پایان نامه درباره دوره قاجار، استحکام بخشی، معماری ایران، دوران کودکی

دانلود پایان نامه ارشد

شیوه، آمیزشی از سنت معماری ایران و اروپا میباشد که بیشتر در قوسهای تزئینی برای زینت دادن نمای بناها و شکل ظاهری بنا اثر گذاشته است. « قوسهایی که ملهم از معماری اروپاست و بیشتر قوسهای نیم دایره و نیمه بیضی است. از قوسهای نیم دایره بیشتر به علت نوع تزئینی و باربری آن در بناها و آثار در دورههای مختلف بعد از اسلام در ایران به وفور استفاده شده است…..بخصوص در دوره قاجار و معاصر مخصوصاً در نماسازی امروز نهایت بهره گرفته شده است»(زمرشیدی، 1387،ص. 146) (شکل3- 1).
با بررسی آثار بر جای مانده از تزئینات معماری دوره قاجار به خصوصیاتی برمیخوریم که بر پایه شیوه تفکر و حاصل عوامل و شرایط مختلف اجتماعی حاکم بر جامعه است که در نهایت، بصورت ویژگیهای خاص بصری و فضایی، هنر این دوره را تشکیل داده است.
از بین آرایههای وابسته به معماری، میتوان به ارسی به عنوان عنصری کاربردی- تزئینی اشاره نمود که هم وابستگی به معماری گذشته را در برداشته و هم اینکه به تبع شرایط و خصوصیات خاص معماری، در برگیرنده تأثیرات هنری در زمینه های مختلفِ متعلق به این دوره بوده است.

(شکل3-1): وجود ستون های با قوس نیم دایره، خانه قدکی، تبریز، نگارنده

3-2- ارسی در معماری دوره قاجار
با ایجاد تحول و تغییر در زمینه ساخت و ساز بناها به لحاظ کالبدی و ظاهری، تزئینات وابسته به معماری دوره قاجار نیز دستخوش تغییراتی فراوان گشت. در این بین تحول در شکل و ساختار پنجره ها و نورگیرها، ازجمله ارسیها که جنبه تزئینی و کاربردی آن، بطور همزمان در بناهای این دوره منظور نظر معماران بوده، امری اجتناب ناپذیر مینمود. ارسیها در معماری دوره قاجار، هم به لحاظ ساختاری و هم به لحاظ تزئینی با ارسیها در دورههای قبل یعنی دورههای صفویه و زندیه متفاوت بودهاند. چنانچه عبدالله مستوفی یکی از دولتمردان دوره قاجار در کتاب شرح زندگانی من در وصف خانهای که در دوران کودکی در آن میزیسته چنین مینویسد:
«فاصله زمانی ساختمان این حیاط با قسمت اصلی، شاید ده پانزده سال بیش نباشد، زیرا چندان تفاوتی در اسلوب بنایی حاصل نشده فقط درها و پنجره ها از چهارگوش مبدل به هلال گشته است. ارسیها هلالی و بالاروها هم هلالی است در صورتی که در ساختمان حیاط های سابق تمام ارسی ها و بالاروها چهارگوش است. شیشههای آنها هم همه چهارگوش است در صورتی که شیشه و آلت بندیهای ارسی ساختمان جدید، نقش و نگار دوری داشته و باصطلاح زمان قواره کاری است. شیشه خردههایی در بعضی از ارسی های بناهای سابق کار کرده بودند در صورتی که این بنا از این خرده کاری ها معاف است و از مقایسه دو ساختمان می توان حکم کرد که در نور گرفتن اتاقها بیشتر علاقه دارند و از این رو شیشه کاری اطاق ها بیشتر و مخصوصاً جام های شیشه ها بزرگتر است و شیشه های کف دستی و کوچکتر کمتر در آن به کار برده اند» (مستوفی، 1343،ص. 175).
ساخت پنجره های ارسی در دوره قاجار همگام با تحولات در زمینه معماری و با وفور کارگاههای درودگری گسترش یافته و هنرنمایی هرچه بیشتر درودگران و هنرمندان در این زمینه باعث تنوع در ساخت و تزئینات آنها و پدید آمدن تفاوت های بسیاری گردید. تفاوتهایی درخور توجه که میتوان آنها را چنین عنوان نمود:
-کاربرد شیشههای رنگی بر روی ارسی ها در سطحی وسیع تر و هم چنین در قطعی بزرگتر، نسبت به دوره های قبل (شکل3-2).
-استفاده از شیشههای بزرگ، با تنوع رنگی فراوان، که این امر در پی تحولات معماری و کاربرد تجربیات و تکنولوژی کشورهای دیگر و تقلید از آنها در زمینه دگرگونی در نحوه نورگیری واحدهای مسکونی، جهت نورگیری بیشتر متداول میگردد (شکل3-3)

(شکل3-2): استفاده از شیشه های رنگی در ارسی، خانه قدکی، تبریز، نگارنده

(شکل3-3): استفاده از شیشه های بزرگ رنگی، موزه قاجار، تبریز، نگارنده

– استفاده از طرح های گردان در تزئینات ارسی به شیوه قواره بری و اسلیمیبری، برخلاف ارسیهای دوره های قبل که به شیوه گره چینی تزئین میگردید (شکل3-4).

(شکل3-4): استفاده از طرح گردان در کتیبه ارسی، موزه قاجار، تبریز، نگارنده

– تبدیل ضلع بالای بسیاری از ارسی ها و هم چنین ضلع بالایی دَرَکها از شکل مربع یا مستطیل یا قوس جناغی به حالت قوس دار یا هلالی «پنجره های قدیمی و سنتی غالبا به شکل مستطیل یا گاه مربع بود و در مواردی نیز پنجره یا در-پنجره ها از یک بخش بازشو به شکل سطحی دارای زاویه های قائمه و یک بخش ثابت با طاقی جناغی، کلیل و غیره تشکیل میشد. در این بخش بندرت از طاق های هلالیِ گرد و نیم دایره استفاده میکردند» (سلطانزاده، 1375،ص. 40)(شکل های 3-5و 3-6).

(شکل3-5): ارسی با پاتاق مستطیل، خانه علامه،
اصفهان ، نگارنده

(شکل3-6)، ارسی با پاتاق و لنگه های قوس دار
، خانه طباطبایی ها، کاشان، نگارنده

بر طبق تعاریف ذکر شده میتوان گفت: ارسی پنجرهای است که در درگاهی که بدین منظور در بخشی از دیوار یا حتی در برخی موارد به عنوان ضلعی از دیوارهای اتاق یا تالار تعبیه گردیده، قرار گرفته و با بالا رفتن لنگهها یا درکهای آن در چهارچوب، فضاهای مختلف خارجی و داخلی را به یکدیگر مرتبط نموده و با پایین آمدن و بسته شدن درک ها، فضاها از یکدیگر مجزا میگردند. این عنصر تزئینی و کاربردی که برای مشاهده بهتر فضای باز با حفظ حریم خصوصی ساکنان خانه، نقشی اساسی داشته، به عنوان عایق حرارتی و صوتی مناسب، هم چنین تنظیم کننده نور وارد شده از فضای بیرون و نیز در جهت تهویه هوا هم کاربرد داشته و بطور معمول با آستانه در قسمت پایین شروع و توسط کتیبه یا پاتاق که بخشی دو جداره برای قرارگیری لنگه ها بوده، به بخش فوقانی منتهی میگردد.
بسته به مکان استفاده تزئینات ارسی متفاوت میباشد. اما بطور معمول سطح ارسیهایی که بین فضای بیرون و درونی بنا قرار دارند، در قسمت بیرونی یعنی سمت حیاط، ساده و یا دارای تزئینات محدود، هم چون منبت، معرق، مشبک و یا آینه کاری بر آستانه و یا وادارهای چهارچوب میباشند (شکل3-7)، ولی در قسمت داخلی مزین به انواع هنرهای مورد استفاده در ارسی گردیده اند.

(شکل3-7): تزئینات آینه کاری بر وادار،
ارسی سه لنگه، خانه مشروطه، سمت
حیاط بیرونی، تبریز، نگارنده

هنگامی که از ارسی، بین دو فضای داخلی استفاده شده است، سطح ارسی در هر دو طرف دارای تزئینات بسیار زیبایی است که گاه، هم چون ارسی تالار میانی حسینیه امینیهای قزوین، دارای تزئیناتی کاملاً یکسان در نقوش لنگه ها و کتیبه، با اندکی تفاوت در رنگ شیشه های مورد استفاده در پاتاق میباشد (شکل 3-8) و یا هم چون ارسی بین تالار آینه و تالار سفره خانۀ خانه وثوق در تهران دارای طرحی کاملاً متفاوت بوده و هر طرف از ارسی، پرده ای زیبا از هنرنمایی هنرمند ارسی ساز میباشد(شکل های 3-9و 3-10).

(شکل3-8): ارسی پنج لنگه در تالار میانی، حسینیه امینی ها، قزوین، نگارنده

(شکل3-9): ارسی سه لنگه، تالار سفره خانه
خانه وثوق، تهران، نگارنده

(شکل3-10): ارسی سه لنگه، تالار آینه،
خانه وثوق، تهران، نگارنده

3-3-بررسی ساختار عناصر سازنده ارسی در دوره قاجار
به لحاظ ساختاری، ارسی از عناصری تشکیل شده که در فصل پیشین بطور مختصر به آنها پرداختهایم و در این بحث به بررسی دقیق تر عناصر سازنده ارسیها در بناهای قاجاری میپردازیم.
3-3-1-چهارچوب:
بخش اصلی نگهدارنده ارسی، متشکل از قطعات چوبی که با زاویه قائمه به هم متصل گردیده و باعث استحکام و ایستایی پنجره ارسی در دیوار میباشد را، چهارچوب میگویند. در واقع این بخش همانند قابی است که لنگهها و کتیبه در آن قرار میگیرد و بنابر این باید از مقاومت و ایستایی کافی برای تحمل وزن قسمتهای مختلف برخوردار باشد. فضای داخلی چهارچوب توسط چوب های عمودی و افقی و منحنی تقسیم بندی شده و شکل کلی و اندازه آن، تابع شکل و اندازه پنجره ارسی در بنا میباشد.
چهارچوبها توسط تیرهای عمودی وادار برای قرارگیری درکها، و هدایت آنها در جهت بالا و پایین و تیرهای افقی در وسط و در قسمت پایین به عنوان پاشنه یا پاخور، هم چنین گاهی با تیرهای منحنی در قسمت پایینی پاتاق، برای تزئین بیشتر تقسیم گردیده است.
بخش بالایی چهارچوب نیز، بسته به شکل کتیبه یا پاتاق ارسی، بصورت منحنی و یا صاف میباشد. قابل ذکر است، همان گونه که پیش تر عنوان شد، تمایل به استفاده از ارسی ها با پاتاق هلالی و قوس دار در این دوره بیشتر شد. تعداد تقسیم بندی های عمودی در ارسی وابسته به تعداد درکهای ارسی میباشد. این تقسیم بندیها گاه مساوی بوده و گاه در طرفین چهارچوب، اندازه ها متفاوت میباشد.
قسمتهای مختلف ارسی که تکههای چوب آن را تشکیل داده اند توسط اتصال کام و زبانه و یا زبانه نر و مادگی بهم متصل می گردد که « قویترین نوع اتصال است که برای اتصال عمود بر هم اعضای چوبی استفاده می شود»(سَرمَد نَهری وکاردان، 1388،ص.241). «کل چهارچوب نیز به وسیله زائده هایی که اصطلاحاً به آن پاچهگیر میگویند به دیوارهای جانبی متصل میشود»(امرایی، 1388،ص. 111).
شکل شماره 3-11، نمای کلی چهارچوب در ارسی را نشان میدهد، اما با توجه به شکل کتیبه و اندازه ارسی و هم چنین طرح پیاده شده میتوان در تقسیمات آن، تفاوتهایی را مشاهده نمود.

( شکل3-11): نمای کلی از چهارچوب در ارسی(زارعی، 1392،ص. 121)

3-3-2- وادار:
به تیرهای عمودی در ارسی که چهار چوب را بصورت طولی تقسیم بندی مینماید، وادار میگویند. این اجزاء در واقع ساختار اصلی چهارچوب را تشکیل داده و برای قرارگیری و هدایت لنگه ها به سمت بالا و پایین، بر روی چهارچوب امتداد یافته است. در فاصله وادارها که به اندازه یک لته یا لنگه است تیرهای افقی کوتاه برای استحکام بخشی قرار میگیرند. تعداد این تقسیم بندی ها به تعداد لنگه ها بستگی داشته و اندازه پهنای آنها در همه ارسیها یکسان نبوده و در برخی از این پنجره ها در طرفین، کوچکتر میباشند. هم چون ارسی دانشکده معماری تبریز، به سمت حیاط پشتی که در دو طرف باریک تر است، (شکل3-12). قسمت های فوق در ارسی نامبرده ثابت هستند.

( شکل3-12): ارسی با درکهای نامساوی، تالار اصلی، خانه بهنام(دانشکده معماری)،
به سمت حیاط پشتی، تبریز، نگارنده

وادارها در بناهای سنتی ایران به دو صورت دیده می شوند:
1-وادارهایی از جنس چوب، که جزئی از چهارچوب به حساب می آیند. در این نوع، ارسی به صورت یکپارچه بوده و پنجره نمایی معمولی دارد (شکل3-13) .
2- وادارهایی که از مصالح ساختمانی ساخته شده و بدین ترتیب لنگه های

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره دوره قاجار، معماری ایران، ناصرالدین شاه، اجتماعی و فرهنگی Next Entries پایان نامه درباره کاخ گلستان، معماری سنتی، شهر اصفهان، کاروانسرا