پایان نامه درباره امر به معروف، مسجد الحرام، سوره حجرات

دانلود پایان نامه ارشد

گسترده تر است و شامل عرصه اي مستقل و شبکه اي فراگير از روابط خاص و ساختارهاي دروني آن است.155
به بيان ديگر، در هر مورد که بتوان براي گروهي از مردم وجه جامع و جهت وحدتي اعتبار کرد اطلاق لفظ جامعه برآن گروه رواست چه گروه مردان متأهل يک ده چه گروه انسان هايي که تاکنون به وجود آمده و از ميان رفته اند.156
تعريف ديگر از جامعه همان معناي دولت157 است كه به جنبه وحدت مكاني در تشكيل اجتماع اشاره دارد. بنابر تعريف دولت به تجمع افراد در يک جامعه، مهم ترين پيوند و مبناي اين گروه و معني اساسي اين ارتباط، جمع بودن آنها در يک مكان است.158
تعريف جامعه و عنوان کلي دولت به ارسطو نسبت داده شده است و گروهي از جامعه شناسان چون مونتسكيو طرفدار اين نظريه اند. بر اين اساس جامعه يعني گروه سياسي خاص که داراي دستگاهي سازمان يافته است و در رأس آن يك نظام سياسي هدايت گروه را به عهده دارد.159
جامعه به معناي دولت، يکي از انواع اجتماع است. به عبارتي اجتماع به زندگي گروهي مردم اشاره دارد صرف نظر از وحدت سياسي حاكم برآنان. وجه مشترک تمام معاني ارائه شده از جامعه اين است که هيچ جامعه اي بدون افکار و عقايد مشترک تحقق نمي يابد و اخلاق اجتماعي، پيوندي مشترک و ضروري در جامعه ايجاد مي کند و دولت، تنها مظهري از تسلط و اقتدار يک گروه يا طبقه بر اقشار ديگر جامعه است.160
باتوجه به توضيحات ياد شده رابطه اجتماعي ارتباطي است که بين دو فرد يا بيشتر در جامعه اي که قبلاً بر اساس اشتراکات شکل گرفته ايجاد مي شود. اين ارتباط مي تواند در زمينه مسائل اقتصادي ، فرهنگي و… شکل بگيرد و عدالت اجتماعي در جهت کنترل و بهبود كيفيت اين روابط شكل مي گيرد.
شهيد مطهري، عدالت را تقابل ميان حقوق و تکاليف افراد مي داند به اين مفهوم كه هر كس بهره و سهمي در جامعه دارد به آن برسد و تکاليف و رنج و زحمت افراد متناسب با حق و بهره آنها باشد، نه اين که عده اي مکلف بوده و ديگران حق و بهره راببرند.161
عدالت اجتماعي در يك تقسيم بندي كلي در سه شکل متجلي مي شود؛ عدالت اداري، عدالت اقتصادي و عدالت قضايي که در ادامه مطالب، تعريفي از هر كدام ذكر مي شو د:
عدالت اداري: اداره کننده جامعه بايد کمالات و صفات افراد جامعه را مورد توجه قرار داده و با هرکس در خور او رفتار کند و هرگز ميان کساني که کرامات و کمالات انساني شبيه به هم دارند، تبعيض قائل نشده و با همه يکسان برخورد کند و همه را مانند هم از بيت المال بهره مند سازد.162
عدالت اقتصادي: مقصود اين است که در معاملاتي که درجامعه انجام مي گيرد طبق شاخص ويژه اي مساوات تقريبي برقرار باشد. مثلاً: نسبت کاري که نجار روي يک کمد انجام مي دهد؛ شبيه نسبت کاريست که يک آهنگر روي يک زره جنگي انجام مي دهد و لذا معاوضه و معادله ميان آن دو عادلانه بوده و اين نوع عدالت را معاملي مي ناميم.
عدالت قضايي: اين که افراد جامعه از حيث انسانيت و حقوق انساني مساوي باشند، که در ظاهر، چنين است و هيچ گونه ملاحظه اعتباري و غير ارزشي مورد توجه قرارنگيرد. عدالت بر اين معني متوقف بر احقاق حق تضييع شده است.163
البته عده اي تقسيم هاي ديگري را براي عدالت برشمرده اند از جمله: عدالت درقانون گذاري، تقسيم امکانات کشور و عدالت در حقوق و مزايا و اخذ ماليت و… که با اندک تأمل مي توان همه اين موارد را به سه قسم اوّل عدالت (اداري، اقتصادي و قضايي) ارجاع داد.
در نظر عموم مردم، عدالت اجتماعي همان عدالت اقتصادي است. عده اي دليل اين ديدگاه عمومي را محك بودن عدالت اقتصادي در روابط اجتماع مي دانند: عدالت اجتماعي مانند عدل دامنه گسترده اي دارد. در پرتو آن است که نيازهاي روحي، فرهنگي و مادي مردم مرتفع مي شود. اما ظهور و بروز و محک و ارزيابي آن عدالت اقتصادي است. اگر حاکم جامعه با اجراي سياست هاي اقتصادي نيازهاي مردم را تأمين کند، تأمين عدالت در ساير موارد نيز ممکن مي شود و عدم تأمين اين عدالت در واقع پشت پا زدن به نيازهاي طبيعي و ديگر بستر هاي عدالت خواهي است. به همين دليل است که در کلام پيشوايان دين به اين قسم عدالت تأکيد شده و کساني هم که عدالت اجتماعي را همان عدالت اقتصادي خوانده اند، به اهميت فوق العاده آن اشاره کرده اند.164
در اين نوشتار با توجه به اهميت عدالت از نظر اقتصادي، بيشتر نکات ارائه شده در زمينه عوامل و موانع اجراي عدالت از جنبه روابط اقتصادي بحث شده؛ گرچه بررسي ساير زمينه ها از جمله عدالت اداري و قضايي نيز مغفول نمانده است.
آيات ناظر به عدالت اجتماعي
آياتي كه عموم مردم را به برپا داشتن عدالت در تمامي زمينه هاي زندگي اجتماعي دعوت نموده و آنان را از ظلم و ستم باز مي دارد در بر دارنده دستورات الهي راجع به عدالت اجتماعي است. علاوه بر آيه 25 حديد که در آن اجراي عدالت به عنوان هدف بعثت پيامبران الهي معرفي شده؛ آيه90 سوره نحل، دعوت عمومي قرآن به اجراي عدالت در تمام زمينه ها و نهي از بي عدالتي است: ” إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْاحْسَنِ وَ إِيتَاى ذِى الْقُرْبىَ‏ وَ يَنْهَى‏ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنكَرِ وَ الْبَغْىِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ “165
آياتي كه ناظر به اين عدالت قرآني گسترده هستند، در موضوعات مختلف اعم از اقتصادي، سياسي، قضايي در اين کتاب الهي قابل جستجو هستند.
عدالت اقتصادي
کليه آياتي که به بهبود روابط اقتصادي و ايجاد اعتماد و اطمينان در اين زمينه بين مردم اشاره دارد، ناظر به عدالت اقتصادي هستند. بزرگترين آيه قرآن به لزوم مكتوب نمودن قراردادهاي اقتصادي و شاهد گرفتن در اين موارد اشاره مي كند و شرايط نويسنده و شاهدان معاملات را تشريح مي نمايد: ” يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلىَ أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَ لْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبُ بِالْعَدْلِ ” .166
و در آياتي تجارت را با رضايت را در معاملات تجويز نموده و مردم را از سوء استفاده نمودن از اموال ديگران منع نموده است: “يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَ لاتَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحيماً”167
عدالت قضايي
آياتي كه به لزوم قضاوت عادلانه در ميان مردم و تلاش براي برقراري صلح و آشتي در ميان آنان اشاره مي كند. مهم ترين آيه اين بخش آيه پنجاه و هشتم سوره نساء است كه دستور مي دهد امانت ها را به صاحبانشان برگردانيد و هنگامي كه ميان به مردم قضاوت نشستيد، عادلانه قضاوت نماييد.
” إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّواْ الْأَمَانَاتِ إِلىَ أَهْلِهَا وَ إِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُواْ بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكمُ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كاَنَ سَميِعَا بَصِيرًا “168
آياتي كه از مسلمانان مي خواهد در قضاوت رعايت عدالت را بنمايند و در اين ميان بين خانواده و نزديكان نيز تفاوتي قائل نشوند و در صورت فقير يا غني بودن دو طرف دعوي به نفع هواي نفس خويش از حكم حق منحرف نگردند.169 و يا آياتي كه حدود و مجازات هاي لازم را در مورد صدمات و آزارهاي احتمالي وارد بر ديگران بيان مي كند تا مردم موظف به رعايت اين حدود در قضاوت هايشان گردند و عدول كنندگان از حكم الهي را جزء ظالمان شمرده است،170از قبيل آيات ناظر بر عدالت قضايي به شمار مي آيند.
عدالت سياسي
آياتي كه به رعايت عدالت بي طرفانه نسبت به تمام اعضاي جامعه با گرايش هاي مختلف، حتي نسبت به غير مسلمان و دشمنان اسلام تأكيد مي ورزد و پيوسته براي برقراري صلح و آشتي ميان قبايال مختلف تلاش مي نمايد از جمله آيات ناظر به عدالت سياسي هستند.
در سوره مباركه مائده خداوند به مسلمانان هشدار مي دهد مبادا دشمني و كينه آنان كه شما را از مسجد الحرام بيرون نمودند شما را به ظلم عليه ايشان وادارد.171 همچنين به مسلمانان امر شده، در موارد اختلاف بين خود و اهل كتاب بنابر آنچه خداوند نازل نموده بينشان داوري نموده و از گرايشات و هواي نفس ايشان پيروي ننماييد.172 در سوره ممتحنه خداوند در مورد اهل كتابي كه در سرزمين هاي مسلمان زندگي مي كنند و با مسلمين جنگي ننموده اند، به مسلمانان سفارش مي نمايد تا با رفتار نيكو در كنار ايشان زندگي نماييد و در مورد آنان عدالت را برپا داريد.173 و در سوره حجرات مسلمانان را امر نموده تا در صورت پيش آمدن اختلاف بين هر يك از قبايل و طائفه هاي مسلمان فوراً به دنبال ايجاد صلح ميان آنان باشند و اگر يكي از آنان بر ديگري ظلم نمود با گروه ظالم مبارزه نماييد تا به راه راست باز گردند و سپس ميان ايشان با عدالت، آشتي بر قرار نمايند.174
علاوه بر موارد مذكور خداوند متعال در قرآن از عدالت خواهي تمجيد نموده و به ستايش و حمايت از عدالت خواهان پرداخته است. در سوره نحل خداوند ضمن مقايسه دو فرد كه يكي از آنان لال، برده و سربار مولايش است و هيچ خيري از او سر نمي زند با فرد ديگري كه يه عدالت رفتار مي نمايد، اين دو را يكسان نمي داند. طبق اين آيه اجراي عدالت نشانه هدايت يافتگي و در مسير مستقيم قرار گرفتن شمرده شده است.175
در آيات ديگري بر پا كنندگان عدالت در مرتبه پيامبران قرار گرفته اند و به توبيخ قاتلان انبياء(عليهم السّلام) و امر كنندگان به عدالت پرداخته شده و به آنان وعده عذاب دردناک جهنم داده شده است.176
در منطق قرآن، خداوند عادل مطلق است و علاوه بر اثبات عدل الهي و نفي هرگونه ظلم از ساحت ربوبي پروردگار همه موجودات خلقت بر اساس نظم عادلانه جهاني گسترش يافته اند. بر اساس آيات قرآن اولين عادلان و مناديان اجراي عدالت انبياء الهي(عليهم السّلام) بوده اند و اصلي ترين وظيفه هر پيامبري ايجاد جامعه اي عدالت محور بوده، آن گونه که عدالت نياز اساسي بشر و محبوب دل ها قرارگيرد. در آيات قرآن در زمينه هاي مختلف رهنمودهايي براي اجراي عدالت در زمينه هاي مورد نياز بشري وجود دارد و به دنبال آن مجاهدان عرصه عدالت درجامعه مورد ستايش خداوند متعال قرارگرفته اند.

2-3- عدالت از ديدگاه امام علي(عليه السّلام)
عدالت با نام امام علي(عليه السّلام) همراه گشته؛ حضرت علي(عليه السّلام) شهيد عدالت، در دوران کوتاه حکومت خود مجاهدت فراواني در راه به ثمر نشاندن بذر عدالت در جامعه انجام داد مجاهدتي كه به شهات ايشان در اين مسير مقدس انجاميد.
در نظر آن حضرت خداوند از ظلم نسبت به بندگان بري بوده و در بيان احكام الهي ميان تمامي مخلوقات به عدالت رفتار مي نمايد.177 بنابراين عدل را يكي از اصلي ترين صفات الهي مي داند و در ضمن خطبه هاي شيوايش در وصف خداوند پيوسته به وجود صفت عدل خداوند در حكم و قضاوت اشاره مي نمايد178
ايشان ضمن برشمردن فضائل اعمال، امر به معروف و نهي از منكر را در برابر ساير امور خير، از جمله جهاد در راه خدا همچون قطره اي از دريا مي شمارد اما در ادامه كلام خويش، خاطر نشان مي سازد؛ اظهار سخن حق در برابر حاكم ظالم براي اجراي عدالت از همه امور افضل است.179
از نظر امام علي(عليه السّلام)، عدالت، پايه و اساس اجتماع است و مبناي زندگي عمومي و اساس مقررات اجتماعي است؛ اما جود و بخشش حالتي استثنائي و موقتي دارد و گستره آن شامل عده اي خاص مي باشد و در صورت همه گير شدن عدالت در اجتماع مردم از جود و بخشش بي نياز مي گردند. لذا در پاسخ به اين سوأل كه عدل يا بخشش، كدام برترند؟
فرمودند: عدالت، هر چيزى را در جاى خود مى‏نهد در حالى كه بخشش آن را از جاى خود خارج مى‏سازد. عدالت، تدبير عمومى مردم است در حالى كه بخشش، گروه خاصّى را شامل مي گردد ؛ پس عدالت شريف ‏تر و برتر است.180
آن حضرت در خطبه 216 حقوق متقابل رهبري و مردم را بيان نموده وآن را بزرگترين حقوق دانسته، اصلاح رعيت و رهبر را به تبع يکديگر مي داند و روابط سالم بين مردم ورهبر را گوشزد نموده و يکي از مهم ترين امور براي برقراري عدالت را اداي حق رهبري از جانب مردم و رعايت حقوق مردم از جانب زمامدار مي شمارد كه سبب عزت يافتن حق، قوام دين و برقراري عدالت،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره قدرت مطلق خداوند، ظاهر و باطن، مفهوم دولت Next Entries پایان نامه درباره نهج البلاغه، رفق و مدارا، حقوق بشر