پایان نامه درباره دوره قاجار، کریم خان زند، جلفای اصفهان، دوره ساسانی

دانلود پایان نامه ارشد

سپس از تکرار و کنار هم قرار دادن این واگیرهها، گره اصلی بدست میآید»( زمرشیدی،1365،ص. 35) هم چنان که بر بسیاری از ارسی ها از این شیوه جهت تزئین استفاده گردیده است. مانند گره چینی هایی که بر درکهای ارسیهای ارگ کریم خان زند دیده میشود(شکل2-38).

(شکل2-38): ارسی گره چینی شده، ارگ کریم خان زند، شیراز، نگارنده

2-4-4-پارچه بری
« در این شیوه چوب نازکی را که با طرح های اسلیمی و ختایی مشبک شده، روی یک تخته چوب که روی آن را با قطعاتی از شیشه های رنگی چسبانیده اند ، قرار میدهند و در واقع گلها و برگهای طرح را رنگی میسازند. در این طریقه میتوان یا کاری یک رویه داشت و یا دو رویه. در مدل یک رویه زیر کار یک صفحه چوبی یکپارچه است، اما در مدل دو رویه دو صفحه مشبک مشابه تهیه میشود و حد فاصل بین آنها را شیشه های رنگی پر میکنند تا طرح دو رویه بدست آید»(سهرابی،1377،ص. 9).
2-4-5-قواره بری و اسلیمی بری
در این روش« چوب ها به صورت قطعات مختلف بریده شده و تکه تکه کنار هم قرار میگیرند و طرح اصلی اسلیمی و ختایی را ایجاد میکنند. در روش قواره بری، طرح میتواند اشکال مختلف منحنی باشد و نه الزاماً اسلیمی و این وجه تمایز دو روش است. به این صورت که در قواره بری، نقوش، گردان و منحنی و انتزاعی است، اما در اسلیمی بری تنها از نقش اسلیمی استفاده میشود. طریقه اجرای کار هم بدین صورت است که ابتدا طرح موردنظر را به صورت الگو درمیآورند و آن را به طور مجزا روی چوبی که ضخامت و پهنای کمی دارد، منتقل میکنند. این واگیره ها سپس کنار یکدیگر چیده شده و به هم متصل میشوند. (شکل 2-39)

(شکل2-39): کتیبه ارسی تزئین شده به شیوه
اسلیمی بری و آینه کاری، حسینیه امینی ها،
قزوین، نگارنده

این نوع کار هم بصورت ساده و هم همراه با شیشههای رنگی اجرا میگردد. در نوع دوم، قطعات رنگی شیشه در رنگهای متنوع و مختلف در فضای ما بین قطعات چوبی جای میگیرند و در این صورت قطعات شیشه ای باید به شکل الگوهای داخل نقوش طرح اصلی بریده شوند. این شیوه بیشتر برای تزئین سردرها، پنجره ها و خورشیدیها بکار میروند»(همان، ص.11).
2-4-6-معرق
« هرچیز رگهدار را معرق گویند، ولی مفهوم آن در این نوع هنر، ایجاد نقش ها و طرح های زیبایی است که از دوربری و تلفیق چوبهای رنگی، روی زمینه ای از چوب یا پلی استر سیاه شکل میگیرد»(کریم نیا، 1375، 11).« به عبارت دیگر معرق کاری عبارت است از قرار دادن چوبهایی به رنگهای گوناگون و طبیعی و عاج و استخوان و صدف در کنار هم و به هم آمیختن آنها و ایجاد نقش های زیبا و بدیع، اشکال گوناگون هندسی، اسلیمی، مینیاتور و نظایر آن»(محمدی و ذابح ، 1372، ص. 26)(شکل2-40).

(شکل2-40)، آستانه معرق کاری با چوب یک رنگ، خانه بهنام، تبریز، نگارنده
2-4-7- خاتم کاری
« خاتم، هنر آراستن سطح اشیاء چوبی، به صورتی شبیه موزاییک با مثلث های کوچک سه پهلو برابر یا دو پهلو برابر چوبی، استخوانی و فلزی است که از حدود لااقل چهارصد سال پیش به این سو، درگوشههایی از کشورمان و بیشتر در اصفهان و شیراز رواج داشته و دارد»(یاوری،1385،ص. 82). « از نمونههای کنونی این هنر که از ادوار گذشته به جای مانده، معلوم میگردد که این فن در دوران صفویان رواج زیاد داشته و در دوران زندیان و اوایل سلطنت قاجاریان هم چنان اهمیت خود را حفظ کرده بود» (مهرپویا،1373،ص 122).« ولی آثار و مدارکی نیز بدست آمده که مؤید آن است این فعالیت از زمان دیلمیان در کشورمان وجود داشته است»(یاوری، 1385،ص. 82).
2-4-8-آینه کاری
« ایرانیان از دیر باز به آینه و آب به دیده دو نماد پاکیزگی، روشنایی، راستگویی و بخت و صفا نگریسته اند ….بکار بردن آینه برای آرایش بنا در دوره های جدید نمیتواند با این باور بیارتباط باشد….آینه کاری در آغاز، با نصب جام های یک پارچه آینه بر بدنه آغاز شد. اما بعدها که اقلام وارداتی از اروپا بویژه از ونیز به ایران آورده میشد، به هنگام جابجایی در راه میشکست و هنرمندان ایرانی برای بهره گیری از قطعات شکسته راهی ابتکاری یافتند و از آنها به شیوه های مختلف برای آینه کاری استفاده نمودند…..مدارک تاریخی نشان میدهد که تزئین بنا با آینه برای نخستین بار در شهر قزوین پایتخت شاه طهماسب اول و در دیوانخانه ای که او به سال 951 هجری قمری آغاز و به سال 965 هجری قمری به پایان رساند، آغاز شده است » (سمسار، 1376، ص ص.240و 242).
رایجترین طرح ها در آینه کاری عبارتند از: طرح گره و شیوه گره سازی، طرح قابسازی یا قاب بندی که در تزئین سقفها بکار میرفته است، طرح شمسه، ترنج و قطار سازی. این طرح ها بر روی آینههایی با سطح صاف انجام میشده اما کاربرد شکلهای حجمی نیز در آینه کاری مرسوم بوده است. از جمله کاربرد نیم کره های کوژ یا کاو که به کاسه، جام یا گلجام شهرت دارد (همان، ص ص. 242و 243) (شکل2-41) .

(شکل2-41)، کاربرد آینه در کتیبه ارسی پنج چشمه، حسینیه امینی ها، قزوین، نگارنده

در تزئینات بناها آمیزهای از نقاشی بر چوب و آینه کاری، گچبری همراه با آینهکاری، هم چنین کاربرد شیشههای رنگی و ایجاد نقوش و طرح های تازه چون گل و بوته و نقوش اسلیمی با روش برش آینه به شکل دوردار و ایجاد اشکال منحنی را میتوان در بناها ملاحظه نمود.
2-4-9-نقاشی لاکی روغنی
« لاک در واقع نام صمغی سرخ رنگ و یا خرمایی و یا قهوهای است که از دو منشأ گیاهی و حیوانی بدست می آید و دارای برق و جلای مطبوعی است و زمانی که در حالت مایع است، آن را چندین بار روی سطح چوب میمالند تا پس از خشک شدن بتواند چوب را از نظر رطوبت و سایر آسیبهای چوبی حفظ کند و چون شفاف است مانع دیده شدن سطح چوب نمیشود. معمولا روی صفحات لاک خورده چوبی به طرق مختلف نقاشی شده است. اگر چه این تزئین چوبی قدمتی طولانی دارد، اما بدلیل بهره گیری زیاد از چوب در دوره قاجار از این روش به وفور استفاده شده است. منشأ گیاهی آن صمغی است نباتی که از شبنم درخت کنار و چند درخت دیگر در هندوستان بدست میآید و منشأ حیوانی آن از کرم کوچکی تولید میشود که آن را حشرهی لاک یا قرمز دانه مینامند»(بیانی، 1372،ص 2). از این تزئین بر چهارچوبها و لنگههای ارسی میتوان مشاهده کرد مانند ارسی در خانه وثوق و یا چهارچوبهای ارسی، در خانه محصص در شهر قزوین (شکل2-42).

(شکل2-42)، نقاشی لاکی روغنی بر لنگه های ارسی خانه محصص، قزوین، مأخذ، آرشیو میراث فرهنگی قزوین

2-4-10-استفاده از شیشههای سفید و رنگی
شاید بتوان گفت زیباترین بخش هر ارسی که در نگاه اول هر بیننده ای را به خود جلب میکند، تلألو نورهای رنگی سبز، آبی، زرد، قرمز و …،در مکانی است که ارسی در آنجا قرار گرفته و عبور نورهای رنگی به فضا زیبایی خاصی بخشیده است. استفاده از شیشه درمعماری ایران قدمت تاریخی دارد و « پیدایش صنعت شیشه سازی به سومریها و مصریها نسبت داده شده است. در برخی از منابع اشاره شده که بین النهرین در این زمینه پیشگام بوده است و فعالیت هایی در این زمینه از حدود 2100 ق.م به شکل تخصصی صورت میگرفته است.
صنعت شیشه سازی در ایران نیز پیشینهای بسیار کهن دارد ….گفته اند که عیلامیها در خوزستان نیز در حدود قرن سیزدهم قبل از میلاد با این صنعت آشنا بودند. چنان که از معبد چغازنبیل لوله های خمیر شیشه ای به طول 75 سانتی متر و قطر خارجی 75/3 سانتی متر و قطر داخلی 10/3 سانتی متر بدست آمده است و گفته اند که گویا از شیشه در شبکه پنجره ها استفاده میکرده اند. هم چنین گفته اند که اریستوفان17 یکی از نویسندگان قرن پنجم ق.م در یکی از آثار خود به کاربرد جام های زرین و بلورین در دربار ایران اشاره کرده است. این صنعت در دوره ساسانیان گسترش یافت چنان که آثار گوناگونی نیز از آن زمان باقی مانده است. شیشه سازی در دوره اسلامی نیز تداوم یافت و در زمینههای گوناگون از آن بهره جستند….و گویا از شیشه برای پوشاندن قسمتهایی از سطح پنجره نیز استفاده میکردند» (سلطانزاده، 1375،ص ص. 42و 44).
بوجود آمدن این همه زیبایی باعث شد که کم کم مسلمانان هم از این هنر در معماری مساجد، منازل و کاخها استفاده نمایند. شاید بتوان گفت با روی کار آمدن سلسله صفویه و پیشرفت معماری در سطحی گسترده، هم چنین کوچ دادن ارامنه و اسکان آنها در جلفای اصفهان توسط شاه عباس صفوی، استفاده از شیشههای رنگی همانگونه که پیشتر گفته شد، در درها و پنجره ها و ارسی ها رواج پیدا کرد و« توسعه و استفاده روز افزون از گرهچینی چوبی (گره سازی ) و در و پنجره سازی موجب کشش و استفاده از انواع شیشه های رنگی در دوره صفویه و قاجاریه گردید»( امرایی، 1388،ص. 101)(شکل2-43).
شاید بتوان گفت که شیشه جزء جدایی ناپذیر ارسی در دوره قاجار بوده و از تزئینات مهم ارسی در این دوره محسوب میشود. تلألو نور از ورای این شیشه ها منظره بسیار زیبایی را در فضای درون ساختمان ایجاد می نماید.

(شکل2-43)،کاربرد شیشه سفید و رنگی در ارسی، خانه آصف وزیری، سنندج
عکس از بهرام حسینی مقدم

2-4-11-نقاشی پشت شیشه(GLASS PAINTING)
در میان تزئینات فراوان در ارسیهای دوره قاجار، میتوان به نقاشی پشت شیشه نیز اشاره نمود « این نوع نقاشی-غالباً در طرح دو بعدی و رنگهای درخشان- از دیرباز با اسلوبهای مختلف در هنرهای مردمی و قومی بسیاری از کشورها متداول بوده است»(پاکباز،1390،ص.580).
« گفته شده که نقاشی پشت شیشه در دوران زندیه به شهرهای جنوبی ایران رسیده است و بویژه در شیراز برای تزئین خانه های اعیانی از نقاشی پشت شیشه با طرح های گل و مرغ استفاده میکردند….بطور کلی در دوران قاجار این هنر بین مردم محبوبیت یافته و نقاشان زیادی به این کار میپرداختند. نقاشی پشت شیشه را از نظر مضمون و محتوی به دو دسته میتوان تقسیم کرد:
1-نقاشیهای مذهبی که شامل خط، نقاشی و شمایل است.
2-نقاشیهای تزئینی که مرکب از گل و مرغ و پرتره و دورنماست»(سلحشور، 1387،ص. 44).
تکنیک کار این نوع نقاشی با نقاشیهای دیگر متفاوت است« نقاشی پشت شیشه کاملاً برعکس نقاشی روی بوم اجرا میشود. در این شیوه پس از پیاده کردن طرح بر پشت شیشه ابتدا جزئیاتی مانند اجزاء صورت نقاشی شده و سپس زمینهها و سطوح رنگ آمیزی میشود»( همان، 40).
از نمونههای این تزئین، با انواع نقوش را می توان بوفور بر شیشههای ارسیها در مکانهای مختلف مشاهده نمود، مانند نقاشیهایی از انواع گلها بر پشت شیشههای کتیبه ارسی سه لنگه در تالار سفره خانه، خانه وثوق در تهران و یا تصویر بروج دوازده گانه فلکی و هم چنین نقوش بسیار ظریف گل و بته بر شیشه های رنگین، در کتیبه ارسی حسینیه امینی ها در قزوین (شکل2-44) .

(شکل2-44)، نقاشی پشت شیشه، تصویر بروج دوازده گانه، تالار اول حسینیه امینی ها، قزوین، نگارنده

2-4-12-خوشنویسی:
نگارش در اجتماع انسانی نیازی بسیار مبهم و شگفت انگیز بوده و «خوشنویسیCALIGRAPHY در معنای خاص، هنر نگارش زیبا است»(پاکباز، 1390،ص.207) که هنرمند با استفاده از حرکات موزون و هماهنگ قلم و انگشتان کلمات و عبارات را اجرا مینماید و در واقع میتوان گفت که خط، شکل مکتوب کلام و زبانی در انگشتان جهت انتقال مفاهیم ذهنی به شکل عینی و نمایانگر فکر و معرفت درونی انسان است و هم چنین یکی از تزئینات وابسته به معماری است که به اشکال مختلف باعث افزون شدن زیبایی در بناها گردیده است. در تزئینات چوبی این هنر را به وفور و با شیوه های مختلف منبت و معرق و مشبک میتوان مشاهده نمود.
اما در بررسیهای به عمل آمده در این پژوهش، در ارسیها استفاده از این هنر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره نقوش هندسی، نقش برجسته، فرهنگ فارسی، دوران اسلامی Next Entries پایان نامه درباره دوره قاجار، معماری ایران، ناصرالدین شاه، اجتماعی و فرهنگی