پایان نامه درباره دوره قاجار، معماری ایران، ناصرالدین شاه، اجتماعی و فرهنگی

دانلود پایان نامه ارشد

محدود بوده و بصورت مشبک بر روی چوب و یا با استفاده از شیشههای رنگی نمایان گشته است. هم چون نمونه های موجود در ارسیهای انگورستان ملک و یا خانه مشروطیت در اصفهان، که استفاده از این تزئین بر زیبایی ارسی ها افزوده است(شکل 2-45).

(شکل2-45): نمایی از خوشنویسی با استفاده از چوب و شیشه رنگی در کتیبه ارسی
خانه مشروطیت، اصفهان، نگارنده
2-4-13-گچبری:
هنر گچبری یکی از مهمترین عناصر تزئینات معماری در ایران بوده که گاهی به تنهایی مورد استفاده قرار گرفته و گاهی نیز در کنار روشهای دیگر زینت بخش بناها گردیده است.« هنر گچبری در ایران تاریخی طولانی و غنی دارد و هنرمندان با شناخت روش های اجرای گچ به مرور زمان از آن به عنوان یکی از اصلی ترین مواد تزئینی در معماری استفاده کرده اند.
گچبری در طی اعصار و قرون متمادی سیر تحولی و تکاملی اش را در بستر تاریخ معماری ایران پیمود و به عنوان عمده ترین و اصلی ترین پوشش تزئینی در معماری قبل و بعد از اسلام مورد توجه قرار گرفت. این ماده به صورت های مختلف مانند کنده کاری، برجسته کاری، قالب زنی یا نقاشی گچ پرداخته میشده و همین طور به گونهای مجرد و یا در ترکیب با انواع دیگر روش ها مانند آجرکاری، کاشی کاری در تزئین بناها بکار میرفته است»(پوپ، 1338، ص72). از این شیوه تزئینی در کتیبههای ارسیها و در زمینۀ آینههای تخت و یا بر وادارهای تشکیل شده از مصالح ساختمانی و با استفاده از نقوش متنوع گیاهی و یا هندسی میتوان مشاهده نمود(شکل 2-46).

(شکل 2-46): نمایی از گچبری بر سطح آینه تخت، کتیبه ارسی میاندر، حسینیه امینی ها، قزوین، نگارنده

فصل سوم:
ساختار و تزئینات ارسی در معماری دوره قاجار

3-1-تاریخچهای پیرامون سلسله قاجار
طایفه قاجار از اقوام ترک زبان بودند که همراه کشورگشایان تاتار در عهد چنگیزخان از آسیای میانه به سرزمین های اسلامی آمده و نخست در شام و سپس در ارمنستان مسکن گزیده و در به روی کار آمدن صفویان، آن سلسله را یاری دادند و در آن دوره از طوایف هفت گانه قزلباش بشمار میرفتند (مشکور، 1375). شاه عباس بزرگ، به منظور برقراری امنیت در مرزها و نیز نظارت بر قدرت قبایل آنها را در نواحی مرزی کشور پراکنده و جابجا میکرد. به همین دلیل، طایفه قاجار را از مسکن اصلی خود، ارمنستان مهاجرت داده و آنان را به سه دسته تقسیم کرده و به قسمتهای مختلف مرزی ایران کوچ داد، از جمله : -مرز گرجستان، – در مرزِ مرو برای مقابله با ازبکان ، -درمرز استرآباد برای مقابله با ترکمانان ( گودرزی، 1388). گروه سوم به دو دسته تقسیم شدند: یوخاری باش، که شامل ساکنان قسمت علیای رودگرگان بودند و اشاقه باش، که شامل ساکنان قسمت سفلای رود گرگان بودند.
هریک از این دو قبیله به تیره های دیگر تقسیم میشدند. فتحعلی خان قاجار رئیس تیره قوانلو ، از قبیله اشاقه باش، در اردوی شاه طهماسب دوم صفوی به سبب رشادتهایش قرب و منزلتی خاص یافت. وی دو پسر به نام های محمد حسن خان و محمد حسین خان داشت که اولین پادشاه سلسله قاجار، آقا محمدخان، پسر بزرگ محمد حسن خان قاجار قوانلو بوده که بدست عادلشاه افشار مقطوع النسل گردیده بود (مشکور ،1375). با شروع حکومت آقا محمد خان و سلسله قاجار تغییرات مهمی را در ایران شاهد هستیم. از طرفی تشکیل حکومتی مرکزی و پایدار و از سویی دیگر جلب شدن توجه قدرتهای توانمند اروپایی به ایران بر اثر تبادلات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، پیامدهای بسیاری را در زمینه های مختلف، برای حکومت وکشور در آن دوره بوجود آورده و دوره جدیدی از تحولات سیاسی – اجتماعی در ایران آغاز میگردد.

پادشاهان این سلسله و سالهای حکومتی آنان در جدول زیرآورده شده است :
نام پادشاه
زمان حکومت

آقا محمد خان
1174- 1176هجری شمسی

1210 – 1212هجری قمری
فتحعلی شاه
1176 – 1213 هجری شمسی

1212 – 1250هجری قمری
محمد شاه
1213 – 1226هجری شمسی

1250 – 1264 هجری قمری
ناصرالدین شاه
1226 – 1274هجری شمسی

1264 – 1313 هجری قمری
مظفرالدین شاه
1274 – 1285هجری شمسی

1313 – 1324 هجری قمری
محمد علی شاه
1285 – 1287هجری شمسی

1324 – 1327 هجری قمری
احمد شاه
1287 – 1304هجری شمسی

1327 – 1344 هجری قمری

جدول شماره 1: جدول سلسله پادشاهی دوره قاجار( گودرزی، 1388،ص. 28)
در حالی که آقا محمد خان برای رسیدن به قدرت تلاش میکرد، رقابت وکشمکش دولتهای مزبور در اوایل قرن 19 میلادی بتدریج از اروپا به سایر نقاط جهان کشیده شد و بویژه ایران در کانون توجه دولتهای قدرتمند اروپایی قرار گرفت(گودرزی، 1388).
آشنایی ایرانیان با شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اروپائیان که از دوره صفویه آغاز شده بود در حکومت قاجار و با توجه بیشتر کشورهای اروپایی به ایران و هم چنین رفت و آمدهای مداوم اروپائیان به دربار قاجار برای نیل به منافع بیشتر، هم چنین درگیری ایران و روسیه در جنگ و شکستهای پیاپی ایران از این کشور و هم چنین امضای دو معاهده تحقیرآمیز گلستان در سال (1299/1813) و ترکمانچای در سال ( 1244/ 1828) (جهانبگلو، 1387) و تأمل دولتمردان در علل این شکستها و در پی آن فرستادن نمایندگان و مأموران رسمی دولتی و اعزام تعدادی دانشجو برای کسب علوم و فنون مختلف به اروپا، هم چنین استفاده از برخی مظاهر تمدن غربی، دوره جدیدی از تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را در ایران آغاز کرد.
روند اصلاحات در دوره قاجار، بصورت ریشهای و مدون در زمان ناصرالدین شاه، توسط صدراعظم وی امیر کبیر ادامه یافت. « سمت و سوی کلی اصلاحات امیرکبیر عبارت بود از تحکیم قدرت دولت، نوسازی دستگاه اداری وآموزش وپرورش»( انتخابی، 1387،ص. 30). وی چون راز ترقی اروپا و پیشرفت ملل غربی را بخوبی میدانست، اصلاحات ایران را به شیوه اروپایی آغاز کرد. از جمله احداث مدرسه عالی پلی تکنیک به نام دارالفنون و استفاده از اساتید و معلمان خارجی، برای یادگیری علوم تازه اروپایی، به چاپ رساندن روزنامه وقایع اتفاقیه برای آگاهی مردم، استفاده از مربیان فرنگی برای تشکیل قشون با نظم و ترتیب جدید، کوتاه کردن دست سفیران روس و انگلیس از دخالت در امور داخلی ایران(مشکور، 1375). این اقدام ترقی خواهانه امیر کبیر پیش درآمد ایجاد اصلاحات دیگر در ایران شد.

3-1-1-هنر دوره قاجار
با شروع سلطنت قاجار و تحت تأثیر شرایط و دگرگونیهای خاص جهانی، همگام با فزونی روابط ایران با کشورهای خارجی، بنوعی ضرورت تغییر ساختارهای بنیادین همه جانبه از جمله دگرگونی در هنرهای سنتی، در جامعه پیش آمده و هنرمندان که آثار خود را به سبک و سیاق دیرین و با توجه به فرهنگ سنتی گذشته خلق میکردند، تفکری نوین را جهت خلق آثار خویش برگزیدند که اگرچه مبتنی بر شناخت عمیق فرهنگ حاکم و انتخابی اصولی نبود اما در نهایت، مجموع این عوامل سبب پیدایش هنری با ویژگیهایی خاص در دوره قاجار گردید « اگرچه هنر این دوره از نظر کیفی در مقایسه با ادوار پیشین در سطح پایینتری قرار دارد اما ویژگی و هویت کاملاً مستقل و پالودهای را به نمایش گذارده است»(اسکارچیا، 1376، ص.35).
از آنجایی که هنر در هر بازه زمانی بازگو کننده ژرفترین شناخت و والاترین خواستهای هنرمند میباشد، لذا در این دوره، تغییر اندیشه هنرمندان سبب پیدایش هنری منحصربفرد گردید که از یک سو پشتوانه آن سنت گذشتگان، بخصوص شکوه و عظمت هنر صفوی بوده و از سویی دیگر گسترش ارتباط با اروپا و آشنایی با مظاهر تمدن غربی، هم چنین موازنه فرهنگ حاکم بر اجتماع با فرهنگ غرب، سبب شکلگیری آن شد.« هنر دوره قاجار از یک طرف- و در بسیاری از موارد- درگیر دستمایه تقلید و تکرار پیشینیان خود است و از طرف دیگر عمدتاً در مواجهه با دعوت به تسلیم در برابر وضعی است که سوغات غرب برای او به ارمغان آورده است. به همین دلیل است که اعتنایی جدی به سنت ندارد و هنر شبه سنتی و شبه قدسی آن یا به تفنن و یا به بدعت سطحی- جز در موارد بسیار استثنایی- روی آورد و دیگر ساحت تفکر و هنر فراموش ماند»(گودرزی، 1388،ص.30).

3-1-2-معماری دوره قاجار
یکی از جنبههای هنری که در زوایای مختلف از کشورهای غرب تأثیر پذیرفت، معماری ایران بود. هنری سنتی که فنون و دست آوردهای آن تا قبل از آن دوره، از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و تغییر در شیوه ساخت و ساز بناهای درونگرای سنتی، به کندی، روندی پیوسته ، ملایم واستوار را میپیمود و دگرگونیهای لازم در هر مرحله یا دوره متناسب با نیازها و خواستههای ساکنین، در بناها پدیدار گشته تا به بهترین نحو ممکن و متناسب با شرایط و امکانات هر دوره، پاسخگوی نیازهای کارکردی، فضایی و بصری باشد. به بیان دیگر، معماری سنتی ایران میراث معماری گذشتگان بود.
در دوره های میانی قاجار، تحولات جهانی و گسترش صنعت در جهان بر بخشهایی از معماری ایران تأثیر گذاشت به طوری که با آغاز قرن۱۹، نوعی آمیختگی معماری اصیل ایرانی با معماری مدرن، به چشم میخورد. انقلاب صنعتی، اختراع ماشین و احداث کارخانهها، تولید انبوه و به دنبال آن تولید مواد و مصالح جدید ساختمانی از جمله آهن، به طور انبوه‌ معماران را بر آن داشت تا از این ماده جدید در ساخت و ساز و احداث بناها استفاده کردند.
این تغییر در مواد و مصالح،‌ تغییر در شکل و ساختار معماری بناها را در این دوره به دنبال داشت. معماری مدرن به راحتی در زوایای معماری کهن ایرانی رخنه کرد به طوری که در بناهای دوران قاجار تأثیر این سبک معماری غربی به وضوح دیده میشود.« مدرنیته در معماری ایران مفهوم دیگری دارد و آن تأثیر معماری کلاسیک18 دنیای غرب است که چندی پس از حکومت فتحعلی شاه( 1212 تا 1250) در نتیجه افزایش ارتباط بین ایران و اروپا شروع میشود. این نفوذ سلیقه جدید در معماری ایران در درجه اول از طریق روسیه و قفقاز و در درجه دوم از سمت بوشهر در خلیج فارس به ایران رسوخ میکند….. تنها عناصر معماری کلاسیک یا باروک19 غربی یا روسی بودند که در معماری دوره قاجار که بتدریج آسیب پذیر شده بود رسوخ کردند. از طرفی رسیدن مجلات، تصاویر و کارت پستالهای فرنگی به ایران تا اندازهای عامل الهام سفارش دهنده ها و معماران شده بودند و به همین دلیل بعضی از ساختمانهای درباری قاجار امروز بصورت یکنوع کاریکاتور در معماری هستند»( مقتدر، 1387،ص ص. 75و79).
دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار را به واسطه صدراعظمی امیر کبیر، میتوان نقطه عطفی در تغییر روند معماری ایران دانسته و در واقع از این زمان است که بتدریج عناصر و فرمهای غربی جایگزین فرم های سنتی معماری در ایران، بخصوص در بناهای ساخته شده در پایتخت میگردد. علت این امر را میتوان متأثر از دو عامل دانست، ابتدا معماری اصیل و سنتی ایران به خصوص دوره صفویه، که معماری دوره قاجار، کماکان در ادامه روند آن پیش میرفت و دومین عامل را می توان، عوامل بیرونی دانست که عمده ترین بخش تأثیرگذار در معماری آن دوره را تشکیل میداده است. در روند این تأثیرگذاری میتوان به علل مختلفی از جمله:
– سفرهای بزرگان کشور ، هم چنین ناصرالدین شاه به اروپا که این عمل باعث ترغیب دولتمردان به توسعه شهر براساس الگوهای اروپایی گردید (جهانبگلو، 1387).
-اعزام دانشجو به اروپا برای تحصیل(انتخابی،1387) و هم چنین حضور معلمان اروپایی در دارالفنون(کاردان، 1387).
– تأثیرگذاری کشورهای مختلف، مخصوصاً کشورهای غربی و روسیه به دنبال ورود سفرا و نمایندگان کشورهای خارجی.
در واقع معماری این دوره را میتوان، شیوهای نوین و متفاوت با شیوه های سابق در طرح های بناهای جدید نسبت به دوران قبل دانست که از معماری اروپا اقتباس شده و یا به بیان دقیقتر این

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره دوره قاجار، کریم خان زند، جلفای اصفهان، دوره ساسانی Next Entries پایان نامه درباره دوره قاجار، استحکام بخشی، معماری ایران، دوران کودکی