

(شکل3-127): تزئین چهارچوب ارسی با آینه کاری، (شکل3-128): تزئین چهارچوب با نقاشی لاکی، ایوان تخت مرمر، کاخ گلستان، تهران، نگارنده ارسی سه لنگه تالار آینه، خانه وثوق، نگارنده

(شکل3-129): استفاده از آینه جهت تزئینِ وادارهای ساخته شده از مصالح ساختمانی، خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

(شکل3-130): استفاده از گچ بری بر وادارهای ساخته شده از مصالح
ساختمانی، خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

3-5-تزئینات آستانه(پاشنه) در ارسیهای دوره قاجار
تزئینات در این بخش از ارسی بدلیل اینکه بیشتر در معرض اصابت ضربات پا بوده و صدمه پذیر می باشد، یا ساده است و یا از تزئیناتی استفاده شده که، با اصابت پا و ضربه ناشی از آن، در تزئین موجود، خللی وارد نشود. مانند نقوش هندسی که بیشتر به شیوه های منبت، معرق و مشبک انجام گرفته است (شکل3-131).

(شکل3-131): ارسی سه لنگۀ، خانه طباطبایی ها،
با پاشنۀ منبت شده، کاشان، نگارنده

(شکل3-132): طرح گره شمسه و سلی ، پاشنه ارسیِ خانه طباطبایی ها، کاشان، نگارنده

در ادامه نمونههایی چند، از این نوع تزئینات بر روی پاشنه ارائه خواهد شد.

(شکل3-133): طرح گره ده پابزی ، پاشنه ارسی هفت لنگه، تالار آینه، خانه وثوق، سمت حیاط بیرونی، نگارنده

(شکل3-134): طرح گره طبل اندر طبل ، ارسیِ سه لنگۀ عمارت شمس العماره، کاخ گلستان، تهران، نگارنده

(شکل3-135): طرح گره مداخل موج، پاشنه ارسیِ هفت لنگه، انگورستان ملک، اصفهان، نگارنده

(شکل 3-136): طرح گره سرمه دان گردان، پاشنۀ ارسیِ هفت لنگه، انگورستان ملک، نگارنده

(شکل3-137): طرح گره چهارشمسه سرمه دان( ده تند)، پاشنۀ ارسی هفت لنگۀ خانه مشروطیت، اصفهان، نگارنده

(شکل3-138): طرح گره چهار شمسه سرمه دان، پاشنه ارسی سه لنگه تالار سفره خانه، خانه وثوق، تهران، نگارنده

(شکل 3-139): طرح گره هشت طبل آلت و لقط، پاشنه ارسی یک لنگه، عمارت بادگیر، کاخ گلستان، نگارنده

(شکل3-140): طرح گره کند دو پنج، پاشنه ارسی پنج لنگۀ ایوان تخت مرمر، کاخ گلستان، تهران، نگارنده

(شکل3-141): طرح گره خفتۀ راستۀ حصیری، پاشنه ارسی پنج لنگۀ حسینیۀ پور مختار، خلخال، نگارنده

(شکل3-142): طرح گره ده تند، پاشنۀ ارسیِ خانه عامریها، کاشان، نگارنده

(شکل3-143): طرح هندسی هشت ضلعی،پاشنه ارسی سه لنگۀ تالار شاه نشین، باغ فین کاشان، نگارنده

(شکل3-144): طرح گره چهار شمسه دار، پاشنه ارسی سه لنگه، خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

(شکل3-145): پاشنه ارسیِ هفت لنگۀ تالار شاه نشینِ خانه بهنام، به سمت حیاط بیرونی، تبریز، نگارنده

(شکل3-146): طرح گره هشت زهره، پاشنۀ ارسیِ هفت لنگۀ تالار آینه، سمت حیاط، نگارنده

(شکل3-147): طرح آلت شش، پاشنه ارسیِ سه لنگه، خانه علامه، اصفهان، عکس از بهرام حسینی مقدم

در صورت استفاده از ارسی در طبقات بالای تالارها که در این صورت، پاشنه ارسی، محل رفت و آمد نبوده

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره کاخ گلستان، استحکام بخشی، نقوش هندسی Next Entries پایان نامه درباره کاخ گلستان، نقوش هندسی، میراث فرهنگی، دوره قاجار