پایان نامه درباره حسن و قبح، حسن و قبح عقلی، جوادی آملی، جهان بینی

دانلود پایان نامه ارشد

است.
3 . ادلّه شرعي، تنها كاشف اراده خداست.
4 . ادلّه شرعي، يا عقلي است يا نقلي، و ادله نقلي، يا كتاب است يا سنّت معصومان(عليهم السلام).
نتيجه‌اي كه از مطالب چهارگانه گرفته مي‌شود، آن است كه عقل نيز مانند نقل و زيرمجموعه‌هاي آن همانند كتاب و سنّت، و نيز زيرمجموعه‌هاي سنّت؛ مانند خبر واحد و متواتر، اجماع، شهرت فتوايي و روايي و … ـ داراي ويژگي حجّيت و كاشفيت از اراده و حكم خداست. از اين رو، عقل ناب، همتاي نقل معتبر، حجّه الله است و هيچ فرقي با ديگر ادلّه شرعي ندارد. نيز معلوم مي‌شود كه عقل، مقابل دين و جداي از آن نيست، بلكه عقل در برابر نقل است. پيام و محتواي هر دليل عقلي يا نقلي، پيام و محتواي دين را نيز تشكيل مي‌دهد.331
از این مطالب به این نتیجه می رسیم که حجیّت عقل در معرفت دین امری است انکار ناپذیر، اساسا اگر حجیّت عقل زیر سؤال برود، اعتبار هیچ حجیّتی برای ما ثابت نخواهد شد چون عقل است که به ما می گوید اطاعت از امر مولی واجب است، و وجوب از اطاعت مولی برای سایر ادله مانند کتاب و سنت اعتبار ایجاد می کند.
حجيت عقل عملى
بعد از این که حجیّت عقل برای ما روشن شد، باید ببینیم که آیا عقل عملی نیز با حجیّت و اعتباری که برای خود عقل بیان شد، برخوردار است یا خیر؟
مرحوم مظفر(رح)می نویسد: وقتی ما از دلیل عقل سخن می گوییم مراد ما حکم عقل نظری است که مستقلا آن را درک می کند یا ملازمه بین دو حکم شرعی یا حکم شرعی و عقلی را درک می کند.
ولی اگر از دلیل عقلی، عقل عملی را اراده کنیم، عقل عملی توان ادراک این را ندارد که تشخیص دهد، فلان عمل از اعمال شایسته نزد شارع است یا خیر. چون این کار از حوزه عقل عملی خارج است. عقل عملی فقط شایستگی و عدم شایستگی انجام فعل را درک می کند قطع نظر از رأی شارع. وقتی عقل عملی حیثیت و شایستگی ذاتی فعل را درک می کند عقل نظری بدنبال آن گاهی حکم می کند به ملازمه بین حکم عقل عملی و حکم شارع و گاهی هم به نفی ملازمه حکم کند.332
طبق فرمایش مرحوم مظفر در مواردی که از راه حسن و قبح عقلی نظر شارع را درباره حکم یا موضوعی کشف میکنیم، یکی از مقدمات آن قیاس را عقل عملی تأمین می کند. بعنوان مثال: عقل عملی درک می کند که: راستگویی از افعالی است که باید انجام شود.
دنبال این درک، عقل نظری ملازمه بین حکم عقل عملی و حکم شارع را درک کرده، حکم می کند که راستگویی نزد شارع هم از افعالی است که باید انجام شود.
پس اگرچه عقل عملی به تنهایی در استنباط یک حکم شرعی حجیّت ندارد ولی اعتبار و حجیّت آن در ضمن یک دلیل، مطلبی انکار ناپذیر است.
استاد جوادی آملی می فرماید: وقتی گفته می شود، معنای معتبر بودن دلیل عقلی این است که در مسائل علمی و جهان بینی اعتقادی ، اگر کسی خواست که حقیقتی را تصدیق و باور داشته باشد ، باید به استناد برهان عقلی باور کند و در مسائل مربوط به عمل نیز اگر خواست به چیزی عمل نماید، باید به استناد آن عمل کند .
به بیان دیگر، استدلالی در مسائل علمی معتبر است که انسان را به یقین برساند؛ ولی در مسائل عملی، جزم و یقین لازم نیست و همین که اطمینان حاصل شد، می توان به آن عمل نمود؛ نظیر تعبّدیات. اگر دلیل عقلی مفروض، مطابق با واقع باشد، استدلال کننده مأجور است و می تواند به آن عمل کند و اگر مطابق با واقع نبود، استدلال کننده مُؤمِّن و معذِّر دارد ، یعنی در برابر خداوند به استناد آن دلیل ، معذور و در امان است.333
استاد سبحانی در این باره می گوید:
آفريدگار متعال يک سلسله علوم بديهي براي ما آفريده که همه افراد آن را قبول دارند. به عنوان مثال علم به «محال بودن اجتماع و ارتفاع نقيضين» در ما هست و به وسیله آن تمام مشکلاتمان را حل مي‌کنيم.
همان گونه که در علوم نظري، تمام مسائل نظري بايد به بديهي منتهي شود، در علوم عملي هم باید مسائل غير واضح به مسائل واضح منتهي شود. هيچ‌گاه امر مجهول، مجهول ديگري را حل نمي‌کند. هميشه بايد امور واضح، مشکلات را حل کنند.
بايد تمام مسائل پيچيده و غير واضح »خواه در عقل نظري و خواه درعقل عملي« به قضاياي خود معيار منتهي شوند.
قضاياي خود معيار در عقل نظري «محال بودن اجتماع ارتفاع نقيضين» و در عقل عملي، «حسن و قبح عقلي» هستند.334
در ادامه این مقاله ایشان می فرماید: به نظر ما عقل به خودي خود، حسن و قبح را درک مي‌کند و در اين درک، نيازي به شرع ندارد. آفريدگار متعال، علمی در ما نهاده که بدون نياز به شرع درک مي‌کنيم: «هذاحسنٌ يجب ان يُعمل وهذاقبيحٌ يجب ان لايُعمل» .
از نظر ایشان در قضایای حسن و قبح عقلی ایفا کننده نقش اصلی ، عقل عملی است پس این جا اعتبار آن روشن تر است. چون درک حسن و قبح توسط عقل به خاطر آن قوه ادراکی است که خدا در وجود انسان نهادینه کرده است. در واقع این مطلب توضیح آن روایت است که می گوید؛ خدای برای انسان دو گونه حجت قرار داده است حجت درونی و بیرونی؛ که مراد از حجت درونی طبق روایت عقل است و بقول خیلی از اندیشمندان عقل یکی بیش نیست، فقط مدرکات آن دو گونه است پس وقتی حجیّت عقل ثابت شود، برای مدرکات عملی هم اعتبار می آورد.
باید در آخر این نکته را یادآور شوم که با توجه به سخنان علماء که در این بخش بیان شد، حجیت عقل عملی در صورتی متصور است که ما از معانی سهگانة عقل عملی تفسیر اول(مدرک باید و نبایدها) و تفسیر سوم( یابنده احکام جزئی مربوط به عمل اختیاری انسان) اراده کنیم چون سخنان علماء در بحث حجیت عقل عملی حسن قبح عقلی را محور بحث قرار داده اند و حسن قبح عقل از مدرکات است. از اینجا می توان گفت که حجیت عقل عملی بنا بر این دو تفسیر معنا پیدا می کند.
معنای حجیّت در عقل عملی
از معانی حجیّت که در محور اول ذکر کردیم استاد جوادی آملی منجزیت و معذریت را برای عقل عملی برمی گزیند و می فرماید:
بحث در حجیّت عقل به منجّزیت و معذّریت بر می گردد، چنانچه وقتی گفته می شود که استدلال عقلی، معتبر و حجت شرعی است و می تواند در قیامت، مدار احتجاج خدا بر بنده و بنده بر خدا قرار گیرد، معنایش این است که در مسائل علمی و جهان بینی اعتقادی، اگر کسی خواست که حقیقتی را تصدیق و باور داشته باشد، باید به استناد برهان عقلی باور کند و در مسائل مربوط به عمل نیز اگر خواست به چیزی عمل نماید ، باید به استناد آن عمل کند.
به بیان دیگر، استدلالی در مسائل علمی معتبر است که انسان را به یقین برساند؛ ولی در مسائل عملی، جزم و یقین لازم نیست و همین که اطمینان حاصل شد، می توان به آن عمل نمود؛ نظیر تعبّدیات. اگر دلیل عقلی مفروض، مطابق با واقع باشد، استدلال کننده مأجور است و می تواند به آن عمل کند و اگر مطابق با واقع نبود، استدلال کننده مُؤمِّن و معذِّر دارد ، یعنی در برابر خداوند به استناد آن دلیل ، معذور و در امان است335
از این عبارتی که از استاد جوادی نقل شد، به این نتیجه می رسیم که اگرانسان از راه عقل نسبت به اصلی از اصول دین یقین پیدا کرد، معتقد شدن به آن واجب است مانند پی بردن به وجود خدا از راه عقل؛ همچنین است احکام عملی که اگر از راه عقل به ین نتیجه رسید که فلان عمل را باید انجام انجام داد، حکم عقل در این مورد هم حجت بوده انجام دادن آن بر انسان واجب می شود.
در کتاب محیط زیست ایشان درباره حجیّت عقل عملی می فرماید:
خداي سبحان، اهميت عقل عملي را اين‌گونه بيان مي‌كند: (وَمَا خَلَقْتُ الجِنَّ وَالإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ).336 خداوند در اين آيه، هدف آفرينش جنّ و انس را عبادت و بندگي آنان مي‌داند. از طرفي، عبادت و بندگي در گرو انگيزه درست و صائب است و بدون بهره‌مندي از عقل عملي تحقّق نمي‌يابد؛ به اين معنا كه اگر انسان نمي‌توانست انگيزه‌هاي درست و ارزشمند را در خود ايجاد كند و اگر قادر نبود با نظاره به آن سوي ماديات، اهدافي بلند را براي افعال خود در نظر بگيرد، بندگي و عبوديت او معناي صحيح و مفهوم درست پيدا نمي‌كرد، از اين رو هدفمندي خلقت، مديون عقل عملي نيز مي‌باشد و انسانها بدون عقل عملي، توانايي ايجاد انگيزه صائب و عبادت حق را ندارند و از دسترسي به هدف خلقت باز مي‌مانند.
البته نبايد تصور كرد كه اگر عقل نظري به همراه عقل عملي، هدف خلقت شد، تعارض و تضادي ايجاد مي‌شود؛ چون هر يك از دو نوع عقل در حدّ خود، نقش ثبوتي دارد و هيچ‌گاه دو امر مثبت، متعارض هم نيستند و به واسطه اثبات يكي، ديگري در حيطه حصر و نفي قرار نمي‌گيرد.
منشأ حجیّت عقل عملی
در این قسمت باید ببینیم که حجیّت عقل عملی از نوع ذاتی استکه نیاز به جعل شارع نباشد یا خیر، حجیّت آن مستند به جعل شارع باشد.
ذاتی یا جعلی بودن حجیّت عقل
باتوجه به فرمایشات استاد سبحانی که گذشت علوم عملی در مجهولات به بدیهیات عملی منتهی شود. و حجیّت قضیه بدیهی نیاز به جعل حجیّت ندارد.
استاد جوادی درباره ذاتی بودن حجیّت عقل می گوید:
با کمی درنگ در حجیّت استدلال عقلی، به این نتیجه می رسیم که حجیّت بدیهی به جایی اتکا ندارد ، یعنی بدیهی یک پیش فرض نیست ؛ زیرا اگر یک پیش فرض باشد و به جایی تکیه نداشته باشد ، چیزی غیر از سفسطه و شک نخواهد بود.
به بیان دیگر، ما قضیه بدیهی را «مفروض الحجة» در نظر می گیریم و قضیه نظری را به آن «مفروض الحجة» ارجاع می دهیم. پس، حجیّت بدیهی به چیست؟ و به دیگر سخن ، ما وحی را به پشتوانه ی عقل اثبات می کنیم ؛ یعنی می گوییم که جهان خدایی دارد و آن خدا اسمای حسنایی دارد و یکی از اسمای حسنای خدا ، حکیم و هادی است و خدای حکیم و هادی ، بشر را بدون راهنما رها نمی کند و آن راهنما نیز باید نشانه یعنی معجزه داشته باشد و معجزه نیز با علوم غریبه فرق دارد و هم چنین بین اعطای اعجاز و صدق دعوت ، ربط ضروری وجود دارد . همه ی این ها فتوای عقل نظری است که باید به بدیهی برگردد و از سویی ، حجیّت بدیهی مفروض است و وقتی مفروض شد، یقین پیدا نمی شود و وقتی یقین حاصل نشد ، ایمان پیدا نمی شود . بنابراین باید بدانیم که حجیّت بدیهی به چیست؟
در جواب باید بگوییم: حجیّت قضیه عقلی بدیهی، بالذات است، نه اینکه مفروض الحجة باشد، زیرا عقل معتبر ، اعتبارش به بیّن بالذات بودن او است و بیّن و معلوم بالذات، حجت بالذات است و چیزی که حجیّت او بالذات باشد ، می تواند اساس و پایه ی بسیاری از مسائل قرار گیرد ؛ نه اینکه در معرفت شناسی اصلاً اساس و پایه ای وجود نداشته باشد.337
از سخنان استاد جوادی به این مطلب می رسیم که حجیّت عقل ذاتی است نه جعلی و عرضی چون ملاک حجیّت و اعتبار تمام قضایای نظری و غیربدیهی به این است که به بدیهی منتهی شوند. حالا اگر در علوم عملی هم از راه عقل یک قضیه بدیهی بدست بیاید، همانطور که اکثر اندیشمندان بر این است که حسن و قبح عقلی یکی از مدرکات عقل عملی است، از این راه ما به این نتیجه می رسیم که حجیّت عقل عملی نیز ذاتی خواهد بود. همان بیان استاد جوادی دربارۀ حجیّت عقل راجع به حجیّت عقل عملی نیز جاری است.
حجیّت و اعتبار عقل عملی از روایات
اکنون که حجیّت عقل عملی را در سخنان علما ملاحظه کردیم، به اصل موضوع برمی گردیم و می بینیم که در روایات حجیّت آن چگونه بیان شده است.
روایات زیادی در کتب روایی از معصومین علیهمالسلام نقل شده که بر حجیّت عقل و ضمنا بر حجیّت عقل عملی دلالت می کند و برخی از آن ها در گفتار اول همین فصل در ارزش و اهمیت عقل عملی نقل گردید. الان از زاویه حجیّت عقل عملی این روایات را بررسی می کنیم. بعضی از روایاتی که اصولیون از آنها حجیّت عقل را استفاده کرده اند، در جای دیگر بطور صریح درباره آن روایات گفته اند که این روایات عقل عملی را بیان می کند. مانند این حدیثی که از امام صادق علیه السّلام درباره عقل نقل شده است:
عقل همان است که خداوند به آن عبادت شده و بهشت به وسیلۀ آن کسب میشود.338
روایت دیگری هم از امام صادق علیه السّلام به همین مضمون نقل شده است که رسول گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم در وصیتی به حضرت علی علیهالسلام فرمود:
ای علی عقل همان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره احکام شرعی، عقل و نقل، ادراکات عملی، منابع اسلامی Next Entries پایان نامه درباره بیمارستان ها، فعالیت اجتماعی، انسان کامل، خوشگذرانی