پایان نامه درباره معماری ایران، معماری سنتی، فضای معماری، دوره قاجار

دانلود پایان نامه ارشد

نیز همراه گشته است. «برخی آثار این دوره شامل ساختمانهای چوبی و اجزای وابسته به آن مثل ستون و سقف و در و پنجره هم چنین وسایل کاربردی مثل رحل، جعبه، قاب، صندلی، و هم چنین ابزارآلات صنعتی، کشاورزی و جنگی است. در درودگری این دوران استفاده از گونههای چوبی و اتصالات بطور منطقی و مناسب انجام گرفته و تراش قطعات نیز با دقت صورت پذیرفته است این امر تا حد زیادی مرهون طرح های صحیح و ابزارهای تکامل یافتهای است که در این دوران وجود داشته است» (کیانمهر،1378،ص. 14).
2-2- نور و انواع نورگیرها در معماری ایران
یکی‌ از مهم‌ترین‌ وجوه‌ سنت‌ معماری‌ گذشته‌ این‌ سرزمین‌، توجه‌ به‌ نور و روشنائی‌ است‌. تا آنجا که در هنر معماری، از گذشته تاکنون بحث مفصلی در زمینه روند بهرهگیری از نور طبیعی وجود داشته و نوررسانی محیطی، مبحث قابل توجهی را به خود اختصاص میدهد. از آنجائی که ساماندهی به روشنایی یک بنا به ترکیبی از علم و هنر، دانش و احساس، آگاهی و توانایی نیازمند است، در این بین وجود نورگیرها در بناهای ایران برای هنرمندان مجالی شد تا با ذوق خویش شاهکارهایی را بر پا دارند که پس از گذشت سدههای پیاپی هم چنان شکوهمند و پرجلال برجا بمانند. آنان از تمام امکانات موجود در معماری ایران همچون استفاده از آینه ، کاشی و مرمرهای صیقلی، مقرنس و شبکههای چوبی و….استفاده کردند تا به ساماندهی نور در زیباترین شکل آن دست یابند. بکارگیری روزن و پنجره در قسمتی از دیوار به جهت تأمین نور و تهویه هوا به درون بنا می باشد. اما مهار نمودن نور وارده در فضای معماری بسیار مهم بوده و تأمین نور مطلوب باید به نحوی باشد که بتوان تابع فصل و منطقه جغرافیایی از نور طبیعی استفاده نمود. این امر با استفاده از عناصر گوناگون به عنوان کنترلکننده های نور، یا نورگیر و یا عناصری با عملکردی دوگانه، به عنوان نورگیر و کنترلکننده، در معماری محقق میشود. در این بین، شبکه‌ها نقش‌ مهمی‌ در ساختمان دارند که علاوه‌ بر تنظیم‌ نور، تهویه هوا و ایجاد ارتباط درون با بیرون بنا (به واسطه دیدن) نقش‌ تزئینی‌ به‌ صورت‌های‌ مختلف‌ را دارا میباشند که‌ مهم‌ترین آنها، نقوش‌ هندسی‌ است که در نهایت دقت و ظرافت بر نورگیرهای مختلف نشانده میشود. « عناصر نورگیری در معماری سنتی ایران از دو جهت مورد مطالعه قرار می گیرند: گروه اول به عنوان کنترلکنندههای نور، مانند انواع سایبانها، گروه دوم، نورگیرها. گروه اول نقش تنظیم نور وارده را دارند و خود به دو دسته تقسیم میشوند: دسته اول آنهایی که جزو بنا هستند مانند، رواق و دسته دوم، آنهایی که به بنا افزوده میشوند و گاهی حالت تزئینی دارند مثل پرده….علاوه بر این عناصری مانند شباکها و پنجرههایی با شیشههای رنگی و گره چینی (اُرسی) بجز نورگیری نقش کنترل کننده نیز دارند»( امرایی،1388،ص. 25). اینک به بررسی انواع نورگیر در معماری ایران میپردازیم.
2-2-1-روزن:
به نورگیرهایی ثابت، ساده و با شبکه محافظ از جنس چوب، آجر، گچ، سفال و… یا بدون شبکه محافظ اطلاق میشود که در بیشتر موارد برای نورگیری و یا تهویه در فضای اصلی و یا فراهم آوردن امکان رویت فضای بیرون از داخل بنا، بصورت فرعی و کمکی عمل مینماید. جایگاه آن در بالای درها به صورت قوس هلالی و با شیشه های رنگی یا سفید و هم چنین به صورت ثابت، در بالاترین قسمت سقف و یا دیوارها قرار میگرفته است.« در بالای در و گاه در دو سوی آن برای گرفتن روشنایی و هوای آزاد ساخته میشده است. …روزن چنانکه پیداست نام ابزار و برگرفته از روز و روشنایی است »( پیرنیا، 1390،ص. 568). « روزنها به شکلهای مختلف مانند مربع، مستطیل، ترکیب مثلث با مربع و مستطیل، دایره، نیم دایره و در دوره قاجار به شکل بیضی نیز طراحی میشدند »(سلطانزاده، 1375،ص. 26 ). این عنصر معمولاً محل مناسبی برای اجرای تزئینات چوبی درودگران بوده و از اشکال مختلف گره و هم چنین اسلیمی برای تزئین آن استفاده گردیده است (شکل های 2-5 و2-6 و 2-7).

(شکل 2-5): روزن بالای در با شیشه های رنگی (شکل2-6) : روزن های ثابت سقفی
حسینیه امینی ها، قزوین، نگارنده خانه طباطبایی، کاشان، نگارنده

(شکل 2-7): روزن های چوبی مشبک، خانه تقوی، گرگان، نگارنده

2-2-2-شباک:
عناصر و یا سطوح محافظ و پوشاننده به صورت شبکهدار، از جنس سفال، چوب و یا کاشی، در سمت بیرون بنا را شباک مینامند. شبکه های این سطوح به اشکال هندسی و یا اسلیمی است که علاوه بر تعدیل نور، باعث محفوظ ماندن فضای درونی بوده و به این ترتیب به نوعی نقش محافظ را ایفا مینماید و در عین حال مانع از جریان هوا نمیشود ( شکل های 2-8 و 2-9).

(شکل 2-8): شباک با پوشش کاشی، سر در عالی قاپو (شکل2-9): شباک چوبی، عکس خانه، کاخ موزه گلستان
قزوین، نگارنده تهران، نگارنده
2-2-3-جامخانه:
نوعی روزن است که « بر فراز برخی از پوششهای گنبدی شکل بویژه در حمامها و برخی دیگر از انواع بناها مورد استفاده قرار میگرفت. جامخانه غالباً از یک ساختار سفالین کروی شکل یا به شکلی دیگر تشکیل شده بود که تعدادی حفره مدور در آن ایجاد میشد و بر روی هریک از آنها یک جام یا شیشه به کمک نوعی ماده بتونه مانند که آنرا از ترکیب موادی مانند: خاک رس و موم و یا نوعی روغن بدست میآوردند، قرار میدادند. این ماده که به بتونه شباهت داشت، قراردادن یا برداشتن سهل و ساده جامها یا شیشهها را امکان پذیر میساخت»(سلطانزاده، 1375،ص. 29). با استفاده از این عنصر علاوه بر عمل نورگیری در مکان هایی چون حمام، میتوانستند با برداشتن یک یا چند عدد از این شیشه ها، باعث تعدیل دما و رطوبت هوای محیط گردند و آن را به شکل مطلوبی حفظ نمایند( شکل های 2-10 و 2-11).

(شکل 2-10): جامخانه، حمام سلطان امیر احمد (شکل 2-11): جامخانه، حمام سلطان امیراحمد
قسمت پشت بام حمام،کاشان، نگارنده داخل حمام، کاشان، نگارنده

2-2-4-هورنو:
« روزن میانی گنبد است که به آسمان باز میشود. در نزدیکیهای تیزه گنبد امکان اجرای آن به صورت بقیه قسمتها میسر نیست، لذا سوراخ را پر نمیکنند»(پیرنیا، 1390،ص. 573).
بر روی این روزن هیچ پوششی قرار نداشته و کاملاً باز است تا عمل نورگیری و تهویه به بهترین صورت انجام پذیرد( شکل2-12).

(شکل 2-12): هورنو، بازار قم، نگارنده

2-2-5-روشندان:
« در بناهایی که استفاده از پنجره در دیوارها ممکن نبوده، مثل بازارها و سایر بناهای عمومی ، معماران در قسمت «خورشیدی کاربندی» روزنهایی ایجاد کردهاند که عبور نور مناسب و تهویه را به بهترین وجه میسر میساخته است و به آن روشندان میگویند. روشندانها معمولاً به شکل یک کلاه فرنگی بوده و عمود بر قسمت خورشیدی کاربندی ساخته میشوند و برخی از آنها دارای شیشه بوده و بعضی از آنها زمینه چند ضلعی دارند» (سلطانزاده، 1375،ص. 40) (شکل 2-13).

(شکل 2-13): روشندان چوبی با طرح اسلیمی، آینه کاری شده، خانه مشروطه، تبریز، نگارنده

2-2-6-در و پنجره:
« در و پنجره ها انواعی از پنجره بودند که یا به صورت هم زمان کارکرد پنجره و در ورودی داشتند، یا حتی اگر به عنوان ورودی مورد استفاده قرار نمیگرفتند، از لحاظ اندازه و سایر خصوصیات کالبدی همانند انواعی از در- پنجره بودند که کارکرد ورودی نیز داشتند»(همان، ص. 21). در و پنجره برخلاف در، یا بطور کامل و یا قسمتی از آن مشبک بوده و در میان شبکه ها از شیشههای شفاف و یا رنگی استفاده میشده است، که به این ترتیب هنگام نشستن بر روی زمین بتوان با بازکردن در و پنجره و یا بدون باز کردن آن، دید کافی نسبت به چشم انداز جلو داشت (شکل های 2-14 و 2-15).

(شکل2-14): در و پنجره با شیشه های رنگی، (شکل2-15): در و پنجره در طبقه بالا، آرامگاه
خانه امیر لطیفی، گرگان، نگارنده امامزاده سید محمد، قزوین، نگارنده

2-2-7-فَخر و مَدین:
گاهی دیوارهای بسیاری از خانه ها یا بناهای بزرگ مانند مساجد،کاروانسراها، بازارها، بقعه ها و حتی بارو و حصار باغها بصورت مشبک ساخته میشده اند تا بدین ترتیب بتوان درفضاهای بسته عمل نورگیری را انجام داده و هم چنین از دیوار باغها بتوان درون باغ را مشاهده نمود. جنس این دیوارها از گل پخته و یا آجر بوده است. « این دیوارها را با تکه گل پخته به اشکال هندسی و غیر هندسی میساختهاند و چون در میانه آنها سوراخ هایی پدید میآمده، میکوشیدند که ریخت و شکل سوراخها نیز زیبا باشد. این گونه شبکه ها فخر و مدین نام داشتند»(پیرنیا،1390،ص. 573). در این کار آجرها به صورت مشبک چیده میشوند (شکل 2-16).

(شکل2-16): فخر و مدین، ابیانه، کاشان، نگارنده
2-2-8-بالکانه:
«به پنجرههای پیش آمده در ایوان یا بالکنی در طبقه فوقانی که اطرافش پنجره باشد بالکانه میگفتند. بعضی از بالکانهها بصورت پنجرههای بیرون زده از نمای اصلی ساخته و با شیشه های کوچک تزئین شده است. این بالکانهها در کشورهای عربی بصورت مشبک، کاربرد فراوان داشته و به مَشرَبیّه معروف است. از طریق این شبکهها میتوان گذر بیرونی را دید، بدون اینکه بیننده دیده شود»( امرایی،1388،ص. 32 ) (شکل2-17).

( شکل2-17): بالکانه، ابیانه، کاشان، نگارنده

2-2-9-فَریز و خُوون:
« خوون یک نقش تزئینی است که با تکههای آجر تراشیده و موزائیک آن را پدید میآوردند، آنگاه روی آن را با خاک و سریشم در رنگهایی که در آب حل میکردند به رنگ های گوناگون رنگرزی می نمودند و در پیشانی ساختمان، میانه ستون ها و « فریز در» میچیدند. برای ورود روشنایی و هوا به اتاقها، لوحههای گچین را سوراخ کرده و در آنها نقشهایی پدید میآوردند و سپس آنها را در بالای درها و پنجرهها مینشاندند» (همان، ص ص. 31و32).
2-2-10-باجه:
نوعی نورگیر کوچک است که در قسمت میانی دیوار و یا سقف های مسطح، تعبیه شده و برای ارتباط افراد داخل خانه با بیرون و هم چنین برای تهویه و نورگیری در قسمتهای مختلف از آن استفاده میگردد.
2-2-11-پاچلاقی:
«به ترکیبی از در و پنجره که قسمت در آن تا پایین باز میشود و بقیه آن بصورت پنجره باقی میماند پاچلاقی میگویند» (نعمت گرگانی، 1375،ص. 320).
2-2-12-گلجام:
به نورگیرهایی با شیشه های کوچک و رنگین و آینه که در داخل گچ کار میگذاشتند و آن را در بالای درها، پنجره ها و ارسی ها قرار میدادند تا نوررسانی به داخل بنا، تامین گردد، گلجام میگویند «گلجام را آینه جامی نیز میگویند»( دهخدا، ذیل واژه گلجام) (شکل2-18).

(شکل2- 18): گلجام، خانه بروجردیها،
کاشان، نگارنده

2-2-13-پاچنگ:
« پنجره یا روزنی که پای آن بسته است و به زمین نمیرسد»(پیرنیا، 1384،ص. 581) (شکل2-19).

(شکل2-19): پاچنگ، ابیانه، کاشان، نگارنده
2-2-14-چشم گاوی:
«پنجره کوچک مدوری است که بر روی یک محور میچرخد»(فلاح فر، 1388،ص. 315) (شکل2-20).
2-2-15-اُرسی:
« پنجره ارسی نوعی پنجره چوبی مشبک است که لنگههای آن به جای

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره دوره قاجار، هخامنشیان، کاخ گلستان، دوره صفوی Next Entries پایان نامه درباره معماری ایران، دوره قاجار، دوره صفوی، معماری سنتی