پایان نامه درباره نفس اماره، امام خمینی(ره)، رفتار انسان، امام خمینی

دانلود پایان نامه ارشد

می کنیم.
1. عمل برای آخرت و تهیه توشه آخرت
حضرت علی علیهالسلام در این زمینه می فرماید:
بر عاقل است که برای روز واپسین عمل کند و توشه آخرت را بیشتر طلب کند.372
در روایت دیگری پیامبر اسلام می فرماید انسان عاقل تلاش های خود را باید در حصول سه چیز خرج کند که یکی از آن ها تهیه توشه راه برای آخرت است373
طبق این روایت عقل عملی جهت صحیح اعمال را به او معرفی می کند که در اصل تهیه توشة آخرت است.
2. ترجیح دادن آخرت بر دنیا و انتخاب آن
کار دیگری که عقل عملی به نفع انسان انجام می دهد، این است که وقتی انسان عاقل در مرحله انتخاب دنیا یا آخرت می رسد با بصیرتی که بخاطر عقل، در او وجود دارد انسان به سوی انتخاب آخرت رهنمون می شود.
این مطلب را امام کاظم علیه السّلام خطاب به هشام می فرماید:
ای هشام انسان عاقل به دنیا و اهلش نگریست و دانست که دنیا بدون زحمت بدست نمی آید و به آخرت نگریست و یه این نتیجه رسید که آخرت هم بدون زحمت یافت نمی شود سپس تصمیم گرفت که بادوامتر از آن دو را انتخاب کند و برای آن زحمت بکشد و ای هشام عقلاء نسبت به آخرت بی رغبت شدند و به آخرت علاقه مند شدند چون آنها پی بردند که دنیا و آخرت هر دو طالب و مطلوب هستند. پس هرکس طالب آخرت باشد دنیا او را می طلبد تا او رزق خویش را از دنیا بدست آورد و هر کس دنبال بدست آوردن دنیا باشد آخرت توسط مرگ او را می طلبد در نتیجه هم دنیا از دستش می رود و آخرت را از دست می دهد.‏374
حضرت علی علیهالسلام به این مطلب اشاره نموده می فرماید:
عاقل کسی است که شهوتش را رها کند و دنیای خود را با آخرت معامله کند. 375

3. نتیجه اطاعت از عقل عملی، آبادانی آخرت
پیامراکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم می فرماید:
برای هر ویرانی آبادانی و عمرانی است و آبادانی آخرت عقل است و برای هر سفری سایبانی لازم است تا مسافرین به آن پناه ببرند؛ سایبان مسافرت دائمی مسلمانان عقل اوست.376
4. عامل آمادگی بهتر برای رفتن به سرای آخرت
انسانهای عادی غالبا از مرگ خوف و هراس دارند و هیچ وقت برای پذیرش این حقیقت انکار ناپذیر آماده نمی شود و ناخواسته به کام مرگ فرو می رود و لی اگر کسی واقعا خود را برای مرگ آماده سازد و مانند یک مسافر در این دنیا زندگی کند و از این دنیا برای آخرت خود زاد راه جمع آوری کند، مرگ برای چنین شخصی اصلا چیز خوفناکی نخواهد بود. لذا است که می بینیم امام خمینی(ره) با این که غیر معصوم بود توانست در واپسین لحظات خود این جملات را بر زبان خود جاری سازد:
من با دلی آرام و قلبی مطمئن از میان شما می روم.
وقتی روایات را بررسی می کنیم به این نتیجه می رسیم که آمادگی برای مرگ از کسانی ساخته است که از سلطه نفس بیرون آمده خود را پیروی عقل عملی ساخته باشد. لذا است که حضرت علی علیهالسلام می فرماید:
برای عاقل شایسته است که در دنیا از موت بر حذر باشد و به نحو احسن برای ملاقات مرگ آماده شود قبل از اینکه به مکانی منتقل شود که اگر آرزوی مرگ هم بکند دیگر مردنی درکار نباشد. 377
5. سبب سعادت و دوری از شقاوت
سعادت اخروی و رهایی از شقاوت و بدبختی آخرت نقش دیگری از عقل عملی برای انسان در این زمینه است. چون در روایت جنود عقل و جهل، سعادت از سربازان عقل ذکر شده و شقاوت از سربازان جهل ذکر شده است.378
در روایتی نیز حضرت علی علیهالسلام می فرماید.
خوشبخت ترین مردم کسانی هستند که عاقل باشند.379
2-4-2- محور دوم: کارکردهای فردی و اجتماعی عقل عملی از دیدگاه روایات
انسان یک موجودی است که زندگی او هم جنبة فردی دارد و هم جنبة اجتماعی. خدای متعال برای هدایت و راهنمایی انسان وسیلههایی را فراهم آورده است که هم در زندگی فردی او کاربرد دارد و هم در زندگی اجتماعی. عقل یکی از مهمترین وسائل هدایت است که در هر دو جنبه نقش بسزایی را ایفا می کند و این عقل شامل عقل عملی نیز است و بیشترین سروکار با رفتار انسان در ناحیة عملی عقل است. لذا در این محور نقش و کارکردهای عقل عملی را از نگاه روایات بررسی می کنیم.
بخش اول : کارکردهای فردی عقل عملی
در روایات برای عقل عملی، کارکردهایی بیان شده است که از حیث زندگی فردی برا ی انسان سودمند است. در این بخش برخی از آن روایات را بطور نمونه بیان می کنیم.
1. صدق و راستگویی درگفتار و شکر منعم
امام صادق علیه السّلام می فرماید: برای انسان عاقل سزاوار است که در گفتار خود راستگو باشد تا اینکه بر گفتارش اطمینان حاصل شود و شاکر باشد تا شکر گزاری او سبب افزایش نعمت ها باشد.380
شکر گزاری در حدیث جنود عقل و جهل نیز از جنود عقل شمرده شده است.381
راستگویی و صدق گفتار هم از لحاظ فردی سودمند و مفید است و هم از لحاظ اجتماعی. در این حدیث به جنبه فردی آن اشاره شده است که راست گفتار بودن اعتبار سخن انسان را بالا می برد. اگر انسان خدای نکرده دروغگو باشد، هیچ اعتمادی به سخنان او نزد مردم باقی نمی ماند.
2. عامل حیا از ذات پروردگار هنگام عمل
یکی از مهمترین عامل خود سازی به یاد آوردن خالق یکتا و پروردگارجهانیان در رفتار و کردارمان است که ما را از هر نوع کردار زشت و ناپسند باز می دارد و به کارهای شایسته و نیکی که شایسته پروردگار است، وادار می کند و این امر مهم بنابر قول امام کاظم علیه السّلام از کسی ساخته است که پیرو عقل خویش باشد نه پیرو هوا و هوس.
آنحضرت در این باره می فرماید: برای عاقل سزاوار است که وقتی عملی را انجام دهد از خدا حیا کند( و از کارهای ناپسند بپرهیزد).382
بدین ترتیب عقل عملی به تصحیح عمل انسان در رابطه با پروردگارش می پردازد و شرایط ادب را به او راهنمایی می کند.
3. عقل عملی راهنمای انسان در مقام تردد و تحیر
یکی دیگر از آثار عقل عملی که برای انسان مفید و سود مند واقع می شود این است که در مقام حیرت و تردد رهنمایی می کند که کدام یکی از آن دو امر حق است و کدام باطل است. امام کاظم علیه السّلام می فرماید:
برای عاقل شایسته است هر وقت برخورد کند با دو امری که نتواند تشخیص دهد کدام یک از آنها خیر و نزدیک به حق است پس باید ببیند که کدام یکی از آنها نزدیک به هوای نفس است و پس مخالف آن را انجام دهد چون بسیار زیاد است که حق در مخالفت با هوای نفس است.383 در نتیجه یکی از کارکردهای عقل عملی این است که انسان را از تردید و حیرت نجات می دهد.
4. عقل عملی ارزش اعمال انسان را بالا می برد
انسان وقتی از نعمت باارزش عقل استفاده کند و از روی تعقل اعمال خود را انجام دهد، ارزش اعمال و عبادات او بالا می رود چنانکه رسول گرامی اسلام در سخنان خود می فرماید:
خدای متعال چیزی باارزش تر از عقل بین بندگان خود تقسیم نکرده است پس خواب عاقل بهتر از سحرخیزی جاهل است … و عبد او انجام نمی دهد فرائض خدا را مگر از روی تعقل و خردمندی و تمام عبادت و نیایش عابدها در فضیلت به درجة عقلاء نمی رسد و عقلاء همان کسانی هستند که خدای متعال در قرآن راجع به آنها فرمود که پند نمی گیرند مگر صاحبان عقل و خردمندان.384
بنا بر این جهت درک و فهم صحیحی که عقل به انسان می دهد، موجب می گردد تا عملش نسبت به سایرین از اعتبار و جایگاه بالاتری برخوردار باشد.
5. سبب تلاش و کوشش بیش از بیش برای حصول علم و دانش
یکی از کارکردهای عقل عملی این است که انسان را برای کسب و حصول علم بیش از بیش وادار می کند و در انسان انگیزه ایجاد می کند که خود را هر چه بیشتر با زیور علم آراسته کند و انسان از این جهت تا آخر عمر احساس خستگی و سیری نکند. این مطلب را می توان از سخن امام هفتم علیهالسلام دریافت که فرمود؛ عقل مردی کامل نمی شود مگر این که ده تا خصلت را دارا باشد و یکی از آنها این است که انسان تمام عمر خود از حصول علم سیر نمی شود.‏385
در حدیث جنود عقل و جهل نیز علم از جنود عقل شمرده شده است که تائید کننده این مطلب است که انسان عاقل همیشه با علم عالمان سروکار دارد و دنبال افزودن نور علم در وجود خویش است.386
6. سبب ایمان و دوری از کفر
در حدیث جنود عقل و جهل ایمان از لشگریان عقل شمرده شده و کفر از سربازان جهل به حساب آورده شده است.387 از اینجا می توان گفت که عقل عملی انسان را وادار می کند، به معتقد شدن به آنچه که باید معتقد شود، و برای دوری گزیدن از کفر در انسان انگیزه ایجاد می کند و بدین ترتیب عقل مایۀ رشد ایمان فرد می شود.
7. خشنود بودن به مقدرات الهی و پرهیز ازخشم و نارضایتی خداوند
کارکرد دیگری که برای عقل عملی در حدیث جنود عقل و جهل اشاره شده است راضی بودن به آنچه که برای او مقدر است از سوی پروردگار و پرهیز از اظهار نارضایتی در برابر مقدرات. چون امام علیه السّلام راضی بودن را از جنود عقل ذکر کرده است و خشم را از جنود جهل.388 که در نتیجه عقل که انسان به درجۀ رضایتمندی درونی نسبت به تقدیرات الهی قرار گیرد که در نهایت سبب آرامش فرد می شود.
8. سکوت به جا و دوری از سخن گفتن بی جا
کلام و گفتار در زندگی انسان نقش بسزائی دارد و گاه سخنی می تواند مایۀ بدبختی و زیان بار شدن زندگی او شود. در روایت مورد دیگری که ذکر شده است، سکوت عاقلانه و سخن گفتن جاهلانه است که سکوت از سربازان عقل و بیجا سخن گفتن از جنود جهل شمرده شده است.389 انسان عاقل در جایی که نیاز به سخن گفتن ندارد، سکوت را می گزیند و از حرف زدن بیجا پرهیز می کند.
حضرت علی علیهالسلام این مطلب را اینگونه بیان فرموده اند:
عاقل کسی است که زبان خود را کنترل می کند. 390
حضرت علی علیهالسلام در این باره می فرماید: زبان عاقل پشت قلب او است و قلب احمق پشت زبان او است.391
مراد از قلب این جا چیزی است که مرادف عقل باشد و معنای حدیث این است که عاقل بعد از تعقل و تفکر زبان را به سخن می گشوید ولی احمق بعد سخن گفتن راجع به آن فکر می کند. فردی که قبل از حرف زدن راجع به آن فکر می کند، سخنان او معمولا حق و صواب است و به او از این جهت آسیب و لطمهای وارد نمی شود. ولی کسی که بعد از حرف زدن دربارة آن فکر می کند، برای او پشیمانی را به بار می آورد.
9. عامل کنترل بر نفس
یکی از چیزهای که انسان را به سوی گمراهی می کشاند نفس اماره است و اگر به تاریخ بشریت نگاه کنیم اولین کسی که گمراه شد و دست خود را به خون برادرش رنگین ساخت، قابیل بود که خدای متعال دربارة او در قرآن مجید چنین می فرماید: نفس او(قابیل) او را برای قتل برادرش برانگیخت و از زیان کاران شد.392
پس شخص اگر قوای نفسانی خود را از سلطة نفس امّاره بیرون آورده و آن را مطیع عقل عملی بسازد، از هلاکت و زیان نجات خواهد یافت. لذا است که امیرالمؤمنین علیهالسلام می فرماید:
عاقل کسی است در تمام احوال خود، کنترل نفس را در دست داشته باشد چه در حال خشم و غضب باشد یا در حال رغبت و شوق باشد، و یا در حال ترس و وحشت باشد.393
در شرح این حدیث آمده است که مراد امام این است که نفس در فرمان فرد باشد و هر گاه خشمگین شود خشم خود را فرو برد و به نفس اجازه ندهد که انتقام بگیرد و هر وقت خواهش و رغبت به چیزی حاصل شود و آن چیز اگر نامشروع باشد، نگذارد مرتکب آن شود، و همچنین هر وقت از کسی بترسد نگذارد برای ترس از او، نفس مرتکب معصیت پروردگار شود. ‏394
در یکی از خطبههای امیرالمؤمنین علیهالسلام که به خطبة وسیله معروف است، دربارۀ این گونه کارکردهای عقل عملی آمده است:
برای عقل خاطره هایی نسبت به هوای نفس عارض می شود که عقل، قلب را از آن خاطره ها زجر و نهی می کند. 395
در شرح این روایت آمده است که مراد از (للقلوب خواطر للهوی) این است که نفس اماره به بدی ها گرایش دارد به خاطر تبعیت از قوای شهوانی و غضبیه که در مقتضای طبع آن میل به لذات دنیوی وجود دارد به حدی که از حدود شرعی انسان را خارج می کند.
و مراد از جملة ( العقول تزجر و تنهی) این است که بین عقل خالص که به سوی عالم اعلی میل دارد و نفس اماره که به لذت دنیوی رغبت دارد، تنازع و تجاذب وجود دارد و راه تخلص از این تنازع و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره بیمارستان ها، فعالیت اجتماعی، انسان کامل، خوشگذرانی Next Entries پایان نامه درباره باید و نباید، نهج البلاغه، دانشگاه تهران، کارکردهای اجتماعی