پایان نامه درباره نقش آفرینی، علم و دین، عقل و نقل، جهان مادی

دانلود پایان نامه ارشد

چیزی است که به وسیله آن جنت حاصل می شود و به رضایت خدای رحمن می رسیم.339
استاد جوادی این گونه روایات را درباره عقل عملی می داند.340
امام کاظم – علیه السّلام – فرمودند:
«براستی که خداوند بر مردم دو حجت دارد؛ حجت عیان و حجت نهان. حجت عیان، رسولان و پیغمبران و امامان اند و حجت درونی و نهان، عقل است»341
که در این بیان، عقل قطعی چون وحی الهی حجت دانسته شده وبه آن اعتبار و بها داده شده است.
حضرت علی علیه السّلام عقل را شرع درونی دانسته می فرماید:
عقل شرع درونی برای انسان است و شرع عقل است برای انسان از بیرون.342
از این روایت می توان اعتبار قاعده “کل ما حکم به العقل حکم به الشرع” فهمید.
همچنین امام کاظم علیه السّلام به هشام بن حکم راجع به این آیۀ، فرمودند:‌ (یا هشام! إن الله تبارک و تعالی …»، فقال: «وَ إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِيفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ)
ای هشام خدای متعال برای مردم حجتها را با عقل شان کامل کرده است.343
در این روایت به کامل شدن حجت الهی با عقل و وحی اشاره شده، که در واقع بیان کننده ی این مطلب است که عقل برهانی مانند دلیل معتبر نقلی حجت بالغ خداوند می باشد و هر دو مکمل یکدیگرند.
در روایت دیگری چنین آمده است:‌
مؤمن تا هنگامی که تعقّل نکند، ایمان نمی‌آورد.344
در روایتی دیگر نیز چنین آمده است:
«دین هر کس به مقدار عقل اوست».345
در هر دو مورد از این روایات، اشاره به همان نکته است که در آیات بیان شد و آن رابطۀ ملازمه بین علم و دین می باشد.
ابن سکیت به وجود مبارک امام رضا – علیه السّلام – عرض کرد: «امروز مدعیان زیادند و دعواها فراوان، حجت خداوند بر مردم چیست؟» امام فرمودند : «العقل».346
روایاتی که اینجا نقل گردید برخی از آنها صراحتا عقل عملی را بیان می کند که اندیشمندان از آن حجیّت عقل را استفاده کرده اند و بقیه روایات در ضمن عقل که شامل عقل عملی هم است، بر حجیّت عقل عملی هم دلالت می کند.
جمع بندی
در این فصل دو مطلب در دو گفتار بررسی شد. در گفتار اول اهمیت عقل عملی از دیدگاه روایات بررسی شد و به این نتیجه منتهی شد که روایات فراوانی از آئمه معصومین علیهمالسلام به ما رسیده است که ارزش و اهمیت عقل عملی را بیان می کند، مانند روایاتی که تدین انسان را به مقدار عقل عملی دانسته است، عقل را که شامل عقل عملی هم می شود، ملاک و معیار سنجش اعمال قرار داده است و در بخش نقش و آثار هم روایاتی نقل شد که رسیدن به بهشت را توسط عقل عملی امکان پذیر می داند و آبادانی دنیا و آخرت انسان وابسته به عقل عملی او است.
در گفتار دوم اعتبار و حجیّت عقل عملی بررسی شد و روایاتی در این زمینه نقل شد که اندیشمندان آن روایات را بعنوان دلیل بر حجیّت دلیل عقلی نقل نمودند که درباره چنین روایات شارحین فرمودند که این روایات عقل عملی را تعریف می کند مانند روایتی که از حضرت علی و حضرت صادق علیه السّلام نقل شده که عقل چیزی است که انسان توسط آن بهشت را کسب می کند و خدای رحمان را پرستش می کند.

فصل چهارم

گسترة و کارکرد عقل عملی از دیدگاه روایات

1-4- گفتار اول: گسترة عقل عملی از دیدگاه روایات
وقتی روایات مربوط به عقل عملی را بررسی می کنیم، می بینیم که گسترة آن ابعاد مختلف زندگی انسان را فرا می گیرد. با توجه به روایات باب عقل، می توان گفت که جهان مادی و اخروی هر دو در محدودة کارآیی عقل عملی قرار دارد. چون در بعضی از روایات آثار و فوایدی برای عقل عملی بیان شده است که برای دنیای مادی انسان سودمند است و همچنین دسته دیگری از روایات آثار اخروی عقل عملی را بیان می کند. لذا از این جهت گستردگی عقل عملی دنیا و آخرت را فرا می گیرد.
از لحاظ فردی و اجتماعی اگر عقل عملی و فواید آن را ملاحظه کنیم، می بینیم که در روایات به این مطلب نیز اشاره دارد که هم از لحاظ فردی عقل عملی برای انسان سود آور است و هم از لحاظ اجتماعی.
با توجه به این توضیح در این گفتار این مطلب را در چهار محور بطور اختصار بیان می کنیم.
1-4-1- محور اول: گسترة عقل عملی نسبت به دنیا
یکی از حوزه هایی که کارآیی و نقش عقل عملی نسبت به آن در روایات بیان شده است، زندگی دنیوی انسان است. نقش آفرینی و تاثیر گذاری عقل عملی در ذندگی دنیوی امری روشن است. چون عقل را خدا برای انسان همانند انبیاء و رسل، حجت و راهنما قرار داده است و مقصود پروردگار از قرار دادن راهنما برای انسان این است که انسان در دنیا بوسیلة اینها خود را از پرتگاههای دنیا و آخرت نجات دهد و به سعادت ابدی خود نایل آید و طبق روایات، دنیا مزرعة آخرت است. این دنیا است که انسان در آن می تواند آخرت خود را کسب کند. هم چنان که امام سجاد علیه السّلام فرموده است:
دنیا بازاری است برای کسب آخرت و نفس انسان تاجر است که آخرت خود را در آن کسب می کند و شب و روز رأس مال انسان است و بهشت چیزی است که انسان در این دنیا دنبال خرید آن می باشد.347
پس آن عقلی که خدا آن را برای انسان دلیل قرار داده است، باید طبق ارادة خدا، نقش خود را ایفا کند تا انسان به سعادت خویش برسد و این عقل شامل عقل عملی نیز است و بسا اوقات نقش عقل عملی مهمتر از عقل نظری است. چون انجام و ترک افعال اختیاری در دنیا مربوط به عقل عملی است.
حالا بعنوان نمونه یک روایت ذکر می شود که کارکرد دنیوی عقل عملی را بیان کرده باشد.
رسول گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم می فرماید:
دنیا خانة کسی است که خانهای نداشته باشد وکسانی دور آن حلقه می زنند که عقل نداشته باشند.چون عاقل آخرت را برای خود می گزیند نه دنیا را.348
مراد از این که خانهای نداشته باشد؛ یعنی در آخرت برای خود خانهای تهیه نکرده باشد. چون انسان عاقل با نور بصیرت خویش می یابد که دنیا و لوازمات آن گذرا است و برای امر آخرت انسان مضر است پس آن را برای خود مسکن نمی گزیند و به جمع کردن مال و متاع دنیا مشغول نمی شود بلکه از آن فرار می کند به سوی پروردگار خویش. ولی جاهل چیزی جز ظاهری از زندگی این دنیا را نمی داند. لذا است که رسول خداصلیاللهعلیهوآلهوسلم دنیا را ترک گفت با وجود اینکه انتخاب دنیا برای امر آخرتش و مقامات عالیةای که به او از سوی پروردگار عنایت شده بود، هیچ ضرری نداشت. اگر پیامبر دنیا را ترک کرده است فقط بخاطر این است که عیوب و قبائح و پستیهای آن برای آنحضرت که اعقل العقلاء است، آشکار بود. پس ما باید بطریق اولی دنیا را ترک کنیم، چون برای ما در حصول آن رنج و سختی فراوان وجود دارد.349 باید رنج و تلاش خود را درپی چیزی صرف کنیم که بقا داشته باشد.
1-4-2- محور دوم: گسترة عقل عملی نسبت به آخرت
با توضیحاتی که در محور اول بیان کردیم، این مطلب نیز روشن می شود که نقش آفرینی و کارکرد عقل عملی محدود به دنیا نیست. این یک امر واضحی است چون خدای متعال انسان را برای این دنیا خلق نکرده است بلکه برای سرای آخرت خلق کرده است و اگر در این دنیا فرستاده است، برای این است که از این رهگذر برای سرای باقی و جاویدان خود توشهای را فراهم سازد و سعادت ابدی که برای او درنظر گرفته شده است، نایل آید. در حقیقت هر نعمتی که خدای متعال در این دنیا برای انسان فراهم آورده است، بعنوان مقدمات و معداتی هستند که انسان با استفاده از آنها راه خود را به سوی کمال و سعادت ابدی ادامه دهد. عقل نیز یکی از آن موهبتهای گرانبهای الهی است که از جنبههای مختلفی برخوردار است که یک جنبه آن عقل عملی است که خدای متعال آن را به انسان برای هدایت و تشخیص رفتارهای شایسته و ناشایسته موهبت داشته است، تا نسبت به دنیای باقی و رسیدن به سعادت ابدی، نقش داشته باشد. لذا است که در روایات آثار و فوایدی برای عقل عملی بیان شده است که از آن جمله این است که برای آبادانی آخرت انسان سودمند است. لذا است که پیامراکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم در سخنان خود به این نوع کارکرد عقل عملی پرداخته می فرماید:
برای هر ویرانی آبادانی و عمرانی است و آبادانی آخرت عقل است و برای هر سفری سایبانی لازم است تا مسافرین به آن پناه ببرند؛ سایبان مسافرت دائمی مسلمانان عقل اوست.350
در این روایت پیامبر عظیم الشان اسلام صلی الله علیه و آله و سلم خیلی روشن و صریح نقش و کاردکرد سازنده عقل را نسبت به آخرت بیان کرده است. از این نوع مطالب در رویات بوفور یافت می شود و انشاءالله تعدادی از آنها را در گفتار دوم بیان خواهیم کرد.
1-4-3- محور سوم: گسترة عقل نسبت به زندگی فردی انسان
اسلام برای خوشبختی و سعادت انسان برنامههایی را درنظر گرفته است که بعضی از آنها زندگی فردی انسان را تنظیم می کند و زندگی او را از این جهت در مسیر تکامل و رشد قرار می دهد. خیلی از عبادات مانند روزه، نماز ، نیایش شبانه وغیره کارهایی است که جنبه فردی دارد و به انسان در مسیر تکامل رشد می بخشد. نقش عقل عملی نیز در این زمینه از اهمیت زیادی برخوردار است. چون عقلی که خدا برای انسان حجت و راهنما قرار داده است بطور مطلق حجت و راهنما است. هم در زندگی فردی برای انسان رهنمون می شود و هم زندگی اجتماعی به انسان نشان می دهد که در اجتماع چه رفتاری داشته باشد و از چه کارهایی بپرهیزد.در این زمینه می توان به این فرازهای حدیث امام کاظم علیهالسلام اشاره کرد که عقل عملی در زندگی فردی انسان چقدر نقش مثبت و سازنده ایفا می کند:
اى هشام! هر كه بخواهد بى‏نياز باشد بدون‏مال، و قلبش ازحسادت خالی باشد، و دین او سالم بماند، پس بايد با تضرع از خدا مسئلت کند ، به اين روش كه خدای متعال كامل كند عقل او را؛ چه هر كه عقل خود را به کار گیرد، قناعت كند به آنچه او را بس است. چشم بر مال مردم ندارد. پس رهايىِ دل از حسودى دارد. و هر كه قناعت نكند به آنچه او را بس است، هیچ وقت بی نیازی را احساس نمی کند.351
در شرح این آمده که غنای دنیوی به دو معنا استفاده می شود. یکی اینکه انسان راه میانه روی و قناعت را پیش گیرد و خود را محتاج دیگران نکند. دیگری اینکه با ثروت و مال اندوزی بیش از حد و نیازش که بین دنیاداران غنا به همین معنا معروف است.
غنا به معنا اول نزد عقل و نقل ممدوح و پسندیده است ولی غنا به معنای ثروت اندوزی مذموم است.
غنای اخروی هم داریم که انسان با کارهای نیک و رفتار خوب عذاب جهنم را دفع کند و بهشت را بدست آورد.
مراد امام علیهالسلام از غنی در این حدیث غنای دنیوی است به قرینهای که “غنا” را با “بلامال” مقرون ساخته است.352
ملا صدرا در توضیح این روایت می گوید:
کسی که عقلش کامل و باطنش قوی باشد، هم و غمش خدا است و انس با خدا دارد و با نعماتی الفت دارد که از انوار عقلیه بر او سرازیر شود چنین شخص به کمترین چیزی قناعت می کند که بدنش را قوام بخشد. ولی کسی که عقلش ناقص باشد و درون او از معارف الهی خالی باشد، دنبال این است که با مال دنیا و نعمات دنیوی خود را بی نیاز سازد ونمی داند که دنیا و لذات آن فانی است صور آن وهمی است نه واقعی و ابدی. پس چنین چیزی نمی تواند انسان را در واقع بی نیاز کند. لذا است که عاقل از دنیا به قدر کفافش قناعت می کند و با رسیدن به حق از خلق بی نیاز می شود.353
از فرازهای این روایت و توضیحاتی که در زیر آن از شارحین نقل شد، گسترة عقل عملی در زمینه زندگی فردی برای ما آشکار می گردد.
1-4-4- محور چهارم: گسترة عقل عملی نسبت به زندگی اجتماعی
در محور اول متذکر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره احکام شرعی، عقل و نقل، ادراکات عملی، منابع اسلامی Next Entries پایان نامه درباره بیمارستان ها، فعالیت اجتماعی، انسان کامل، خوشگذرانی