پایان نامه درباره کاخ گلستان، استحکام بخشی، نقوش هندسی

دانلود پایان نامه ارشد

ثابت و دقیقاَ هم راستا با دو میخ ثابت، و وارد نمودن آن در سوراخ روبرو در سمت دیگر چهارچوب، در واقع عاملی در مقابل بالا آمدن درک ایجاد می گردد و در آخر، از سه سر حلقه ای میخ ها، قفل و یا میله ای فولادی را عبور داده و مانع از باز شدن لنگه های ارسی شده و آن را قفل میکرده اند23(شکل3-72).

(شکل3-72): قفل موجود بر لنگه های ارسی، طرح از استاد جواد چکشی
3-3-8-ساختار کتیبه یا پاتاق:
بخش ثابت ارسی در قسمت فوقانی چهارچوب، که از بالاترین نقطه لنگهها شروع و تا بالاترین بخش چهارچوب ادامه داشته را کتیبه یا پاتاق مینامند. این بخش از ارسی دو جداره ساخته میشده تا لنگهها هنگام بالا رفتن در فضای مزبور قرار گیرند و بدین ترتیب در زیبایی منظره فضای داخلی محل قرارگیری ارسی، خللی وارد نشود. کارکرد کتیبه بجز مورد ذکر شده، جهت نورگیری و یا تعدیل نور داخلی و هم چنین در تعدادی از ارسیها، بنا به محل استفاده و با اعمال برخی تغییرات، نقش بادخور را ایفا میکرده است. پهنا و شکل کتیبه هر ارسی، تابع شکل و اندازه درگاه پنجره بوده و بلندای آن نیز بسته به موقعیت قرارگیری و کاربری ارسی در محل، متفاوت است. بطوری که در برخی بناها کتیبه ارسی جهت نورگیری بیشتر، بسیار بلند ساخته شده، هم چون کتیبه آرامگاه شاهچراغ شیراز(شکل3-73) که این ارتفاع، گاه تا زیر سقف امتداد داشته و گاه نیز پایین تر از سقف واقع شده است. هم چنین ارسی با کتیبههای کوتاه نیز در مکانهایی استفاده شده که عبور و مرور افراد و نیز تهویه هوا، بر امر نورگیری در آن فضا ارجحیت داشته است.

(شکل3-73): کتیبه بلند ارسی
پنج لنگه شاهچراغ، شیراز، نگارنده

همانگونه که در فصل دو نیز اشاره شد، کتیبه یا پاتاق به سه نوع مختلف دیده میشود:
3-3-8-1-پاتاق بسته و غیر نورگیر:
این نوع از کتیبهها، از سمت داخلی و یا بیرونی ساختمان کاملاً توسط مصالح ساختمانی پوشیده و بسته میباشد و اغلب در محلهایی مانند اتاقهای رو به حیاط اندرونی یا اتاقهای طبقه بالا و یا بین دو تالار یا دو اتاق در ارسیهای میاندر دیده میشود که قسمت اصلی بنا نبوده و تعادل دمای فضای داخلی نسبت به نور ورودی، در درجه اول اهمیت قرار داشته است. در واقع این نوع کتیبه ها نیز از دو جداره تشکیل شده و لنگههای ارسی، مانند ارسیهای دیگر هنگام بالا رفتن در بین دو جداره فوق قرار گرفته و از درون و بیرون قابل مشاهده نیستند. بخش بالایی ارسی در این نوع پاتاق به شکل های: صاف، هلالی و یا جناغی دیده می شود. مانند خانه بروجردیها در کاشان که دو نمونه از این نوع پاتاق در دو حیاط اندرونی، در جبهههای مختلف از خانه وجود دارند(شکل های 3-74و3-75) و یا در خانه مجتهدزاده اصفهان، که این نوع کتیبه بصورت سه قسمت جدا از هم در ارسی سه لنگهای که به عنوان میاندر بکار رفته، دیده میشود (شکل3-76).

(شکل3-74): ارسی سه لنگه
با پاتاق بسته، خانه بروجردیها
کاشان، نگارنده

(شکل3-75): ارسی سه لنگه با پاتاق بسته، خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

(شکل3-76): ارسی سه لنگه میاندر، خانه مجتهدزاده، اصفهان، عکس از بهرام حسینی مقدم

3-3-8-2-پاتاق جدا از چهارچوب درکها و نورگیر:
این نوع از کتیبهها توسط مصالح ساختمانی از ارسی جدا و به عنوان نورگیر، به تعداد لنگهها و در بالای آنها قرار گرفته است. هر کتیبه در امتداد لنگهها قرار داشته و به صورت نورگیرهای جدا از هم دیده می شود. در واقع در ابتدا سطح کتیبه با مصالح ساختمانی به چند قسمت تقسیم شده و بعد قسمتهای مختلف پاتاق با چهارچوب در آن فضاها قرار گرفته اند. استاد مهدی امرایی24 در خصوص وجود این نوع کتیبه معتقد است: این امر می تواند دلایل مختلفی داشته باشد. بجز مسئله تعادل دمای محیط، شاید وجود موریانه در منطقه و احتمال زوال چوب، باعث استفاده از مصالح غیر چوبی در وادارها میشده و هم چنین بحث استحکام بخشی در محل نیز بسیار مهم و قطعا مورد نظر بوده، یعنی کتیبه ارسی به نوعی بخشی از وزن سقف بنا را تحمل میکرده است. مانند کتیبه ارسی پنج لنگه تالار شاه نشین خانه عامریها در کاشان که از نوع قوس جناغی افزوده بوده و بیشتر بخش بلندای لنگه ها در آن جای گرفته و برای تزئین متن آنها تلفیقی از هنرهای چوبی و شیشه استفاده گردیده است( شکل3-77).

(شکل3-77): پاتاق جدا در ارسی پنج لنگه
تالار شاه نشین خانه عامریها، کاشان، نگارنده

گاهی این بخش از ارسی در واقع گلجام بوده و تلفیقی از گچ و شیشههای رنگی میباشد. مانند کتیبه ارسی سه لنگه خانه بروجردیهای کاشان(شکل3-78) که در این صورت از پاتاقها بعنوان نورگیر استفاده شده است.

(شکل3-78): پاتاق جدا بصورت گلجام در ارسی سه لنگه، خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

در برخی ارسیها، عنصر استفاده شده در این نوع کتیبه ها جهت تهویه بهتر هوا، فقط از چوب بوده که در نوع بلند آن، به شیوه گره چینی نقوش بسیار زیبایی در سطح آنها نشانده شده است(شکل3-79).
گاه نیز، این نوع پاتاق ها کوتاه بوده و در آنها تقسیم بندیهای سادهای توسط شبکههای چوبی انجام گرفته است (شکل3-80) .

(شکل3-79): پاتاق جدا با تزئین گره چینی، بدون شیشه، ارسی سه لنگه خانه بروجردیها، کاشان، نگارنده

(شکل3-80): پاتاق های جدا از هم و کوتاه، ارسی سه لنگه، خانه عامریها، کاشان، نگارنده

3-3-8-3-پاتاق نورگیر و متصل به چهارچوب:
کتیبهای است متصل به چهارچوب، که در اغلب ارسیها با تعداد لنگههای مختلف به عنوان عنصری تزئینی- کاربردی، جهت تأمین نور مناسب، هم چنین تهویه هوای فضای داخلی به عنوان بادخور، از این نوع کتیبه استفاده شده است(شکل3-81). گاهی این نوع پاتاق، کاربردهای مختلف را یکجا داشته و به طور همزمان جهت برآوردن چند نیاز در بنا استفاده میشده است.

(شکل3-81): ارسی پنج لنگه تالار شاه نشین، سرای بدیع اصفهان، برگرفته از سایت: FARS NEWS

گاهی نیز صرفاً در جهت برآوردن یکی از نیازهای فوق بوده مانند کتیبه ارسی سه لنگه میاندر خانه وثوق و
یا ارسی نُه لنگه خانه امام جمعه تهران و یا ارسیهای پنج لنگه میاندر حسینیه امینیها در قزوین که صرفاً جداکننده فضا بوده و به دلیل داشتن پاتاقی با دو جداره کاملاً بسته، عبور نور و هم چنین تهویه هوا به فضای درونی میسر نمیشده است. در این نوع کتیبه ها از انواع نقوش هندسی، قواره بری های منحنی و اسلیمی، آینهکاری، گچبری و سایر تزئینات استفاده شده و با کار گذاشتن شیشههای رنگی و یا سفید منقوش، زیبایی فضا را افزون نموده اند (شکل3-82).

(شکل3-82): کتیبه ارسی سه لنگه، میاندر بین دو تالار، تالار آینه، خانه وثوق، تهران، نگارنده

جدار کتیبه در برخی از ارسیها در دو طرف از طرح و تزئیناتی متفاوت برخوردار بوده و در واقع کتیبه دارای تزئینات دو رو میباشد، مانند کتیبه ارسی عمارت بادگیر در کاخ گلستان تهران که از هر دو طرف دارای تزئینات زیبایی است (شکل3-83). در کتیبههای مذکور معمولاً تزئین در سمت بیرونی سبکتر بوده و از شیشههای به رنگ سفید و یا رنگی استفاده شده است که در صورت استفاده از شیشه های رنگی تلألو زیبای رنگها از داخل بنا، از ورای جداره داخلی بسیار چشم نواز است. هم چنین برخی از کتیبه ها در دو طرف، دارای طرح و تزئیناتی همسان هستند که در این صورت نقوش بر روی دو جداره، از تناسبات یکسانی برخوردار است(شکل های 3-84و 3-85). گاهی نیز کتیبهها یک جداره بوده اما در قسمت بیرونی، شبکه ای محافظ از چوب و یا شیشه برای محافظت از کتیبه و لنگهها کار گذاشته شده است(شکل های3-86و 3-87).

(شکل 3-83): جداره بیرونیِ کتیبه ارسیِ نه لنگه با طرحی متفاوت ، عمارت بادگیر ، کاخ گلستان، تهران، نگارنده

(شکل3-84): جداره بیرونیِ کتیبه ارسی
سه لنگه با طرح یکسان، خانه مشروطه،
تبریز، نگارنده

(شکل3-85): جداره داخلی کتیبه ارسی
با طرح یکسان، خانه مشروطه، تبریز سه لنگه با طرح یکسان، خانه مشروطه، تبریز
نگارنده
نگارنده

نگارنده

(شکل3-86): جداره محافظ چوبی
ارسی سه لنگه خانه رمدانی، ساری
برگرفته از سایتseeiran:

(شکل3-87): محافظ شیشه ای ارسی
پنج لنگه خانه علوی، تبریز، نگارنده

کتیبه های متصل و نورگیر، به دو دسته: چهارگوش یا صاف، و انحنادار یا قوس دار25 تقسیم میشوند:
3-3-8-3-1-کتیبه های صاف:
اضلاع کتیبه های صاف عمود برهم بوده و در درگاهی به همین شکل قرار گرفته اند. این کتیبه ها ساختاری یکسان داشته و بنا بر طرح اجرا شده در پاتاق، تقسیم بندی هایی جهت تزئین، توسط قطعات چوبی در آنها انجام گرفته است. این تقسیم بندی گاهی شامل یک حاشیه اصلی در اطراف متن(شکل3-88)، یک حاشیه اصلی و چند حاشیه کوچکتر در اطراف آن، و یا بصورت قطعات چوبی هلالی و یا چهارگوش در اضلاع بالا و پایین سطح کتیبه دیده میشود(شکل های 3-89و 3-90).

(شکل3-88): کتیبه مستطیل شکل با تزئینات ساده و حاشیه تزئین شده، خانه صیفور قاسمی، اصفهان،
عکس از: بهرام حسینی مقدم

(شکل3-89):تقسیمات هلالی در بخش
پایینی کتیبه ارسی پنج لنگه
خانه امام جمعه شهیدی، قزوین، نگارنده

(شکل3-90): تقسیمات چهار گوش در بالای کتیبه ارسی پنج لنگه، خانه زینت الملک، شیراز
نگارنده

از این نوع کتیبه در ارسی با لنگههای مختلف، خصوصاً نُه لنگه استفاده شده است که بنا به سلیقه صاحب خانه و یا ذوق استادکار به لحاظ تزئینی دارای انواع مختلفی می باشد. از نمونههای این کار میتوان به کتیبه عمارت بادگیر در کاخ گلستان اشاره نمود که ظاهری یکپارچه داشته و در سرتاسر متن آن، طرحهای زیبایی به شیوه اسلیمی بری و گره چینی، همراه با آینه کاری و شیشه های رنگی موجود در بین گره ها، ترکیبی بی نظیر را پدید آورده است (شکل3-91).

(شکل3-91): کتیبه ارسی نُه لنگه عمارت بادگیر، کاخ گلستان، تهران، نگارنده

نیز مانند کتیبه ارسی نُه لنگه خانه سلماسی در تبریز که سطح کتیبه، توسط هلالی های زیبای یکسانی تقسیم شده(شکل3-92) و یا مانند ارسی نه لنگه حسینیه امینی ها در قزوین، دارای تزئینات متفاوتی است (شکل3-93). گاهی نیز این سطح

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره کاخ گلستان، استحکام بخشی، صنایع دستی، نام گذاری Next Entries پایان نامه درباره کاخ گلستان، دوره قاجار، نقوش هندسی، دوره صفویه