پایان نامه درباره باید و نباید، نهج البلاغه، دانشگاه تهران، کارکردهای اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

خوانندگان محترم به این نکته ملتفت باشند که کارکردهای عقل عملی که در روایات بیان شده اند، منحصر به این موارد نیست که در این گفتار بیان شد. بخاطر اختصار و محدودیت نمونههایی از آنها اینجا مطرح شده است.

خاتمه: خلاصه و جمع بندی مطلب
این پژوهش تحت عنوان عقل عملی در روایات اسلامی در چهار فصل بررسی شد. در فصل اول پس از ذکر امور هشتگانه پژوهش، کلید واژههای این تحقیق در لغت و اصطلاح بررسی شد و دیدیم که معانی که اهل لغت برای واژۀ عقل ذکر نمودند، به یک اصل برمی گردد و آن جلوگیری و بازدارندگی است و به همین معنا در روایات نیز اشاره شده است. در اصطلاح عقل بر قوۀ مدرکهای اطلاق می شود که گاهی هست و نیستها را درک می کند و گاهی باید و نبایدها را.
سپس واژههای مترادف و متقابل عقل از کتب لغت ذکر شد که واژهها لب، قلب، فهم، حجر و نهی از مترادفات معروف عقل است و واژههای جهل، سفاهت، حماقت و جنون از متقابل عقل به حساب می آید.
مطلب دیگری که در این فصل بررسی شد، معنای عقل نظری و عقل عملی بود که مشهور فلاسفه عقل نظری را مدرک هست و نیست ها می دانند و عقل عملی را مدرک باید و نبایدها معرفی می کنند.
آخرین نکته که در این فصل بیان شد این است که حیطۀ ادراک عقل بالاتر از سایر قوای نفسانی مانند حس و وهم و خیال است. غیر از عقل سایر قوای نفسانی فقط در محسوسات کارآیی دارد ولی عقل توانایی ادراک مجردات را هم دارد.
در فصل دوم حقیقت و اقسام عقل از نظر روایات در سه گفتار بررسی شد که در گفتار اول حقیقت عقل بررسی شد. در محور اول این گفتار حقیقت عقل از نگاه اندیشمندان بررسی شد و به این نتیجه منتهی شد که معنای رایج عقل نزد اکثر فلاسفه سه چیز است ؛ جوهر بسیط تام، قوة مدرکه کلیات، ادراکات کلیه.
اندیشمندان کلامی نیز واژة عقل را به قضایای مشهورهای به معنای آراء محموده، غریزهای مدرک ضروریات و بدیهیات، معنای علم به ضروریات(واجبات و محالات)، وسیلة تشخیص و چراغ عبودیت اطلاق می کنند.
در محور دوم حقیقت عقل در روایات بررسی شد و به این نتیجه دست یافتیم که در روایات عقل به معنای نوری است که وسیلة تشخیص مشاهدات از غایبات، حق از باطل باشد یا به معنای قوهای است که هوای نفس را مهار می کند و یا عقل به معنای علم و دانشی است که برای سعادت و رستگاری انسان سود مند است.
در گفتار سوم اقسام عقل در دو محور بررسی شد. در محور اول اقسام عقل از نظر اندیشمندان بیان شد که یکی از تقسیماتی که آنها برای عقل ذکر نمودند، تقسیم عقل به نظری و عملی است و سه تفسیر در سخنان اندیشمندان برای عقل نظری و عقل عملی یافت می شود که معروف ترین آنها این است که عقل نظری هست و نیستها را درک می کند و عقل عملی باید و نبایدهای رفتاری را می یابد. و در محور دوم این گفتار تقسیم عقل از نظر روایات بررسی شد و معلوم شد که روایاتی از حضرات معصومین علیهمالسلام رسیده است که می توان تقسیم عقل به نظری و عملی را از آنها استخراج کرد و روایاتی که دربارة عقل عملی وجود دارد، چهار دسته اند. دسته اول روایاتی که عقل عملی را سبب کمال نفس و فصائل اخلاقی می دانند. دستة دوم رواتی است که عقل عملی را مدرک خیر و شر معرفی می کند. دستة روایاتی است که عقل عملی را امر کننده به خوبیها و منع کننده از بدیها دانسته است. چهارمین دسته روایاتی است که عقل عملی به معنای انجام کارهای خوب و ترک اعمال زشت اطلاق شده است.
در آخرین گفتار این فصل نسبت عقل نظری و عقل عملی در دو محور بررسی شد. در محور اول نسبت این دو براساس تفاسیر سهگانه عقل نظری و عملی بررسی شد که بنابر تفسیر اول و سوم، بین قوة نظری و عملی نسبت عینیت برقرار است و بین مدرکات بنا بر این تفسیر نسبت تباین وجود دارد، چون مدرکاتِ یکی هست و نیستها است و مدرکاتِ دیگری باید و نبایدها است و بنا بر تفسیر سوم بین مدرکاتِ آنها نسبت جزو و کل برقرار است. چون مدرکات عقل نظری کلیات است و مدرکات عقل عملی جزئیات است. بنابر تفسیر دوم اساسا بین این دو نسبت تباین برقرار است. چون این گروه عقل نظری را فقط مدرک و عقل عملی را فقط محرک می دانند. در محور دوم نسبت این دو بر اساس هست و نیست و باید و نباید بیان شد که نسبت بین عقل نظری و عقل عملی دائر مدار این مطلب است که قضایای حاوی “هست و نیستها” و “باید و نبایدها” در واقع از یک سنخ هستند و قضایای باید و نباید در قضایای هست و نیست ریشه دارند که در این صورت نفس انسان یک قوه بیشتر ندارد که درک کننده است. در مقام درک هست و نیستها عقل نظری نام دارد و درمرحله یافتن باید و نبایدها عقل عملی نام دارد. اما اگر حقیقت قضایایی که بیانگر واقعیاتهای خارجی هستند، هیچ ارتباطی با قضایایی که رفتار و اخلاق را بیان می کند، نداشته باشند در این صورت عقل نظری و عقل عملی که مدرک آن ها هستند نیز دو قوای کاملا متفاوت خواهند بود که بین آنها هیچ ربطی نداشته باشند. البته همانطور که برخی از اندیشمندان مانند استاد جوادی باوجودیکه عقل نظری و عقل عملی را دو قوه متفاوت می دانند ولی در رابطه با باید و هست آنها می گویند که ریشه باید و نباید در هست و نیست است.
در فصل سوم جایگاه عقل عملی از نظر روایات در دو گفتار بررسی شد. در گفتار اول اهمیت عقل عملی از دیدگاه روایات بررسی شد و به این نتیجه منتهی شد که در منابع روایی روایات فروان وجود دارد که ارزش و اهمیت عقل عملی را بیان می کند، مانند روایاتی که عقل عملی را معیار تدین انسان، ملاک و معیار سنجش اعمال قرار داده است و مهمترین چیزی معرفی شده است که از سوی خدای متعال به بشر عنایت شده است، یکی از اهداف انبیاء تکامل عقول بشر است که شامل عقل عملی نیز است. در بخش نقش و آثار هم روایاتی نقل شد که رسیدن به بهشت را توسط عقل عملی امکان پذیر می داند و آبادانی دنیا و آخرت انسان وابسته به عقل عملی او است.
در گفتار دوم اعتبار و حجیّت عقل عملی بررسی شد و روایاتی در این زمینه نقل شد که اندیشمندان آن روایات را بعنوان دلیل بر حجیّت دلیل عقلی نقل نمودند که درباره چنین روایات شارحین فرمودند که این روایات عقل عملی را تعریف می کند مانند روایتی که از حضرت علی و حضرت صادق علیهماالسلام نقل شده که عقل چیزی است که انسان توسط آن بهشت را کسب می کند و خدای رحمان را پرستش می کند و روایات دیگری نیز در این زمینه نقل شد که اندیشمندان اعتبار عقل را به این روایات استناد می کنند.
در آخرین فصل این نگارش گستره و کارکرد عقل عملی از نظر روایات در دو گفتار بررسی شد. در گفتار اول به کمک روایات این مطلب را یافتیم که گسترۀ عقل عملی شامل امور دنیوی انسان هم می شود و امور اخروی را نیز دربر می گیرد.
در گفتار دوم کارکردهای عقل عملی در دو محور بیان شد. در محور اول کارکردهای دنیوی و اخروی عقل عملی از دیدگاه روایات بررسی شد و در بخش دنیوی کارکردهایی مانند پرهیز از مستیهای دنیوی، دوری از اسراف و انتخاب قناعت، دوری از حرص و طمع در مال دنیا، انتخاب شغل مناسب و مقدور در زندگی وغیره در روایات برای عقل عملی بیان شده است.
در بخش اخروی به کارکردهای اخروی عقل عملی پرداخته شد و روایات معصومین علیهمالسلام در این باره بررسی شد و کارکردهایی مانند عمل و تهیه توشه برای آخرت، انتخاب آخرت در مقابل دنیا، آبادانی آخرت، آمادگی برای مرگ، سعادت ابدی و دوری از شقاوت وغیره برای عقل عملی در روایات اشاره شده است.
در محور دوم کارکردهای فردی و اجتماعی عقل عملی در دو بخش بررسی شد و در بخش اول کارکردهای فردی مانند راستگویی در گفتار، حیا از خدا در حین عمل، وسیله نجات از مقام تحیر و تردد، سبب بالا رفتن ارزش اعمال انسان، سبب ایمان و دوری از کفر، راضی بودن به رضای الهی و پرهیز از نارضایتی وغیره از روایات برای عقل عملی بیان شد.
در بخش دوم کارکردهای اجتماعی عقل عملی از نظر روایات بررسی شد و یافتیم که چیزهایی مانند حلم و بردباری ، سازش با دشمنان و همدلی با دوستان، نحوة برخورد با جاهلان، نصیحت خالصانه به دیگران، محبت و الفت به دیگران و مدارا کردن با مردم از کارکردهایی است که در روایات برای عقل عملی بیان شده اند.

فهرست منابع
1. قرآن
2. نهج البلاغه
3. ابن أبي الحديد، عبد الحميد بن هبة الله، شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، 10جلد، مكتبة آية الله المرعشي النجفي – قم، چاپ: اول، 1404ق.
4. ابن أبي جمهور، محمد بن زين الدين، عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، 4جلد، دار سيد الشهداء للنشر – قم، چاپ: اول، 1405 ق.
5. ابن بابويه، محمد بن على، علل الشرائع، 2جلد، كتاب فروشى داورى – قم، چاپ: اول، 1385ش / 1966م.
6. –، –، معاني الأخبار، 1جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم – قم، چاپ: اول، 1403 ق.
7. –، –، من لا يحضره الفقيه، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم – قم، چاپ: دوم، 1413 ق.
8. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول عن آل الرسول صلى الله عليه و آله، 1جلد، جامعه مدرسين – قم، چاپ: دوم، 1404 / 1363ق.
9. ابن فارس، أحمد بن فارس، معجم مقاييس اللغة، مكتب الاعلام الاسلامي – قم، چاپ: اول، 1404ق.
10. ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، دار الفكر للطباعة و النشر و التوزيع – دار صادر – بيروت، چاپ: سوم، 1414ق.
11. احمدى ميانجى، على، مكاتيب الأئمة عليهم السلام، 7جلد، دار الحديث – قم، چاپ: اول، 1426ق.
12. اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، ناشر: الدار الاسلامية، مكان چاپ: بيروت‏، سال نوبت چاپ: اول، 1412ه¬ق‏.
13. ارسطو، فی النفس، مقدمه و تحقیق عبدالرحمن بدوی ناشر: دارالقلم، بیروت، بی تا.
14. انصاری، شیخ مرتضی، انصاری، فراید الاصول، ناشر: مجمع فکر الاسلامی قم ایران، بی¬تا.
15. آقا جمال خوانسارى، محمد بن حسين، شرح آقا جمال الدين خوانسارى بر غرر الحكم و درر الكلم، 7جلد، دانشگاه تهران – تهران، چاپ: چهارم، 1366ش.
16. برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، دار الكتب الإسلامية – قم، چاپ: دوم، 1371ھ ش .
17. بستانى، فؤاد افرام، فرهنگ ابجدى، انتشارات اسلامي – تهران، چاپ: دوم، 1375ش، متن ؛ ص25
18. پاينده، ابو القاسم، نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلى الله عليه و آله)، 1جلد، دنياى دانش – تهران، چاپ: چهارم، 1382ش.
19. تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحكم و درر الكلم (مجموعة من كلمات و حكم الإمام علي عليه السلام)، دار الكتاب الإسلامي – قم، چاپ: دوم، 1410 ق.
20. –، –، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم؛ دفتر تبليغات – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1366ش.
21. جوادی آملی، عبدالله، امام مهدي(عج) موجود موعود، با تحقیق سیدمحمد حسن مخبر، ناشر : انتشارات اسراء، قم، سال 1389ه¬ش.
22. –، –، انتظار بشر از دین، با تحقیق محمد رصا مصطفی پور، ناشر: مرکز نشر اسراء، سال1389 ه¬ش.
23. –، –، اسلام و محيط زيست، با تحقیق عباس رحیمیان، ناشر: مرکز نشر اسراء، سال1388 ه¬ش.
24. –، –، تحریر تمهید القواعد، با تحقیق حمید پارسا نیا، ناشر: انتشارات اسراء، سال1387ه¬¬ش.
25. –، –، تفسیر انسان به انسان، با تحقیق محمد حسین الهی زاده، ناشر: مرکز نشر اسراء، سال،1389 ه¬ش.
26. –، –، تفسیر تسنيم، با تحقیق علی اسلامی، ناشر: مرکز نشر اسراء، قم، 1388 ه¬ش.
27. –، –، دین شناسی، با تحقیق محمد رضا مصطفی پور،ناشر: مرکز نشر اسراء، سال1387 ه¬ش.
28. –، –، فلسفه حقوق بشر، ناشر: مرکز نشر اسراء، سال1389ه¬ش.
29. –، –، مبادي‏اخلاق‏ در قرآن، با تحقیق حسین شفیعی، ناشر: مرکز نشر اسراء، قم، سال1387 ه¬ش.
30. –، –، منزلت عقل در معرفت هندسه دینی، با تحقیق، احمد واعظی، ناشر: مرکز نشر اسراء، سال1389 ه¬ش.
31. –، –، نسيم انديشه دفترسوم، با تحقیق سیّد محمود صادقی، ناشر: مرکز نشر اسراء، قم،سال1389 ه¬ش.
32. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج ۵، ناشر:دار العلم للملایین، محل نشر:بيروت، بی¬تا.
33. حسيني زبيدي، محمد مرتضى، تاج العروس من جواهر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره نفس اماره، امام خمینی(ره)، رفتار انسان، امام خمینی Next Entries پایان نامه درباره جوادی آملی، مصباح یزدی، اسفار اربعه، دانشگاه تهران