پایان نامه درباره بیمارستان ها، فعالیت اجتماعی، انسان کامل، خوشگذرانی

دانلود پایان نامه ارشد

شدیم که دین اسلام برای خوشبختی و سعادت انسان، برنامة جامع و کاملی را ارایه می دهد که هم زندگی فردی انسان را شامل می شود و هم زندگی اجتماعی را دربر می گیرد بلکه زندگی اجتماعی با اهمیت بیشتری برخوردار است. در این زمینه قوانین فروانی مانند حرمت تصرف مال غیر برای حفظ اموال مردم، حرمت قتل نفس و قصاص برای حفظ جان مردم، حرمت غیبت برای حفظ آبروی مردم ….تشریع شده است. عقل نیز یکی از نعمت های الهی است که بعنوان رسول و حجت باطنی معرفی شده است و در سخنان معصومین علیهمالسلام آثار و فواید عقل را در این زمینه بیان شده است که چگونه در این مورد عقل برای زندگی اجتماعی انسان راهنما واقع می شود.
حضرت علی علیه السّلام سه تا از ویژگیهای عقل را در این زمینه اینگونه بیان می فرماید که در واقع اینها از ویژگیهای عقل عملی به حساب می آید:
عقل اين است كه ميانه روى ميكنى پس اسراف نمى‏كنى، و وعده ميكنى پس خلف وعده نمى‏كنى، و هر گاه خشمناك شوى حلیم و بردبار باشی.354
اولین وظیفهای که طبق فرمودة مولای متقیان، عقل عملی انسان را به آن دعوت می کند، اقتصاد و میانه روی و دور جستن از اسراف است. اسراف یکی از بلاهای عظیمی است که جامعة امروزی بخصوص جامعة اسلامی گرفتار آن است و بخاطر عدم رعایت اقتصاد و میانه روی تعداد بزرگی از جامعه انسانی از نعمت های گوناگون مانند آب و برق و گاز و هوای پاک و سالم و امثال آن محروم هستند. دومین فریضه عمل کردن به وعده است که زیان خلف وعده و ثمرة ایفای عهد برای همه آشکار و عیان است. آخرین اثر عقل عملی که در این حدیث بیان شده، حلیم و بردبار بودن هنگام خشم و غضب است. اگر کسی در چنین حالتی خود را کنترل نکند جز شرمندگی و پشیمانی، چیزی برای او به ارمغان نمی آورد. ولی کسی که مطیع عقل خود باشد وخشم خود را فروبرد و صفت حلم و بردباری را پیش گیرد، خود را از این مهلکه نجات خواهد داد.
در گفتار بعدی برخی فعالیت اجتماعی عقل عملی را از نگاه روایات بیان خواهیم کرد.

2-4- گفتار دوم : کارکردهای عقل عملی از نظر روایات
در این گفتار به تبع تقسیماتی که در گسترة عقل عملی انجام دادیم، سعی می کنیم، کارکردهای عقل عملی را از روایات استخراج کرده در دو محور و چهار بخش بیان کنیم. لذا در محور اول کارکردهای دنیوی و اخروی عقل عملی از نظر روایات بیان می شود و محور دوم به کارکردهای فردی و اجتماعی عقل عملی اختصاص داده می شود.
2-4-1- محور اول: کارکردهای دنیوی و اخروی عقل عملی از منظر روایات
در این محور کارکردهای دنیوی و اخروی عقل عملی در دو بخش بررسی می شود در بخش اول کارکردهای دنیوی عقل عملی از نظر روایات بیان می شود و در بخش دوم کارکردهای اخروی عقل عملی در روایات بررسی می شود.
بخش اول: کارکردهای دنیوی عقل عملی
در روایات معصومین علیهمالسلام برای عقل عملی کارکردهای زیادی در این زمینه بیان شده است که به ذکر بعضی از آنها در این محور می پردازیم.
1. التفات به فانی بودن دنیا
امام صادق علیه السّلام در سخنان خود به این نکته اشاره نموده می فرماید:
برای انسان عاقل سزاوار نیست که سه چیز را فراموش کند: فانی بودن دنیا را؛ دگرگونی حالات را؛ بلاهای بی امان را.355
کسی که حقیقت دنیا را به خوبی درک می کند، عاقل است. انسان عاقل به این حقیقت پی می برد که این دنیا برای انسان فقط یک گذرگاه است. وقتی این حقیقت را درک کرد، به دنیا دل نمی بندد و برنامههای دنیوی خود را متناسب با ارزش دنیا تنظیم می کند. همه چیز خود را فنای دنیا نمی کند چون می داند که این دنیا فانی است و ارزش این را ندارد.
2. روش درست زندگی کردن در توانگری و تهیدستی
حضرت علی علیهالسلام می فرماید: شایسته است برای انسان عاقل که با مال خود صفات حمیده را بدست آورد و نفس خود را از پستی دست درازکردن نزد مردم حفظ نماید.356
مال یکی از لوازمات این دنیای فانی است. ممکن است خدا کسی را با دادن مال زیاد آزمایش کند و کسی را با فقر و تنگدستی در امتحان مبتلا سازد. در این روایت روش قبول شدن در این دو نوع امتحان بیان شده است با این بیان که مال دار مال خود را خرج کند در کارهای خوب و پسندیده مانند کمک به یتیمان و فقراء و ساختن مساجد و بیمارستان ها و امثال آن. کسی که در امتحان فقر و تنگدستی مبتلا است او نباید صبر و تحمل را پیشه کند و دست خود را پیش هر کس دراز نکند و عزت نفس خود را از دست ندهد. اگر انسان واقعا زحمت خود را برای بدست آوردن رزوی حلال بکشد، روزی او را خدا به او خواهد رساند.
این عقل عملی است که با اطاعت از آن انسان از امتحاناتی که در این دنیا برای او پیش می آید، موفق می شود. مالی را که بدست می آورد بجای اینکه در کارهای بیهوده صرف کند، جهت بدست آوردن و شکل گیری دنیا مطلوبش بهره می برد.
3. احتراز از مستیهای زیان بار دنیوی
سزاوار است بر عاقل که نفس خود را نگهدارد از مستی چند چیز؛ مستی مال؛ مستی قدرت؛ مستی علم؛ مستی مدح و ستایش؛ و مستی جوانی چون برای هر یک از این ها بادهای پلیدی است که زایل می کند عقل را و سبک می کند وقار را. 357
مال و قدرت و علم و جوانی و کارهای خوب همه وسایلی هستند که می تواند در مسیر هدف خوب قرار بگیرند و انسان را به سوی رشد و کمال سوق دهند. مانند اینکه مالدار مال خود را در مسیر کمک به فقراء و ایتام و بی نوایان و در راه خدا خرج کندو قدرت مند قدرت خود را برای کمک به مظلوم و دفع شر ظالم از مظلومان جامع به کارگیرد. عالم از علم خود به جای فخر فروشی، در مسیر تبلیغ دین مبین اسلام و آشنا کردن مردم به معارف اسلامی بهره ببرد. کسی که کارهای خوب انجام می دهد برای رضای پروردگار انجام دهد نه برای اینکه مردم از او تعریف و ستایش کنند و انسان جوان نیز جوانی خود را در اطاعت پروردگار صرف کند. اینها استفادههای مثبت از این نعمت های الهی است. ولی کسانی که خدا ترس و باتقوا نیستند، این ها را برای فخر فروشی، نخوت، کبر و غرور به کار می گیرند در این صورت همانطور که مست کننده های حواس های انسان مانند شراب که عقل انسان را زایل می کند، این چیزها هم برای باطن انسان مستی می آورد عقل انسان را از بین می برد. بنابر این انسان عاقل به کمک عقل، با دوری جستن از مستیهای یاد شده می تواند دنیای مطلوب و مناسبی را داشته باشد که با آخرت او هم در تنافی نباشد.
4. عقل عملی عامل قناعت در زندگی دنیوی
یکی از اصول مهم برای زندگی دنیوی انسان قناعت است. از روایتی که در توضیح خصوصیات عقل از هشام نقل شده است، این مطلب را می توان دریافت که امام علیهالسلام می فرماید: ای هشام کسی که غنا و بینیازی را دوست دارد از خدای متعال کمال عقل را مسئلت کند، چون هرکس عقل خود را به کار گیرد، قناعت می کند به قدر کفاف و هر کس به قدر کفاف قناعت کند مستغنی و بینیاز می شود و هر کس که به قدر کفایت، قناعت نکند، هیچ وقت بی نیازی و غنی را احساس نمی کند.‏358
در جملات دیگر این حدیث، امام کاظم علیه السّلام در حال شمردن ویژگیهای عاقل برای هشام می فرماید: ای هشام! عقل انسان کامل نمی شود مگر اینکه دارای ده تا خصلت باشد…. نصیب آن از دنیا به اندازه قوت باشد.359
ملا صالح مازندرانی در شرح این جمله از حدیث گفته است؛ جون انسان عاقل از عبرت و بصیرتی که دارد می داند که مال دنیا مادة هر شهوت و ریسمان شیطان است پس از ترس اینکه در شهوات و ریسمان شیطان گرفتار شود، دنبال مال دنیا نمی رود و هرکه به اندازة قوت از مال دنیا اکتفا نماید، هیچ وقت احتیاج پیدا نمی کند که دنبال کسب فضول دنیا باشد و هر کس بر این نوع زندگی راضی باشد، در این دنیا راحت است و در آخرت نجات و رستگاری نصیب او می شود.360 ایشان در ادامه سخن امام علی علیه السّلام را برای تائید مطلب آورده است که آنحضرت می فرماید:
ثروتی برای از بین بردن تهیدستی و فقر بهتر از راضی بودن بر قدر کفاف از مال دنیا وجود ندارد و هر که به مقدار کفافش راضی باشد، آسودگی خود را مهیا کرده و در خوشی جای گرفته است.361
بنابر این یکی از آثار عقل عملی راهنمایی نمودن در جهت آسایش و آرامش دنیوی است.
5. عامل دوری از حرص و طمع در دنیا
در روایتی که از پیامبر گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم درباره خصوصیات دهگانه انسان عاقل نقل شده، به این نکته نیز اشاره شده است که آنحضرت می فرماید: یکی از ویژگیهای عاقل این است که حرص و طمع از او آشکار نمی گردد.362
یعنی انسان عاقل به دارایی خویش قناعت نموده در امور مادی از دیگران خود را بی نیاز می سازد. اهمیت این مطلب به قدری زیاد است که در قرآن مجید به پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم که عاقلترین بین عقلاء است و سرآمد همة انبیاء علیهم السلام هستند (که یکی از مهم ترین وظایف آنها تکامل عقل بشر هستند) ، دستور داده شده که به مال و متاع کفار و مشرکین چشم نیندوزند.363و آن حضرت نیز تمام آوامر الهی را به تمام و کمال بجا آورده، برای بشریت در این زمینه شایسته ترین الگوی برجای گذاشته اند و بدین ترتیب کمتر گرفتار آسیبهای دنیوی می شود.
در روایت دیگری نیز به این مطلب اینگونه اشاره شده است:
همانا انسان عاقل خداترس است و برای او کار می کند و نفس خود را تمرین می دهد و عادت می کند به گرسنگی تا اینکه هیچ وقت میل به انباشتن مال دنیا پیدا نکند.364
در روایتی حضرت علی علیهالسلام می فرماید:
انسان خردمند بخاطر طمع و حرص، فریب نمی خورد.365
از این روایات به این نتیجه می رسیم که اگر انسان از عقل خود و در واقع از عقل عملی پیروی کند، هیچ وقت اسراف و خوشگذرانی را پیشه نمی کند بلکه آیه قرآن را که می فرماید: كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفين‏366، سرلوحة زندگی قرار می دهد.
6. انتخاب شغل مناسب و مقدور
یکی از ویژگیهای انسان عاقل در اموردنیوی این است که شغل و کاری که در آن زمینه مهارت و قدرت لازم را داشته باشد برای خود انتخاب نماید. اگر کسی در انتخاب شغل، این امر را رعایت نکند در واقع هم به خودش و هم به محیط کاریاش خیانت کرده است. لذا است که امام کاظم علیه السّلام می فرماید:
انسان عاقل برای کاری که قدرتش را نداشته باشد اهتمام نمی ورزد… و اقدام نمی کند برکاری که بخاطر عجزو ناتوانی ترس فوت شدنش را داشته باشد367
در ادامه این روایت امام علیه السّلام می فرماید: دانای خردمند کسی است که کار غیر مقدورش را رها کند. 368
این گونه روایات نشان می دهد که عقل عملی انسان به داشتن زندگی مطلوب به آدمی کمک و یاری می رساند.
7. کناره گیری از دنیاداران
یکی دیگر از نقش عقل عملی که در روایات بیان شده است کناره گیری و پرهیز از دنیا داران است.369 منظور از دنیاداران کسانی هستند که تمام هم و غمشان دنیا باشد و از آخرت غافل باشند و الا اگر کسی دنیا را وسیله کسب آخرت قرار دهد به آن شخص اهل دنیا گفته نمی شود. یکی از ویژگیهای دنیای مطلوب آن است که در راستای آخرت انسان باشد و یکی از مهمترین آسیبها در زندگی دنیوی همنشینی با کسانی است که به دنیای مطلوب انسان زیان می رساند. زیرا اثر همنشینی در انسان بسیار زیاد است که در روایات به آن اشاره شده است. نهی عقل عملی از همنشینی با دنیاداران دلالت بر این مطلب دارد که عقل عملی در جهت تامین دنیایی که در راستای آخرت انسان باشد، به انسان راهنمایی و هدایتگری و ارشاد می کند.
8. عامل صدق در گفتار و شکرگذاری از نعمت های پروردگار
کارکرد دیگر ی که عقل عملی در این دنیا برای انسان دارد صدق و راستگویی در رفتار است که جلب اعتماد مردم را به دنبال دارد و شکرگذاری از نعمت منعم است که ازدیاد نعمت را سبب می شود.370 که وعده پروردگار است که می فرماید:
بدرستی که اگر(در برابر نعمتهای من) شاکر باشید، برای شما (نعمتها را) افزون می کنم واگرکفران نعمت کنید عذاب من شدید است. 371
بخش دوم: کارکردهای اخروی عقل عملی
در این زمینه در روایات کارکردهای زیادی برای عقل عملی بیان شده است ما در این زمینه به چند نمونه اشاره

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره حسن و قبح، حسن و قبح عقلی، جوادی آملی، جهان بینی Next Entries پایان نامه درباره کارکردهای اجتماعی، حقوق بشر، امام صادق، مردم سالاری