پایان نامه درباره امام صادق، رفق و مدارا، حقوق مالی، زندگی خوب

دانلود پایان نامه ارشد

استقامت در اثر بهرهوری از عقل در انسان به وجود می آید همان طور که در سخن امام علیهالسلام آمده است که میوة عقل مقاومت در راه حق است.237
15. عامل حیا و عفت
حیا و عفت هم از بارزترین آثار عقل عملی است که در روایات ذیل به آن پرداخته شده است.
عقل انسان شناخته می شود از اینکه او چقدر باعفت و قانع است.238
عاقل‏ترين مردم باحیاترین آنها است239 زيرا كه شرم از خداى عزّوجل مانع از جميع معاصى و گناهان گردد و شرم از خلق نيز بسيارى از آنها را منع كند. پس هر كه عاقل‏تر باشد شرم او بيشتر باشد.240
مشکل بسیاری از مردم شهوت و شکم پرستی است هنگامی که بخاطر عفت و پاکدامنی شهوت خود را کنترل کند و قناعت باعث شود که به داراییهای مردم چشم نیندوزد، موانعی در راه پیشرفت به سوی کمال نخواهد داشت. و این کار مرهون عقل عملی است.
16. سبب تصمیم گیری درست
تصمیم گیری درست و به موقع یکی از ویژگی های مهم است که عقل عملی آن را در انسان به وجود می آورد.
عاقل کسی است که برای کاری که برانجام آن قادر نیست آماده نمی شود و به چیزی بیشتر از حق خود امیدوار نمی شود و بر چیزی که به سبب عجزو ناتوانی خوف فوت شدن را دارد، اقدام نمی کند.241
امام کاظم علیه السّلام هم در سخن خود به این مطلب اشاره نموده است
ای هشام عاقل لبیب کسی است که کاری که طاقت انجام آن را ندارد، ترک می کند.242
17. سبب پند گیری و عبرت
طبق قول معصوم انسان مؤمن به یکی از چیزهایی که به شدت احتیاج دارد قبول کردن نصیحت و پندگیری است.243
همانا عاقل کسی است که با ادب پند می گیرد و چارپایان بدون ضرب گوش شنوا ندارند.244
یعنی انسان عاقل وقتی خوبیها و بدیها را بفهمد به خوبی ها عمل می کند و از بدیها می گریزد.
18. عامل دوری و بیزاری از دنیا و زخارف آن
از آنجای که طبق روایت دنیا مزرعه آخرت است و در این دنیا انسان باید برای آخرت زاد راه و توشه را کسب کند و این ممکن نیست مگر اینکه انسان از لهو و لعب و پستیهای دنیا که سبب نابودی آخرت او می شود، خود را دور نگهدارد و این کار از کسی ساخته است که عقل خود را به کار گرفته باشد. اساسا طبق حدیث رسول انسان عاقل دنیا را برای خود بطور جای اقامت نمی گزیند چون این دنیا فانی است
دنیا خانه کسی است که خانهای نداشته باشد وکسانی دور آن حلقه می زنند که عقل نداشته باشند.چون عاقل آخرت را برای خود می گزیند نه دنیا را.245
حضرت علی علیه السّلام در این باره می فرماید:
دور نگهداشتن نفس از زیباییهای دنیا از ثمرات عقل است.246
وقتی انسان عاقل به فانی بودن و زود گذر بودن این زیباییها می نگرد و سرای جاویدان آخرت را با آن مقایسه می کند، آماده نمی شود که برای لذت کوتاه و قلیل، آخرت خود را به باد دهد.
باز هم آنحضرت می فرماید:
عاقل ترین مردم آن کس است که از پستیهای دنیا دور ترین باشد.247
امام کاظم علیه السّلام می فرماید:
ای هشام! عقلاء از دنیا بقدر حاجتشان بهره می گیرند و به فضول دنیا دست دراز نمی کنند. پس چگونه از عقلاء ممکن است به کارهای حرم مرتکب شود.248
میوة عقل دشمنی با دنیا و غلبه بر هوا و هوس است.249
19. سبب رضایت بر قلیل دنیا با حکمت و تلاش بیش از بیش برای حکمت
یکی از کارهای مهم عاقل این است که از دنیا حکمت را جمع آوری می کند نه دنبال فضولهای دنیا خودش را به زحمت نمی اندازد . طبق روایت دنیا یک بازاری است که بعضی از این بازار سود می برد و برخی از آنان زیان کار واقع می شود. لذا امام کاظم علیه السّلام خطاب به هشام می فرماید:
ای هشام! عاقل کسی است که اگر چیزی کمی از دنیا را بدست بیاورد ولی آن چیز کم، حکیمانه و به نفع او باشد بر همین کم راضی می شود ولی اگر کل دنیا بدست بیاید ولی آن دنیا خالی از حکمت و به ضرر او باشد بر چنین دنیا راضی نمی شود. چنین کسانی هستند که از تجارت بازار دنیا سود می برند.250
بخش دوم: آثار عقل عملی در انسان نسبت به دیگران
یکی از وظایف مهم انسان اصلاح رفتار خود نسبت به دیگران است اگر هر انسان در رفتار خود نسبت به دیگران موازین اخلاقی را رعایت کند؛ از ضایع کردن حقوق دیگران بپرهیزد؛ برای دیگران بلاوجه مزاحمت ایجاد نکند، بدون شک یک جامعه خوب و خدا پسند به وجود خواهد آمد. اگر انسان بجای پیروی کردن از هوای نفسانی و خواهشات ، عقل عملی خود را در این امور بطور حاکم قبول کند، طبق فرامین معصومین علیهم السلام یک فرد خوب برای جامعه خواهد بود. لذا در این بخش بطور اختصار آثار عقل عملی در انسان نسبت به دیگران از دیدگاه روایات بررسی می شود.
1. عامل وفای به عهد
اسراف، نقض عهدوپیمان و خشم و غضب از رزایل اخلاقی است که در اختلال جامعه بسیار نقش دارد چون کسی که قانع نیست و عادت به اسراف می کند به حقوق مالی مردم تعرض می کند و همچنین کسی به قول و قرار خود عمل نمی کند علاوه بر این که اعتبار خود را ازدست می دهد، سبب تضییع وقت و مال دیگران می شود. و کسی که بر خشم خود کنترل نداشته باشد، سبب آبروریزی خود و دیگران می شود حتی بعضی اوقات منجر به تلف شدن یک یا چندین انسان هم می شود. لذا اگر کسی بخواهد از این رذایل رهایی بیابد باید عقل عملی خود را در رفتار خود حاکم قرار دهد. همانطور که حضرت علیعلیهالسلام در این روایت می فرماید:
عقل مندی اين است كه ميانه روى ميكنى پس اسراف نمى‏كنى، و وعده ميكنى پس خلف وعده نمى‏كنى، و هر گاه خشمناك شوى حلیم و بردبار باشی.251
2. عامل تواضع و فروتنی
فایدة دیگر آن در این حوزه تواضع و فروتنی است که در انسان به وجود می آورد و این مطلب را روایات اینگونه بازگو می کند:
امام کاظمعلیهالسلام می فرماید:
برای هر شی مرکبی است و مرکب عقل تواضع است.252
مراد از شی و مرکب، صور و طبیعت اشیاء است و چون نفس خالی برای عقل به منزله طبیعت است برای صور اشیاء.253
باز هم آن حضرت می فرماید:
ای هشام! لقمان به فرزندش نصییحت می کرد و می گفت در برابر حق متواضع باش تا عاقل ترین مردم باشی.254
از این روایت بخوبی استفاده می شود که تواضع و فروتنی یکی از بارز ترین علایم عقلاء است و این کار هم در حوزه عقل عمل قرار می گیرد.
3. .عامل مداراة با مردم
مدارا کردن با مردم یکی از صفات بارز انبیاء و ائمه علیهم السلام است که بوسیله این کار دل مردم را بدست می آوردند و آنها را به راه راست هدایت می کردند. طبق روایت عقل هم رسول باطنی برای انسان است لذا انسان عاقل هم باید این ویژگی را داشته باشد تا رفتار او در جامعه اصلاح شود. لذا معصومین علیهم السلام در سخنانشان فرمودند:
میوۀ عقل مدارا کردن است.255
رفق در لغت عرب یعنی برخورد کردن با دیگران با نرمی و لطافت که از وظایف عقل عملی است.
عاقل ترین مردم کسی است که بیشترین مدارا و نرم خویی را با مردم داشته باشد.256
در زبان عرب رفق و مدارا هردو در یک معنا استفاده می شود و ضد آن خشونت با مردم است.
4. عامل دوستی با خوبان
یکی از نیازهای انسان دوست خوب است انسان با بودن دوست خوب می تواند بدیهای خود را دور کرده، خوبیهای او را اختیار کند. طبق سخنان معصومین هم نشین صالح مانند عطاری می ماند که اگرچه از عطر او استفاده نکنی باز هم خود بخود بوی خوش او به تو خواهد رسید ، و هم نشین بد مانند آهنگری است که اگرچه حرارت کوره اش لباست را نسوزاند ولی از باد گرم آن به تو می رسد.257
پس باید در انتخاب دوست و همنشین مواظب بود و عقل عملی در این کار مهم برای انسان رهنمون می شود. حضرت علیعلیهالسلام در این باره می فرماید:
صحبت با افراد خوب از فواید عقل است.258
در حدیث رسول گرامی اسلام آمده است؛‏
عاقل همیشه با عاقل مانوس می شود و جاهل با جاهل.259
عاقل ترین مردم کسی است که از عقلاء پیروی کند.260
5. عامل تحمل و چشم پوشی و گذشت نسبت به خطای دیگران
یکی از ویژگیهایی که انسان خوب به آن نیاز دارد تا در جامعه زندگی خوب وآرام داشته باشد تحمل ، چشم پوشی و گذشت است. چون همه انسان ها بر یک طبیعت و خلق و خو آفریده نشده اند ولی انسان یک موجودی است که هیچ وقت قادر به تنها زندگی کردن نیست و لابد در بین انسان و در جامعه زندگی کند. پس باید نسبت به کارهای دیگران تحمل و تغافل و درگذشت داشته باشد و بطور یک فرد خوب در جامعه زندگی کند و این عقل عملی است که انسان را با این صفات خوب متصف می کند. در روایت آمده است
نصف عقل انسان عاقل به این است که تحمل و بردبار باشد و نصف دیگر این است که از خطاهای دیگران چشم پوشی کند.261
امام صادق علیه السّلام می فرماید:
عاقل بسیار بخشنده است و جاهل بسیار خشمناک است.262
در روایت دیگری آمده است؛
رد کردن خشم و غضب دیگران با حلم و بردباری از فواید عقل است.263
هر مقداری که عقل انسان زیاد باشد، حلم و بردباری او هم زیاد خواهد بود.264
خردمندترین انسان کسی است که نسبت به خطاهای مردم معذوردارترین باشد.265
6. سبب تصمیم گیری درست در رفتار و کردار با دیگران
انسان یک موجودی است که باید در جامعه زندگی کند و این بخاطر احتیاجاتی است که نیاز به آن دارد و نمی تواند به تنهایی از عهدة آن برآید. گاهی هم پیش می آید که نیاز خود را پیش کسی مطرح کند یا سخنی را به کسی بگوید. طبق قول معصوم این عقل عملی است که به ما می آموزد پیش چه کسی سخن خود را بیان کند و حاجت خود را از چه کسی سؤال کند.
ای هاشم! عاقل با کسی که خوف دارد که سخن او را تکذیب کند، هم سخن نمی شود و از کسی که خوف می رود از قضای حاجت امتناع ورزد، حاجت خود را سؤال نمی کند.266
7. عامل عیب پوشی دیگران
انسان عاقل هیچ وقت عیب خود را فراموش کرده، به عیب دیگران فکر نمی کند. اگر هم بطور اتفاق از عیب دیگران باخبر شود آنرا می پوشاند. به همین مطلب در این حدیث شریف اشاره شده است.
عاقل ترین مردم کسی است که به عیب خود بینا باشد و به عیب دیگران نابینا.267
8. ‏عامل راستگویی و دوری از دروغگویی
در روایت آمده که مفتاح هر خیر و شر، زبان انسان است.268 زبان انسان به حق گفتن و صدق وراستگویی بچرخد، خیردنیا و آخرت را به دنبال خواهد داشت و خدای نکرده انسان به دروغگویی، تهمت زدن و غیبت و غیره عادت کند بدبختترین مردم در دنیا و آخرت خواهد بود. استفاده از زبان در کارهای خوب علامت زنده و فعال بودن عقل عملی در انسان است. این مطلب را می توان از این احادیث فهمید.
ملازم بودن حق از فواید عقل است.269
راستگویی از میوة عقل است.270
دو چیز علامت و دلیل عقل است؛ راستگویی در گفتار و درستی کار.271
ای هشام! شخص عاقل زبان خو را به دروغگویی نمی جنباند اگرچه در دروغ گفتن فایدة مادی داشته باشد.272
بخش سوم: نقش عقل عملی در انسان نسبت به خدای متعال
مهمترین وظیفه انسان در این دنیا اطاعت و بندگی پرودگار است و در واقع سایر تکالیف که انسان موظف به انجام آنها است، به این مطلب برگشت می کند خدای متعال در آیه “وماخلقت الجن و الانس الالیعبدون” ما جنات و انسان ها را نیافریدیم مگر برای عبادت خود. به همین مطلب اشاره می کند.
در این بخش آثار عقل عملی دراین زمینه بررسی می شود.
1. عامل قرب الهی
اگر انسان بجای شهوت پرستی و پیروی از هوا و هوس، از عقل پیروی کند، انسان را به خدا نزدیک می سازد.
عاقلترین مردم کسی است که نزدیکترین آنها به خدا باشد.273
2. بهترین وسیله برای عبادت پروردگار
عقل در انسان انگیزه عبادت پروردگار را ایجاد می کند وآن هم عبادت همراه با معرفت. لذا است که امیرالمؤمنین می فرماید:
خدای متعال بوسیلۀ هیچ چیزی بهتر از عقل پرستش و عبادت نشده است.274
از امام صادق علیه السّلام هم وقتی راجع به عقل سؤال شد، آنحضرت فرمود:
عقل چیزی است که بوسیلة آن خدای رحمن پرستش می شود و بهشت بوسیله آن بدست می آید.275
از رسول گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم در این مورد نقل شده است:
برای هر شی یک ستون است و ستون شخص مؤمن عقل او است پس به قدر عقل

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه درباره امام صادق، صراط مستقیم، صحیفه سجادیه، رفتار انسان Next Entries پایان نامه درباره احکام شرعی، عقل و نقل، ادراکات عملی، منابع اسلامی