پایان نامه درباره باید و نباید، امام صادق، خدا شناسی، امام رضا ع

دانلود پایان نامه ارشد

نبایدها” در واقع از یک سنخ هستند و قضایای باید و نباید در قضایای هست و نیست ریشه دارند در این صورت نفس انسان یک قوه بیشتر ندارد که درک کننده است. در مقام درک هست و نیستها عقل نظری نام دارد و درمرحله یافتن باید و نبایدها عقل عملی نام دارد. اما حقیقت قضایایی که بیانگر واقعیتهای خارجی هستند هیچ ارتباطی با قضایایی که رفتار و اخلاق را بیان می کند، نداشته باشندو کاملا متغایر و بینونة بین آنها درکار باشد. در این صورت عقل نظری و عقل عملی که مدرک آن ها هستند نیز دو قوای کاملا متفاوت خواهند بود که بین آنها هیچ ربطی نداشته باشند. البته همانطور که برخی از اندیشمندان مانند استاد جوادی باوجودیکه عقل نظری و عقل عملی را دو قوه متفاوت می دانند ولی در رابطه با باید و هست می گویند که ریشه باید و نباید در هست و نیست وجود دارد.
اگرچه محور بحث ما عقل عملی از دیدگاه روایات بود و قاعدتا اینجا نیز رابطة عقل نظری و عقل عملی باید از نظر روایات بررسی می شد ولی تحقیق و بررسی که بنده انجام دادم نتوانستم مطلبی مربوط نسبت عقل نظری و عقل عملی در روایات پیدا کنم.

فصل سوم

جایگاه عقل عملی در روایات

مقدمه
اگرچه از اصطلاح عقل عملی در روایات استفاده نشده است ولی همچنان که در تفسیر عقل نظری و عملی گذشت، سخنان اندیشمندان راجع به عقل عملی در یک نقطه اتفاق وجود دارد و آن نکته این است که عقل عملی فقط با باید و نبایدها کار دارد حالا یا به نحو ادراک باید و نباید یا مبدأ قرار گرفتن برای باید و نبایدها یا بطور تطبیق مصادیق کلیات حاصل از عقل نظری. از این جا می توان گفت گه در روایات هر چه درباره عقل ازاین جهت سخن گفته شده در واقع درباره عقل عملی است. لذا این گونه روایات در عناوین ذیل بررسی می شود.
3-1-گفتار اول: اهمیت عقل عملی در روایات
وقتی روایات باب عقل را از این زاویه بررسی می کنیم به دو دسته روایات برمی خوریم دسته اول روایاتی هستند که ارزش عقل عملی را بیان می کنند و روایاتی هم داریم که آثار وفوائد عقل عملی را بیان می کند لذا این مطلب را در دو محور بیان می کنیم. در محور اول روایاتی که ارزش عقل عملی را بیان می کند، را بیان می کنیم و در محور دوم آن دسته از روایاتی که آثار و فوائد عقل عملی را بیان کرده است، را ذکر می کنیم.
1-3-1 -محور اول: ارزش عقل عملی در روایات
در روایات فراوان ارزش و منزلت عقل عملی بیان شده است که در اینجا ذکر می شود.
1. تکامل عقل عملی جزو اهداف انبیاء
پیامبر گرامی اسلام می فرماید:
خدای متعال هیچ نبی و رسولی را نفرستاده مگر برای تکامل عقل .191
چون در این روایت عقل بطور مطلق استفاده شده است پس شامل عقل عملی نیز می شود علاوه بر این که استاد جوادی در کتاب موجود موعود مطلبی دارد که این تفسیر را تائید می کند، ایشان می فرماید:
از آنجا كه دو جنبه علم و عمل يا انديشه و انگيزه، تأمين‏كننده تمام فراز و فرودهاي جوامع انساني است، وجود مبارك امام عصر(عج) در هر دو جنبه تأثيري شگرف مي‏نهد و نقطه عطفي نهايي مي‏آفريند: در بُعد انديشه و علم، آن حضرت با اثاره عقول بشر، حس و خيال و وهم را تحت فرمانروايي عقل و عقل را نيز به خدمت وحي درمي‏آورد و به نور كلام الهي هدايت مي‏كند؛ بدينسان تمامي مجاري ادراكي جامعه را به حق معطوف مي‏كند و به تعالي مي‏رساند.
در بعد انگيزه يا عمل نيز گرايش‏ها و گريزها، جذب‏ها و دفع‏ها، شهوت‏ها و غضب‏ها را تحت اراده و اداره عقل عملي مي‏برد و آن‏گاه عقل عملي را به رهبري وحي تكميل و تتميم مي‏سازد و بدينسان هر كج راهه‏اي را بر راه مستقيم نور و هدايت منعطف مي‏كند و بدين‏گونه جهاني‏ترين نقطه عطف عالم بشر را شكل مي‏دهد؛ نقطه عطفي كه هواي نفس را بر هدايت و آراي بشر را بر محور وحي برمي‏گرداند و سعادت جامعه بشر را تأمين مي‏كند.192
ائمه معصومین علیهم السلام نیز همان اهداف انبیا را دنبال می کنند. پس تکامل عقل بشر چه بعد نظری و چه بعد عملی جزو اهداف ائمه است تا اینکه امام عصر(عج) آن را به تکامل می رساند.
2. عقل عملی ملاک سنجش اعمال
پیامبر گرامی اسلام صلیالله علیه وآله وسلم عقل را ملاک سنجش عمل قرار داده، می فرماید:
‏ هنگامی که شما مردی را در حس و حال خوبی ببینید، حسن عقل او را بنگرید چون او به اندازه عقلش جزا داده می شود.193
در این روایت مراد از حسن عقل اگر خود عقل عملی نباشد قطعا شامل عقل عملی می شود زیرا کلام حضرت ناظر به عمل است.
3. عقل عملی بهترین عطیه خداوند
از نگاه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم عقل بهترین چیزی است که خدای متعال به بندگانش ارزانی داشته است. لذا است که در این روایت می فرماید:
خدای متعال چیزی بهتر از عقل به بندگانش عطا نکرده است پس خواب عاقل بهتر از سهرخیزی جاهل است و اقامة عاقل از کوچ کردن شخص جاهل برای طلب خیر، بهتر است.194
در روایت دیگری آمده که هنگام خلقت عقل خدای متعال به عقل دستور به امتثال امر و نهی کرد و عقل دستور الهی را اجرا کرد سپس خدای متعال فرمود؛ عقل محبوبترین مخلوقی است که من آن را فقط در بین دوستداران خود تکامل می بخشم.195
در این روایات واژه عقل عقل عملی را دربر می گیرد زیرا این روایات ناظر به اطاعت پذیری و امتثال باید و نبایدهای الهی است.
4. هیچ مالی سودمندتر از عقل وجود ندارد
این مطلب را پیامبر گرامی اسلام به حضرت علی علیهالسّلام توصیه فرموده است که هیچ فقری بدتر از جهل نیست و هیچ مالی سودمندتر از عقل وجود ندارد.‏196 به قرینه این که جهل در روایات به معنای رفتار سفیهانه و پیروی از شهوت نیز آمده است. لذا می توان عقل را در این روایت به معنای عقل عملی نیز گرفت.
5. دلیل و راهنمای مؤمن
امام صادق علیه السّلام می فرماید: عقل دلیل و راهنمای مؤمن است. 197 که گاهی با روشن ساختن حقیقت برای انسان راهنما واقع می شود و این وظیفة عقل نظری است و گاهی انسان را به انتخاب راه درست وادار می سازد که از وظایف عقل عملی است.
6. همراهی حیا و دین با عقل عملی
این مطلب در حدیثی که از حضرت علی علیه السّلام روایت شده، بیان شده است که آن حضرت می فرماید:
هنگامی که حضرت جبرائیل حضرت آدم علیه السّلام را بین سه چیز (عقل، حیا و دین) مخیر ساخت که یکی را انتخاب کند. حضرت آدم عقل را انتخاب کرد جبرائیل از حیا و دین خواست که از جلوی حضرت آدم برگردند آنها گفتند که ای جبرائیل ما از طرف پروردگار مأموریم که هر جا عقل باشد، همراه او باشیم.198
همچنین مراد از عقل در این روایت اگر تنها عقل عملی نباشد بطور حتم شامل عقل عملی است چون حیا و عفت و عمل کردن به دین از حیطه عقل عملی است. پس می توان گفت که هر انسانی که عقل عملی او بیشتر و کاملتر باشد، حیا و دین او هم کاملتر خواهد بود.
7. عقل عملی دوست واقعی انسان
امام رضا علیه السّلام دربارة عقل می فرماید:
رفیق و همراز هر انسان عقل او است و دشمن او جهل و نادانی او است.199
از آنجای که جهل در روایات به دو معنا آمده است یکی از آنها در مقابل عقل نظری قرار دارد که در این صورت جهل به معنای عدم العلم است و دیگری در مقابل عقل عملی است که در این صورت جهل به معنای کارهای بیهوده و شهوت پرستی است. چون در این روایت عقل بطور مطلق آمده است لذا می توان گفت که اینجا عقل هر دو قسم را شامل می شود.
حضر ت علی علیهالسلام نیز فرمودهاند:
عقل دوست انسان مؤمن است.200
از آنجای که رفیق و دوست خیر خواه انسان را همیشه از خطرات و مهلکه نجات می دهد و به فلاح و رستگاری رهنمون می شود. در این روایت هم مراد از عقل همان عقل عملی است وامام علیه السّلام در این روایت اهمیت عقل عملی را بیان نموده است.
حضرت علی علیهالسلام در یک خطبه راجع به ارزش عقل می فرماید:
هر کس از عقل خود بی نیاز شود، دچار لغزش می گردد.201
یعنی انسان باید تابع اوامر و نواهی عقل باشد.
حضرت علی علیهالسلام می فرماید: عقل برای انسان دوستی ستایش شده است.202
8. نیکیها نتیجه عقل عملی
در روایت جنود عقل و جهل ویژگیهای عقل را امام علیه السّلام بیان فرموده که بیشتر آنها جنود عقل عملی هستند. در آغاز این حدیث نیکی را وزیر عقل معرفی کرده است که از حوزه عقل عملی است.203 از اینجا اهمیت عقل عملی در این روایت روشن می شود که درک خیر یا انگیزه انجام خیر یا تشخیص مصداق خیر که از کار عقل عملی است، را وزیر عقل معرفی کرده است.
در ادامه امام علیه السّلام ویژگیهایی را به عنوان لشکریان عقل در برابر لشکریان جهل می شمارد که برخی از آنها که به عقل عملی مربوط است که اینجا بترتیب ذکر می شود:
نیکی، تصدیق حق، امیدواری، دادگرى، سپاسگزارى، توكل و اعتماد به خدا، مهربانى، پاكدامنى، پارسائى،خوشرفتارى، پروا داشتن، فروتنى،خاموشى، تسليم حق شدن، چشم‏پوشى، مهرورزى، قناعت، نرم دلی، تشريك مساعى، دوستى، پيمان دارى، فرمانبرى، سرفرودى،راستگوئى، امانت داری، پاكدلى، مدارا و رازدارى، يك روئى، نمازگزاردن، روزه گرفتن، جهاد كردن، حج گزاردن،‌ سخن نگهدارى،‌ نيكى به پدر و مادر، پاكيزگى، و ميانه روى، آسان‏گيرى، حيا، توبه، طلب آمرزشو سخاوت.204
در این حدیث شریف امام علیه السّلام حدود 40 ویژگی مربوط به عقل عملی را از ویژگی های عقل برشمرده اند و فرمودهاند که عقل با این لشکریان که بیش از نصف آن لشکر از آن عقل عملی است، به مقابله لشکریان جهل می پردازد. این مطلب خود برای ما ارزش عقل عملی را آشکار می نماید.
9. مرکب عقل را عقل عملی مهیا می سازد
امام کاظم علیهالسلام در روایتی که خطاب به هشام راجع به عقل بیان فرموده است، اینگونه فرموده است:
ای هشام برای هر چیز مرکبی است و مرکب عقل تواضع است و برای نادانی تو همین بس که تو بر مرکب نافرمانی سوار شوی.205
تواضع از اخلاق حسنه و شایستهای است که انسان بوسیله عقل عملی می تواند با چنین صفت شایستهای متصف شود. پس وقتی تواضع مرکب عقل شد، در واقع عقل عملی آن را مهیا نموده است.
10. از بین رفتن عقل عملی مساوی است با ازبین رفتن دنیا و آخرت انسان
ای هشام! هرکس سه چیز را بر سه چیز مسلط گرداند گویا او بر نابود سازی عقل خویش کمک کرده است
اول: هرکس نور خردورزی را با خواهشات طولانی خاموش سازد.
دوم: هرکس گوشه های حکمت را با سخن گفتن بیجا نابود می سازد.
سوم: وهرکس نور عبرت را با میل نفسانی خاموش کند.206
هر کس این سه کار را انجام دهد در واقع اقدام کرده است بر اینکه هوای نفس خویش را برای نابودسازی عقل کمک کند.
11. عدم پاکیزگی عمل بدون اطاعت از عقل عملی
امام علیهالسلام نقش عقل عملی را در پاکیزگی عمل اینگونه بیان می کند:
ای هشام! چگونه ممکن است عمل تو نزد خدا پاک و خالص باشد درحالیکه تو قلبت را از امر پروردگار بیراهه گرداندی و دربرابر قوت عقل از خواهشاتت پیروی کردی.207
در این روایت به قرینۀ اینکه عقل در مقابل هوای نفس ذکر شده است، مراد عقل عملی است. پس این روایت در بیان ارزش عقل عملی است.
در ادامه این روایت امام علیهالسلام حسن خلق را با کمال عقل قرین دانسته می فرماید:
کاملترین انسان از لحاظ عقل آن کس است که خُلق او بهترین باشد.208
حسن خُلق بودن یک اثر عملی است لذا مراد از عقل در این سخن امام نیز عقل عملی است.
روایتی نیز از امام صادق علیهالسلام در این زمینه وجود دارد که آن حضرت در آغاز آن به بیان مقام اهمیت عقل پرداخته می فرماید:
عقل مبدأ همه امور است، نیرو و آبادانی هر کار وابسته به عقل است که خدا آن را زینت و نور بخش خلق خود قرار داده است.
بعد از بیان اهمیت امام علیه السّلام کارکرد هر یک از عقل نظری و عقل عملی را بیان نموده می فرماید؛ این عقل است که بوسیله آن انسان به خدا شناسی و خود شناسی دست پیدا می کند و باقی بودن خدای متعال و فانی بودن خود را از راه عقل می یابد و از چیزهایی که اطراف خود وجود دارد می تواند، بر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره امام صادق، باید و نباید، حسن و قبح، جوادی آملی Next Entries پایان نامه درباره امام صادق، صراط مستقیم، صحیفه سجادیه، رفتار انسان