پایان نامه درباره معماری ایران، دوره قاجار، دوره صفوی، معماری سنتی

دانلود پایان نامه ارشد

این که بر روی پاشنهگرد حرکت کند، در داخل یک چارچوب به سمت بالا حرکت میکند. پنجرههای ارسی عموماً به گونهای ساخته میشد که تمام سطح بیرونی یک اتاق را در بر میگرفت»(سلطانزاده، 1375،ص.22 ) (شکل2-21).

(شکل2-20): پنجره چشم گاوی، جبه خانه قاجار (شکل2-21): ارسی سه لنگه، عمارت چهلستون، قزوین
اصفهان، نگارنده نگارنده

2-3- تعریف اُرسی
2-3-1-واژه شناسی اُرسی در فرهنگ نامه ها
در کتب مختلف، متخصصان تعاریف گوناگونی برای ارسی آورده اند که نمونه ای چند از آنها ذکر می شود: دهخدا ذیل واژة ارسی مترادف ها و تعاریفی مانند: روسی، اهل روسیه ، قند ارسی، کفش، پاپوش، چموش، قسمی کفش پاشنه دار ، نوعی ازکفش که از چرم دوزند، قسمی درکه عمودی باز شود، قسمی در که گشودن و بستن آن، به بر بردن و فرود آوردن است، در که وقت گشادن به سوی بالا کشند و گاه بستن فرو دارند، دری از اطاق که درگاه آن رو به صحن باشد و دارای چارچوبی بود که این در، در جوف آن حرکت کرده، بالا و پایین رود را، آورده است( دهخدا، ذیل واژه ارسی ). در فرهنگ معین نیز ارسی چنین تعریف شده است: اطاقی را که دارای چنین درهایی است (اُرسی نامند) (معین، ذیل واژه ارسی). و در فرهنگ عمید، ارسی به نوعی در یا پنجره با شیشه های مشبک رنگی گفته شده، که رو به حیاط باز میشود (عمید، ذیل واژه ارسی).
اما استاد محمد کریم پیرنیا با توجه به شناخت و اشراف کامل نسبت به ساختار ارسی در معماری اسلامی در خصوص تعریف ارسی میگوید: « ارسی گونه ای پنجره بالارو است. پنجره شبکهداری که به جای گردیدن بر روی پاشنهگرد، در شیاری بالا و پایین میرود. این گونه پنجره در اشکوب کوشک ها و پیشان و رواق ساختمانهای سردسیری بسیار دیده میشود. نقش شبکه ارسی بیشتر مانند پنجره ها و روزنهای چوبی است. اُر، پیشوندی برابر بالارفتن است. این پیشوند در واژههای اُردک (مرغ بالا جهنده)، اُلنگ (حرکت همراه با جهش)، اُرچین (پله) و بسیاری از واژه های دیگر دیده میشود. هم چنین به معنای شبکه و نور و چشمه و تماشا درگویشهای جنوبی ایران بسیار متداول است» (پیرنیا،1390،ص.574).
همچنین دکتر بهرام فره وشی در کتاب فرهنگ زبان پهلوی، واژه اِروز یا اِروس (arus) پهلوی را برابر سفید، درخشان و زیبا دانسته است (فره وشی، 1386،ص. 63). با توجه به مطالب عنوان شده و در تعریفی کلی باید گفت: ارسی، پنجرهای است چوبی و چند لنگه، که لنگه های آن در داخل چارچوب، به صورت عمودی بالا و پایین رفته و درودگران با استفاده از انواع نقش های هندسی و یا اسلیمی و گردان و شیشه های رنگین و یا ساده، سطح آن را آراسته و بدین ترتیب ترکیبات بدیعی پدید میآوردند. این پنجرهها بیشتر در فضاهای مهم خانههای قدیمی، نظیر میهمان نشینها، تالارها که دارای تزئینات بوده و مساحت بیشتری داشته و یا اتاق های گوشوار و بالاخانه ها، مشاهده میگردد که با اختصاص حداقل جا در مواقع باز و بسته شدن، به عنوان پنجره و یا جدارهای بین دو یا چند فضای ساختمان، گزینه ای مناسب در معماری سنتی به شمار میآمده است.
سطح مشبک ارسی باعث ایجاد ارتباط بصری افراد داخل خانه با محیط سرسبز حیاط و یا دیگر فضاهای بیرونی، هدایت و کنترل نور و تبادل حرارت در بنا، خصوصاً در فصل تابستان در مناطق گرمسیر میشده است(شکل2-22).

(شکل2-22): ارسی سه لنگه
تالار شاه نشین، خانه عامریها
کاشان، نگارنده

2-3-2- تاریخچه ارسی در جهان و ایران
در بررسی معماری ایران و جهان در ارتباط با عنصر پنجره در بناها باید گفت: در معماری سنتی کشورهای اروپایی از بازشوهایی یک لنگه استفاده میشده که عملکرد آن مانند ارسی، بصورت عمودی بوده است. امروزه نیز استفاده از پنجره هایی با نام (sash window) در معماری اروپا رایج است. البته در مقام مقایسه به لحاظ تزئینی، به هیچ عنوان با ارسی های ایران همخوانی نداشته و از ساختاری کاملاً ساده برخوردار می باشند (شکل2-23).

(شکل2-23): پنجره بالارو، برگرفته از
سایت: (sash window)

ارسی به لحاظ کاربردی در قسمتهای مختلف بنا، گاه به عنوان پنجره و نورگیر در کنار لبه های خارجی و گاه در میان دو فضا و به عنوان جداکننده استفاده میشده است. در معماری ژاپن« با تحمل بار به وسیله ستونها، دیگر نیازی به دیوارهای حمال نبوده و بوسیله یک سری جدارههای سبک تقسیمات فضایی را انجام میدهند. جدارههای متحرک را شیتومیدو (shitomido)، جدارههای مشبک که از پشت آن، اشیا معلوم میباشند را شوجی (shoji) و جدارههای مات سفید را فوزوما (fusuma) میگویند» (معماریان، 1387،ص ص. 12و13).
هم چنین در معماری این کشور، از صفحات جداکننده ای با نام انگلیسی (screen) برای جدا سازی فضا استفاده میشده که به ( Japanese screen) معروفند. بدین ترتیب و با استفاده از این صفحات کاغذی که بصورت چند لنگه، مستقل و تاشو بوده و هم چنین قابلیت عبور نور را نیز داشته اند، فضای داخل خانه را از هم مجزا میکردند. در مواقع لزوم میتوانستند آنها را جمع کرده و فضاها را ترکیب نمایند،کاری مشابه عملکرد ارسی در فضاهای میانی بنا به عنوان میاندر،که با بالا بردن لنگه ها میتوان از فضایی یکدست و بزرگ برخوردار گشت، (البته با تفاوتهایی اساسی) همانند ارسیهای حسینیه امینیها در قزوین( شکل2-24). نوع چوبی این جداکنندهها در کشورهای مصر، سوریه، مراکش و هند نیز مورد استفاده قرار میگرفته که با صدف و عاج تزئین و مرصع میشده است3.

(شکل2-24): ارسی پنج لنگه میاندر،
حسینیه امینی ها قزوین، نگارنده

اما ارسی با این خصوصیات و ویژگیها با درهای کشویی کشورهایی مانند ژاپن، چین و کشورهای جنوب شرقی آسیا قابل مقایسه نمیباشد. تنها وجه مشترک آنها استفاده از ماده کاغذ به عنوان پوشاننده سطح درها در این کشورها، و هم چنین استفاده از کاغذ روغن زده یا چرب بر روی سطوح مشبک درها و پنجره های بدون شیشه برای کنترل دما، در دوره صفویه در ایران میباشد. اما به لحاظ ساختار کلی، دو عنصر موردنظر کاملاً متفاوت بوده و حرکت ارسی در چهارچوبها به صورت عمودی و درهای کشویی در کشورهای ذکر شده به صورت افقی، باز و بسته میشده اند . هم چنین باید اضافه نمود با توجه به این که برای کنترل دما و یا نورگیری در بنا امکان استفاده از پنجره های ساده و یا عناصری مانند پرده نیز وجود داشته است، پس در استفاده از ارسی ها، بحث تزئین در معماری بیشتر از کاربرد آن مد نظر بوده است.
با بررسی نورگیرها در کشورهای دیگر، شاید بتوان گفت: پنجره های کلیساها در معماری دوره گوتیک4 در اروپا ( قرون 12- 16 میلادی)، به لحاظ زیبایی و استفاده از شیشههای رنگی، شبیهترین مورد به ارسیها در ایران میباشد.« استفاده از شیشههای رنگی درون در و پنجره در معماری ابتدا در کلیسای جامع به سبک معماری گوتیک بکار رفته است. در سده های 12 و اوایل 13 میلادی، پنجره هایی با شیشههای رنگی مختلف توسط شیشه سازان و هنرمندان گمنام اروپایی ساخته میشد که زیبایی آنها وصف ناپذیر بود، مانند کلیسای جامع شارتر5 در کلن6، آمین7 و نوتردام8 در پاریس.

این پنجرههای همراه با شیشههای رنگی که امروزه به نام استین گلاس9 معروف میباشد، زینت دهنده کلیساهای مسیحیان بودند و مجسم کننده زندگی مسیح و داستانهای دیگر کتب مقدس مسیحیان و همین طور واسطهای برای رساندن نور کافی به درون کلیساها»(بوا10، 1376،ص. 43).
هنرمند در این روش برای ساخت شیشه های منقوش، با طرح هایی از کتاب مقدس، از قطعات شیشههای برش خورده رنگی که توسط مفتولهای فلزی از جنس سرب به یکدیگر متصل میشدند، استفاده مینمود و به این طریق، تصاویر شیشهای یکپارچه در ابعاد دلخواه و با طرح مورد نظر ساخته میشد و این شیشهها و نورگیرها، فضایی روحانی و خاص به کلیسا میداد. این پنجرهها، گاهی ثابت بوده و حرکت در انواع متحرک آنها که به پنجرههای گیوتینی معروف بودند، مانند ارسی عمودی بوده ولی برخلاف آنها به لحاظ تزئینی کاملاً ساده میباشند.
هنر اصیل و سنتی ارسی سازی نیز به لحاظ تکنیک ساخت، شباهتهایی به استین گلاس دارد. با این تفاوت که عناصر اصلی در ارسی قطعات شیشه و چوب میباشند و هم چنین طرح های مورد استفاده در ارسی، طرح های اصیل ایرانی است3.
دکتر پیرنیا در مورد اینکه ارسیها منشأ روسی داشتهاند، در کتاب معماری ایرانی گفته است: « برخی گمان کرده اند، ارسی به پنجرهای گفته میشده که به تقلید از معماری روسی رواج یافته است، ولی نمونههای جالبی از ارسی حتی پیش از آنکه معماری چشمگیری در روسیه پای گرفته باشد، در ساختمانها و در نگارهها یافت میشوند.
گویا مقایسه قند اُرسی با این گونه پنجره که خود و نام آن هردو اصل ایرانی و فارسی دارد، موجب این گمان نادرست شده است»( پیرنیا، 1390،ص. 574).
در ارتباط با تاریخ ساخت ارسی در معماری ایران اطلاعات دقیقی وجود ندارد و تنها میتوان به سفرنامه های مربوط به دوران صفویه به بعد اکتفا نمود. در این سفرنامهها ارسی، از دیدگاه جهانگردان، پنجرهای سنتی است که در نظر آنان بسیار زیبا بوده است. شاردن11، سیاح فرانسوی دوره صفوی، در مورد پنجره های مشبک ارسی مینویسد: « پنجرههای اتاق های عامه مردم از چوب چنار ساخته شده، اما پنجرههای خانه اعیان و بزرگان عبارت از درهای مشبکی است که در هر شبکه اش شیشه کوچک رنگینی که از اجتماع آنها نقش زیبایی پدید میآید تعبیه شده است….به قابهای پنجرههایشان یا شیشه میاندازند یا مشمعهای شفافی که هم نقش های زیبا دارد و هم نور از آنها عبور میکند»(شاردن، 1374،ص.ص 875-877).
بنجامین12 در وصف این نوع پنجره ها در دوره قاجار، در سفرنامة خود مینویسد: « ایرانیان به جای آنکه برای اتاقهای خود به شیوة غربی چندین پنجره بسازند، همه را یکجا جمع کرده یک پنجرة بزرگ یا در که از سقف تا کف اتاق میرسد برای اتاق در نظر میگیرند و این پنجره بزرگ را با قابهای مختلف به سه یا چهار قسمت تقسیم میکنند و در هر قسمت با به کاربردن شیشه های رنگی کوچک ، نمای خارجی و داخلی زیبایی برای اتاق فراهم میآورند»( بنجامین، 1369،ص. 138).
در سفرنامه مادام کارلا سرنا13 جهانگرد ایتالیایی زمان ناصرالدین شاه، آمده است:« بالاخره به قصر (کاخ گلستان-تهران) رسیدم. در ته حیاط …تالار تخت مرمر قرار داشت….پهلوی آن ساختمانی بود با ارسی های بلند که شیشه های بسیار کوچک و ریز داشت» (سرنا، 1362،ص. 214).

یوشیدا ماساهارو14 نخستین فرستاده ژاپن به ایران در دوره قاجار در سالهای 1297 و 1298هجری- قمری در وصف کاخ چهل ستون اصفهان مینویسد: «پنجره ها مشبک بود و با شیشههای رنگارنگ طرح ونیز پوشیده شده بود»(ماساهارو، 1373،ص.140).
با استناد به مطالب عنوان شده قبل و اینکه این جهانگردان به تشابه این پنجره ها با مواردی مشابه در کشورهای خود و یا مناطق دیگر اشاره ننموده اند، میتوان اذعان داشت ارسی با ساختار و تزئینات موجود فقط مختص ایران بوده و در دوره های صفویه تا دوره قاجار، مطابق با معماری و هماهنگ با زندگی مردم این مرز و بوم، از آن استفاده میشده است.
2-3-3- ساختار ارسی
ارسی در ساختار خود از: چهارچوب، وادار، روکوب، پاخور، کتیبه یا پاتاق ، لنگه یا دَرَک یا چشمه تشکیل شده و اجزایی مانند، گل میخ، چفته ریزه و دستگیره نیز در بدنه و کارکرد ارسی نقش اساسی دارند.
2-3-3-1- چهارچوب:
به حاشیه چوبی، در چهار طرف لنگه های ارسی که به صورت عمودی و افقی و گاهی منحنی (در قسمت بالای کتیبه و یا لنگه ها و درک ها) موجود بوده و در واقع بخش اصلی و نگهدارنده سایر قسمتهای پنجره ارسی را تشکیل میدهد، چهارچوب میگویند. چهارچوب در ارسی بستگی به تعداد درکها یا لنگه ها داشته و توسط ستونهای چوبی و عمودی وادار به چند قسمت تقسیم میشوند.

2-3-3-2- وادار:
« تیر عمودی، پایه میانی نعل درگاه عریض که درگاه را به دو بخش تقسیم میکند، عضو یا آلت قائم از چوب و سنگ و یا رگچین که ردیف در و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره معماری ایران، معماری سنتی، فضای معماری، دوره قاجار Next Entries پایان نامه درباره نقوش هندسی، نقش برجسته، فرهنگ فارسی، دوران اسلامی